અગ્નિપુરાણમ્

સમ્મોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રંશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ । દુઃસઙ્ગહાનિઃ સત્સઙ્ગાન્મોક્ષકામી ચ કામનુત્ ।। ૩૮૧.

ક્રોધથી મોહ થાય છે, મોહથી સ્મૃતિભ્રંશ થાય છે; સ્મૃતિભ્રંશથી બુદ્ધિ નાશ પામે છે અને બુદ્ધિ નાશથી મનુષ્ય બરબાદ થાય છે. દુર્જનોની સાથે દુઃખ મળે છે અને સજનોની સાથે મોક્ષ મળે છે; જેને મોક્ષ જોઈએ છે, એ ઇચ્છા ત્યજી દે છે.

કામત્યાગાદાત્મનિષ્ઠઃ સ્થિરપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે । યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।। ૩૮૧.

જે મનુષ્ય ઇચ્છા ત્યજીને આત્મામાં સ્થિર રહે છે, એને સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે. જે બધાને માટે રાત છે, તેમાં સંયમી પુરુષ જાગે છે.

યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ । આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ।। ૩૮૧.

જેમાં બધા જીવ જાગે છે, એ જ્ઞાનવાન મુનિ માટે રાત સમાન છે. જે આત્મામાં જ સંતોષ પામે છે, તેને કોઈ કાર્ય બાકી રહેતું નથી.

નૈવ તસ્ય કૃતે નાર્થો નાકૃતે નેહ કશ્ચન । તત્ત્વવિત્તુ મહાવાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ ।। ૩૮૧.

તેને માટે આ જગતમાં કરેલા કે ન કરેલા કાર્યથી કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી. હે મહાબાહુ, તત્વજ્ઞાની ગુણ અને કર્મના ભેદને જાણે છે.

ગુણા ગુણેષુ વર્ત્તન્તે ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે । સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યતિ ।। ૩૮૧.

ગુણો ગુણોમાં જ વર્તે છે, એવું સમજીને તે આસક્ત થતો નથી. જ્ઞાનરૂપી નૌકાથી મનુષ્ય સર્વ દુઃખો પાર કરી જાય છે.

જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતેઽર્જુન । બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સઙ્ગન્ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।। ૩૮૧.

જ્ઞાનની અગ્નિ સર્વ કર્મોને ભસ્મ કરી નાખે છે, હે અર્જુન. જે મનુષ્ય કર્મો બ્રહ્મને અર્પણ કરીને આસક્તિ ત્યજીને કરે છે, તે બંધાયતો નથી.

લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા । સર્વભૂતેષુ ચાત્માનાં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।। ૩૮૧.

તે મનુષ્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી, જેમ કમળપત્ર પર પાણી ટકે નહીં. તે સર્વ જીવોમાં આત્માને અને સર્વ જીવોને આત્મામાં જુએ છે.

ન હિ કલ્યાણકૃતં કશ્ચિદ્‌દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ । દેવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।। ૩૮૧.

જે સારા કર્મ કરે છે, તેને ક્યારેય દુર્ગતિ મળતી નથી, હે પ્રિય. કેમ કે મારી ગુણમયી દેવી માયા અતિ દુર્લંઘ્ય છે.

મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાન્તરન્તિ તે । આર્ત્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ ।। ૩૮૧.

પણ જે માત્ર મારી શરણ આવે છે, તે આ માયાને પાર કરી જાય છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, દુઃખી, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની – એ બધા મને ભજે છે.

ચતુર્વિધા ભજન્તે માં જ્ઞાની ચૈકત્વમાસ્થિતઃ । અક્ષરં બ્રહ્મ પરમં સ્વભાવોઽધ્યાત્મમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

ચાર પ્રકારના લોકો મને ભજે છે: જ્ઞાની, જે એકતામાં સ્થિર છે. અક્ષર બ્રહ્મ સર્વોચ્ચ છે; તેની સ્વભાવને આત્મા કહે છે.

ભૂતભાવોદ્ભવકરો વિસર્ગઃ કર્મસંજ્ઞિતઃ । અધિભૂતં ક્ષરો ભાવઃ પુરુષશ્ચાધિદૈવતં ।। ૩૮૧.

ભૂતોના ઉત્પત્તિનું કાર્ય વિસર્ગ કહેવાય છે, કર્મ એટલે સર્જન. ક્ષર ભાવ અધિભૂત કહેવાય છે અને પુરુષ અધિદૈવત છે.

અધિયજ્ઞોહમેવાત્ર દેહે દેહભૃતાં વર । અન્તકાલે સ્મરન્માઞ્ચ મદ્ભાવં યાત્યસંશયઃ ।। ૩૮૧.

હું જ આ શરીરમાં યજ્ઞનો અધિષ્ઠાન છું, હે શ્રેષ્ઠ શરીરધારી. અંત સમયે જે મને યાદ કરે છે, તે નિશ્ચયે મારા સ્વરૂપને પામે છે.

યં યં ભાવં સ્મારન્નન્તે ત્યજેદ્દેહન્તમાપ્નુયાત્ । પ્રાણં ન્યસ્ય ભ્રુવોર્મધ્યે અન્તે પ્રાપ્નોતિ મત્પરમ્ ।। ૩૮૧.

જે અવસ્થાને અંત સમયે કોઈ સ્મરે છે, એ અવસ્થાને પામે છે. અંત સમયે શ્વાસને ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર કરીને, તે મારા પરમ પદને પામે છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ વદન્ દેહં ત્યજન્તથા । બ્રહ્માદિસ્તમ્ભપર્યન્તાઃ સર્વે મમ વિભૂતયઃ ।। ૩૮૧.

'ૐ' એ એક અક્ષર બ્રહ્મ છે. જે કોઈ એનું ઉચ્ચારણ કરીને શરીર છોડે છે, તે બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણિયા સુધી બધું જ મારું રૂપ છે.

શ્રીમન્તશ્ચોર્જિતાઃ સર્વે મમાંશાઃ પ્રાણિનઃ સ્મૃતાઃ । અહમેકો વિશ્વરુપ ઇતિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ।। ૩૮૧.

શ્રીમંત અને મહાન બધા જીવો મારા જ અંશ રૂપે ઓળખાય છે. હું જ આખા વિશ્વમાં વ્યાપેલો છું—આવું જાણનાર મુક્તિ પામે છે.

ક્ષેત્રં શરીરં યો વેત્તિ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ પ્રકીર્ત્તિઃ । ક્ષેત્રક્ષએત્રજ્ઞયોર્જ્ઞાનં યત્તજ્જ્ઞાનં મતં મમ ।। ૩૮૧.

જે શરીરને ક્ષેત્ર જાણે છે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કહે છે. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું સાચું જ્ઞાન—એ જ મારું માન્ય જ્ઞાન છે.

ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં સઙ્ઘાતશ્ચેતના ધૃતિઃ । એતત્ક્ષેત્રં સમાસેન સવિકારમુદાહૃતમ્ ।। ૩૮૧.

ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, શરીરનું સંઘટન, ચેતના અને ધીરજ—આ બધું ક્ષેત્રના ગુણ અને તેની સ્થિતિ તરીકે સંક્ષેપમાં કહેવાયું છે.

અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમહિસા ક્ષાન્તિરાર્જવં । આચાર્યોપાસનં શૌચં સ્થૌર્ય્યમાત્મવિનિગ્રહઃ ।। ૩૮૧.

વિનમ્રતા, દંભનો અભાવ, અહિંસા, ક્ષમા, સીધાઈ, ગુરુની સેવા, પવિત્રતા, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ—આ ગુણો છે.

ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમનહઙ્કાર એવ ચ । જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનં ।। ૩૮૧.

ઇન્દ્રિય વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ અને જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ અને દુઃખના દોષોને સમજવું—આ પણ ગુણો છે.

આસક્તિરનભિષ્વઙ્ગઃ પુત્રદારગૃહાદિષુ । નિત્યઞ્ચ સમચિત્તત્ત્વમિષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ ।। ૩૮૧.

પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્તિ અને મમત્વ ન હોવું; સુખ-દુઃખમાં મન સમાન રાખવું—આ પણ ગુણો છે.

મયિ ચાનન્યયોગેન ભક્તિરવ્યભિચારિણી । વિવિક્તદેશસેવિત્વમરતિર્જનસંસદિ ।। ૩૮૧.

મારા પર એકાગ્ર અને અવિચલ ભક્તિ, એકાંત સ્થળોમાં આનંદ અને લોકોની ભીડમાં અનાસક્તિ—આ પણ ગુણો છે.

અધ્યાત્મજ્ઞાનનિષ્ઠત્વન્તત્ત્વજ્ઞાનાનુદર્શનં । ઓતજ્જ્ઞાનમિતિ પ્રોક્તમજ્ઞાનં યદતોઽન્યથા ।। ૩૮૧.

આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિરતા અને તત્ત્વના ચિંતન—આ જ સાચું જ્ઞાન છે; જે આથી વિરુદ્ધ છે, તે અજ્ઞાન છે.

જ્ઞેયં યત્તત્ પ્રવક્ષ્યામિ યં જ્ઞાત્વાઽમૃતમશ્નુતે । અનાદિ પરમં બ્રહ્મ સત્ત્વં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૮૧.

હું હવે એ વાત કહું છું જે જાણવાની છે, જેને જાણીને અમરત્વ મળે છે—આADI અને સર્વોચ્ચ બ્રહ્મ, જેને સત્તા કહે છે.

સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખમ્ । સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ।। ૩૮૧.

જેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, કાન પણ સર્વત્ર છે—એ સર્વને વ્યાપી ને ઊભું છે.

સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દિયવિવર્જિતમ્ । અસક્તં સર્વભૃચ્ચૈવ નિર્ગુણં ગુણભોક્તૃ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ ઇન્દ્રિયોના ગુણરૂપે દેખાય છે, પણ ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; અસક્ત છે, બધાનું આધાર છે, ગુણોથી પર છે, છતાં ગુણોનો અનુભવ કરે છે.

અવિભક્તઞ્ચ ભૂતેષુ વિભક્તમિવ ચ સ્થિતમ્ । ભૂતભર્તૃ ચ વિજ્ઞેયં ગ્રસિષ્ણુ પ્રભવિષ્ણુ ચ ।। ૩૮૧.

જે સર્વ જીવોમાં અવિભાજ્ય છે, છતાં વિભાજિત જેવું લાગે છે; એ સર્વનો પોષક, સંહારક અને શક્તિ આપનાર છે.

જ્યોતિષામપિ તજ્જયોતિસ્તમસઃ પરમુચ્યતે । જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યં હૃદિ સર્વસ્ય ઘિષ્ઠિતં ।। ૩૮૧.

એ પ્રકાશોમાં પણ પ્રકાશ છે, અંધકારથી પર છે; એ જ્ઞાન છે, જાણવાનું છે અને જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે—એ સર્વના હૃદયમાં વસે છે.

ધ્યાનેનાત્મનિ પશ્યન્તિ કેચિદાત્માનમાત્મના । અન્યે સાઙ્‌ખ્યેન યોગેન કર્મયોગેન ચાપરે ।। ૩૮૧.

કેટલાક ધ્યાન દ્વારા આત્માને આત્મામાં જોઈ લે છે; કેટલાક સાંખ્ય દ્વારા, કેટલાક યોગ દ્વારા અને કેટલાક કર્મયોગ દ્વારા પણ.

અન્યે ત્વેવમજાનન્તો શ્રુત્વાન્યેભ્ય ઉપાસતે । તેપિ ચાશુ તરન્ત્યેવ મૃત્યું શ્રુતિપરાયણાઃ ।। ૩૮૧.

બીજા, જેમને જાણ નથી, તેઓ બીજાઓ પાસેથી સાંભળી પૂજા કરે છે; એ પણ શ્રવણમાં સ્થિર રહી, મૃત્યુને ઝડપથી પાર કરે છે.