અગ્નિપુરાણમ્

ઋતુરુવાચ । ક્ષુદસ્તિ યસ્ય ભુક્તેઽન્ને તુષ્ટિર્બ્રાહ્મણ જાયતે । ન મે ક્ષુદભવત્તૃપ્તિં કસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'જેને ભૂખ લાગે છે તે જ ભોજન કરે છે અને બ્રાહ્મણને તૃપ્તિ થાય છે; મને તો ભૂખ પણ ન લાગી અને તૃપ્તિ પણ ન થઈ—તો તું મને આ વિષયમાં કેમ પૂછે છે?'

ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્મ્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ । પૃષ્ટોહં યત્ત્વાયા બ્રૂયાં૩ તૃપ્તિરસ્ત્યેવ મે સદા ।। ૩૮૦.

ભૂખ અને તરસ તો શરીરનાં ગુણ છે, મારા નથી, હે દ્વિજ; તું પૂછ્યું એટલે કહું છું—મને તો સર્વે સમયે તૃપ્તિ જ રહે છે.

સોઽહં ગાન્તા૫ ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ । ત્વં ચાન્યો ન ભવેન્નાપિ નાન્યસ્ત્વક્તોઽસ્મિ વા પ્યહં ।। ૩૮૦.

હું ચાલું છું પણ આવતો નથી, કોઈ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી; તું પણ બીજું નથી, હું પણ તારા સિવાય બીજું નથી, અને આપણા સિવાય બીજું કોઈ નથી.

મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્મૃદાલિપ્તં સ્થિરીભબેત્ । પાર્થિવોઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ ।। ૩૮૦.

જેમ માટીનું ઘર માટીથી લપેટી મજબૂત થાય છે, એમ આ શરીર પણ પૃથ્વીના અણુઓથી બનેલું છે.

ઋતુરસ્મિ તવાચાર્ય્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ । ઇહાગતોઽહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્તવોદિતઃ ।। ૩૮૦.

હું તારો ગુરુ ઋતુ છું, તને જ્ઞાન આપવા અહીં આવ્યો છું, હે દ્વિજ; હવે હું જઇશ, કારણ કે તને પરમાર્થ સમજાઈ ગયો છે.

એકમેવમિદં વિદ્ધિ ન ભેદઃ સકલં જગત્ । વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।। ૩૮૦.

આ બધું એક જ છે, આખા જગતમાં ક્યાંય ભેદ નથી; એ સર્વે પરમાત્માનું, જે વાસુદેવ નામે ઓળખાય છે, સાચું સ્વરૂપ છે.

ઋતુર્વર્ષસહસ્રાન્તે પુનસ્તન્નગરં યયૌ । નિદાઘં નગરપ્રાન્તે એકાન્તે સ્થિતમવ્રવીત્ ૩૮૦.

હજારો વર્ષ પછી ઋતુ ફરી એ શહેરમાં ગયા અને શહેરના કિનારે એકાંતમાં ઊભેલા નિદાઘને બોલાવ્યા.

નિદાઘ ઉવાચ ભો વિપ્ર જનસંવાદો મહાનેષ નરેશ્વર । પ્રવિવીક્ષ્ય પુરં રમ્યં તેનાત્ર સ્થીયતે મયા ।। ૩૮૦.

નિદાઘે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, આ લોકોનો મોટો મેળો છે, હે રાજાધિરાજ; આ સુંદર શહેર જોઈને હું અહીં રહ્યો છું.'

ઋતુરુવાચ નરાધિપોઽત્ર કતમઃ કતમશ્ચેતરો જનઃ । કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો દ્વિજોત્તમ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'અહીં માણસોમાં રાજા કયો છે અને બીજાં લોકો કોણ છે? મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કેમ કે તું જાણકાર છે.'

ગજો યોઽયમધો બ્રહ્મન્નુપર્ય્યેષ સ ભૂપતિઃ । ઋતુરાહ ગજઃ કોઽત્ર રાજા ચાહ નિદાઘકઃ ।। ૩૮૦.

હે બ્રાહ્મણ, નીચે જે છે એ હાથી છે અને ઉપર જે છે એ રાજા છે; ઋતુએ પૂછ્યું, 'અહીં હાથી કોણ છે અને રાજા કોણ છે?' નિદાઘે જવાબ આપ્યો.

ઋતુર્નિદાઘ આરુઢ઼ો દૃષ્ટાન્તં પશ્ય વાહનં । ઉપર્ય્યહં યથા રાજ ત્વમધઃ કુઞ્જરો યથા ।। ૩૮૦.

ઋતુ અને નિદાઘ હાથી પર બેઠા: 'આ ઉદાહરણ જો, વાહન છે; જેમ હું ઉપર છું અને તું નીચે, એમ રાજા ઉપર અને હાથી નીચે.'

ઋતુઃ૭ પ્રાહ નિદાઘન્તં કતમસ્ત્વામહં વદે । ઉક્તો નિદાઘસ્તન્નત્વા પ્રાહ મે ત્વં ગુરુર્ઘ્રુવમ્ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ નિદાઘને પૂછ્યું: 'હું કોણ અને તું કોણ?' નિદાઘે નમન કરીને કહ્યું: 'તમે તો મારા ગુરુ છો, એ તો નિશ્ચિત છે.'

નાત્યસ્માદ્‌દ્વૈતસંસ્કારસંસ્કૃતં માનસં તથા । ઋતુઃ પ્રાહ નિદાઘન્તં બ્રહ્મજ્ઞાનાય ચાગતઃ । પરમાર્થં સારભૂતમદ્વૈતં દર્શિતં મયા ।। ૩૮૦.

દ્વૈતના સંસ્કારથી મન સાચું સ્વરૂપ પામતું નથી; ઋતુએ નિદાઘને કહ્યું: 'હું બ્રહ્મજ્ઞાન માટે આવ્યો છું; તને પરમાર્થરૂપ અદ્વૈત તત્વ બતાવ્યું છે.'

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નિદાઘોઽપ્યુપદેશેન તેનાદ્વૈતપરોઽભવત્ । સર્વભૂતાન્યભેદેન દદૃશે સ તદાત્મનિ ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તે ઉપદેશથી નિદાઘ પણ અદ્વૈતમાં સ્થિર થયો; તેણે સર્વે જીવોને પોતાના આત્મા સમાન જ જોયા.'

અવાપ મુક્તિ જ્ઞાનાત્સ તથા ત્વં મુક્તિમાપ્સ્યસિ । એકઃ સમસ્તં ત્વઞ્ચાહં વિષ્ણુઃ સર્વગતો યતઃ ।। ૩૮૦.

જ્ઞાનથી તેને મુક્તિ મળી; એ જ રીતે તને પણ મુક્તિ મળશે. કેમ કે વિષ્ણુ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એટલે તું અને હું એક જ છીએ.

પીતનીલાદિભેદેન યથૈકં દૃશ્યતે તમઃ । ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકઃ સ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૩૮૦.

જેમ અંધકાર પીળો, વાદળી કે બીજા રંગમાં દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એક જ હોય છે, એ જ રીતે ભ્રમિત દૃષ્ટિથી આત્મા પણ એક હોવા છતાં જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે.

સંસારાજ્ઞાનવૃક્ષારિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ ચિન્તય ।। ૩૮૦.

જે જ્ઞાનથી સંસારરૂપ અજ્ઞાનનું વૃક્ષ નાશ પામે છે, એ જ બ્રહ્મ કહેવાય છે, એ રીતે સમજ.

અગ્નિરુવાચ ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વગીતોત્તમોત્તમં । કૃષ્ણોઽર્જુનાય યમાહ પુરા વૈ ભુક્તિમુક્તિદં ।। ૩૮૧.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું તને ગીતાનું સાર કહું છું, જે સર્વ ગીતાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. આ ગીતાનું ઉપદેશ શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને આપ્યો હતો, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

શ્રીભગવાનુવાચ ગતાસુરગતાસુર્વા ન શોચ્યો દેહવાનજઃ । આત્માઽજરોઽમરોઽભેદ્યસ્તસ્માચ્છોકાદિકં ત્યજેત્ ।। ૩૮૧.

શ્રીભગવાને કહ્યું: પ્રાણ હોય કે ન હોય, શરીરધારી માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી. આત્મા neither વૃદ્ધ થાય છે, neither મરે છે, neither તૂટે છે; તેથી શોક અને બીજા દુઃખો ત્યજી દે.

ધ્યાયતો વિષયાન્ પુંસઃ સઙ્ગસ્તેષૂપજાયતે । સઙ્ગાત્ કામસ્તતઃ ક્રોધઃ ક્રોધાત્સમ્મોહ એવ ચ ।। ૩૮૧.

જ્યારે મનુષ્ય વિષયોની કલ્પના કરે છે, ત્યારે તેમાં આસક્તિ થાય છે; આસક્તિથી ઇચ્છા થાય છે અને ઇચ્છાથી ક્રોધ ઉત્પન્ન થાય છે.

સમ્મોહાત્ સ્મૃતિવિભ્રંશો બુદ્ધિનાશાત્ પ્રણશ્યતિ । દુઃસઙ્ગહાનિઃ સત્સઙ્ગાન્મોક્ષકામી ચ કામનુત્ ।। ૩૮૧.

ક્રોધથી મોહ થાય છે, મોહથી સ્મૃતિભ્રંશ થાય છે; સ્મૃતિભ્રંશથી બુદ્ધિ નાશ પામે છે અને બુદ્ધિ નાશથી મનુષ્ય બરબાદ થાય છે. દુર્જનોની સાથે દુઃખ મળે છે અને સજનોની સાથે મોક્ષ મળે છે; જેને મોક્ષ જોઈએ છે, એ ઇચ્છા ત્યજી દે છે.

કામત્યાગાદાત્મનિષ્ઠઃ સ્થિરપ્રજ્ઞસ્તદોચ્યતે । યા નિશા સર્વભૂતાનાં તસ્યાં જાગર્તિ સંયમી ।। ૩૮૧.

જે મનુષ્ય ઇચ્છા ત્યજીને આત્મામાં સ્થિર રહે છે, એને સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે. જે બધાને માટે રાત છે, તેમાં સંયમી પુરુષ જાગે છે.

યસ્યાં જાગ્રતિ ભૂતાનિ સા નિશા પશ્યતો મુનેઃ । આત્મન્યેવ ચ સન્તુષ્ટસ્તસ્ય કાર્યં ન વિદ્યતે ।। ૩૮૧.

જેમાં બધા જીવ જાગે છે, એ જ્ઞાનવાન મુનિ માટે રાત સમાન છે. જે આત્મામાં જ સંતોષ પામે છે, તેને કોઈ કાર્ય બાકી રહેતું નથી.

નૈવ તસ્ય કૃતે નાર્થો નાકૃતે નેહ કશ્ચન । તત્ત્વવિત્તુ મહાવાહો ગુણકર્મવિભાગયોઃ ।। ૩૮૧.

તેને માટે આ જગતમાં કરેલા કે ન કરેલા કાર્યથી કોઈ લાભ કે નુકસાન નથી. હે મહાબાહુ, તત્વજ્ઞાની ગુણ અને કર્મના ભેદને જાણે છે.

ગુણા ગુણેષુ વર્ત્તન્તે ઇતિ મત્વા ન સજ્જતે । સર્વં જ્ઞાનપ્લવેનૈવ વૃજિનં સન્તરિષ્યતિ ।। ૩૮૧.

ગુણો ગુણોમાં જ વર્તે છે, એવું સમજીને તે આસક્ત થતો નથી. જ્ઞાનરૂપી નૌકાથી મનુષ્ય સર્વ દુઃખો પાર કરી જાય છે.

જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્ કુરુતેઽર્જુન । બ્રહ્મણ્યાધાય કર્માણિ સઙ્ગન્ત્યક્ત્વા કરોતિ યઃ ।। ૩૮૧.

જ્ઞાનની અગ્નિ સર્વ કર્મોને ભસ્મ કરી નાખે છે, હે અર્જુન. જે મનુષ્ય કર્મો બ્રહ્મને અર્પણ કરીને આસક્તિ ત્યજીને કરે છે, તે બંધાયતો નથી.

લિપ્યતે ન સ પાપેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા । સર્વભૂતેષુ ચાત્માનાં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।। ૩૮૧.

તે મનુષ્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી, જેમ કમળપત્ર પર પાણી ટકે નહીં. તે સર્વ જીવોમાં આત્માને અને સર્વ જીવોને આત્મામાં જુએ છે.

ન હિ કલ્યાણકૃતં કશ્ચિદ્‌દુર્ગતિં તાત ગચ્છતિ । દેવી હ્યેષા ગુણમયી મમ માયા દુરત્યયા ।। ૩૮૧.

જે સારા કર્મ કરે છે, તેને ક્યારેય દુર્ગતિ મળતી નથી, હે પ્રિય. કેમ કે મારી ગુણમયી દેવી માયા અતિ દુર્લંઘ્ય છે.

મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાન્તરન્તિ તે । આર્ત્તો જિજ્ઞાસુરર્થાર્થી જ્ઞાની ચ ભરતર્ષભ ।। ૩૮૧.

પણ જે માત્ર મારી શરણ આવે છે, તે આ માયાને પાર કરી જાય છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, દુઃખી, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની – એ બધા મને ભજે છે.