અગ્નિપુરાણમ્

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂતો વ્યવસ્થિતઃ । કોહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ ૩૮૦.

તું બધા અંગોથી અલગ છે, અલગ રીતે સ્થિર છે; 'હું કોણ?' એ વિષયમાં, હે રાજા, સમજદારીથી વિચાર કર.

શ્રેયોઽર્થમુદ્યતઃ પ્રષ્ટ્રં કપિલર્ષિમહં દ્વિજ । તસ્યાશઃ કપિલર્ષેસ્ત્વં મત્ કૃતે જ્ઞાનદો ભુવિ ૩૮૦.

હું કપિલ ઋષિ છું, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ માટે તને પ્રશ્ન કરવા આવ્યો છું; તારી આશા છે કે કપિલ તારા માટે પૃથ્વી પર જ્ઞાન આપશે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂયઃ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થન્ન પૃચ્છસિ । શ્રેયાંસ્યપરમાર્થાનિ અશેષાણ્યેવ ભૂપતે ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું વારંવાર કલ્યાણ વિશે પૂછે છે, પણ પરમાર્થ વિશે નથી પૂછતો; હે રાજા, જે કલ્યાણરૂપ છે એ બધું પરમાર્થ નથી.

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસમ્પત્તિમિચ્છતિ । પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યઞ્ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ કિં નૃપઃ ।। ૩૮૦.

દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, કોઈ ધન-સંપત્તિ, સંતાન અને રાજ્યની ઇચ્છા રાખે છે; હે રાજા, શું એનું સાચું કલ્યાણ એ જ છે?

વિવેકિનસ્તુ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ । યજ્ઞાદિકા ક્રિયા ન સ્યાત્ નાસ્તિ દ્રવ્યોપપત્તિતા ।। ૩૮૦.

વિવેકી માટે પરમાત્મા સાથેનું એકત્વ એ જ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે; યજ્ઞ વગેરે કર્મો વિના દ્રવ્યના શક્ય નથી.

પરમાર્થાત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે । એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।। ૩૮૦.

પરમાત્મા સાથેનું યોગ જ પરમાર્થ કહેવાય છે; એ એક છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સમાન છે, શુદ્ધ છે, ગુણરહિત છે અને પ્રકૃતિથી પર છે.

જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતોઽવ્યયઃ । પરં જ્ઞાનમયોઽસઙ્ગી ગુણજાત્યાદિભિર્વિભુઃ ।। ૩૮૦.

આત્મા જન્મ, વૃદ્ધિ વગેરેથી રહિત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને અવિનાશી છે; એ પરમ જ્ઞાનમય છે, આસક્તિથી રહિત છે અને ગુણ-જાતિથી પર છે.

ઋતુર્બ્રહ્મસુતો જ્ઞાની તચ્છિષ્યોઽભૂત્ પુલત્સ્યજઃ ।। ૩૮૦.

બ્રહ્માના પુત્ર ઋતુ સાચા જ્ઞાનના જાણકાર હતા; પુલસ્ત્યના વંશજ તેમના શિષ્ય બન્યા.

નિદાઘઃ પ્રાપ્તવિદ્યોઽસ્માન્નગરે વૈ પુરે સ્થિતઃ । દેવિકાયાસ્તટે તઞ્ચ તર્કયામાસ વૈ ઋતુઃ ।। ૩૮૦.

નિદાઘે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને તે શહેરમાં રહેતો હતો; ઋતુ દેવિકા નદીના કાંઠે તેના પાસે આવ્યા અને તેને પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.

દિવ્યે વર્ષસહસ્રેઽગાન્નિદાઘમવલોકિતું । નિદાઘો વૈશ્વદેવાન્તે ભુક્ત્વાન્નં શિષ્યમબ્રવીત્ ૩૮૦.

હજારો દેવવર્ષ પછી ઋતુ નિદાઘને મળવા આવ્યા; નિદાઘે વૈશ્વદેવ વિધિ પછી ભોજન કરીને પોતાના શિષ્યને કહ્યું.

ઋતુરુવાચ । ક્ષુદસ્તિ યસ્ય ભુક્તેઽન્ને તુષ્ટિર્બ્રાહ્મણ જાયતે । ન મે ક્ષુદભવત્તૃપ્તિં કસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'જેને ભૂખ લાગે છે તે જ ભોજન કરે છે અને બ્રાહ્મણને તૃપ્તિ થાય છે; મને તો ભૂખ પણ ન લાગી અને તૃપ્તિ પણ ન થઈ—તો તું મને આ વિષયમાં કેમ પૂછે છે?'

ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્મ્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ । પૃષ્ટોહં યત્ત્વાયા બ્રૂયાં૩ તૃપ્તિરસ્ત્યેવ મે સદા ।। ૩૮૦.

ભૂખ અને તરસ તો શરીરનાં ગુણ છે, મારા નથી, હે દ્વિજ; તું પૂછ્યું એટલે કહું છું—મને તો સર્વે સમયે તૃપ્તિ જ રહે છે.

સોઽહં ગાન્તા૫ ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ । ત્વં ચાન્યો ન ભવેન્નાપિ નાન્યસ્ત્વક્તોઽસ્મિ વા પ્યહં ।। ૩૮૦.

હું ચાલું છું પણ આવતો નથી, કોઈ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી; તું પણ બીજું નથી, હું પણ તારા સિવાય બીજું નથી, અને આપણા સિવાય બીજું કોઈ નથી.

મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્મૃદાલિપ્તં સ્થિરીભબેત્ । પાર્થિવોઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ ।। ૩૮૦.

જેમ માટીનું ઘર માટીથી લપેટી મજબૂત થાય છે, એમ આ શરીર પણ પૃથ્વીના અણુઓથી બનેલું છે.

ઋતુરસ્મિ તવાચાર્ય્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ । ઇહાગતોઽહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્તવોદિતઃ ।। ૩૮૦.

હું તારો ગુરુ ઋતુ છું, તને જ્ઞાન આપવા અહીં આવ્યો છું, હે દ્વિજ; હવે હું જઇશ, કારણ કે તને પરમાર્થ સમજાઈ ગયો છે.

એકમેવમિદં વિદ્ધિ ન ભેદઃ સકલં જગત્ । વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।। ૩૮૦.

આ બધું એક જ છે, આખા જગતમાં ક્યાંય ભેદ નથી; એ સર્વે પરમાત્માનું, જે વાસુદેવ નામે ઓળખાય છે, સાચું સ્વરૂપ છે.

ઋતુર્વર્ષસહસ્રાન્તે પુનસ્તન્નગરં યયૌ । નિદાઘં નગરપ્રાન્તે એકાન્તે સ્થિતમવ્રવીત્ ૩૮૦.

હજારો વર્ષ પછી ઋતુ ફરી એ શહેરમાં ગયા અને શહેરના કિનારે એકાંતમાં ઊભેલા નિદાઘને બોલાવ્યા.

નિદાઘ ઉવાચ ભો વિપ્ર જનસંવાદો મહાનેષ નરેશ્વર । પ્રવિવીક્ષ્ય પુરં રમ્યં તેનાત્ર સ્થીયતે મયા ।। ૩૮૦.

નિદાઘે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, આ લોકોનો મોટો મેળો છે, હે રાજાધિરાજ; આ સુંદર શહેર જોઈને હું અહીં રહ્યો છું.'

ઋતુરુવાચ નરાધિપોઽત્ર કતમઃ કતમશ્ચેતરો જનઃ । કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો દ્વિજોત્તમ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'અહીં માણસોમાં રાજા કયો છે અને બીજાં લોકો કોણ છે? મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કેમ કે તું જાણકાર છે.'

ગજો યોઽયમધો બ્રહ્મન્નુપર્ય્યેષ સ ભૂપતિઃ । ઋતુરાહ ગજઃ કોઽત્ર રાજા ચાહ નિદાઘકઃ ।। ૩૮૦.

હે બ્રાહ્મણ, નીચે જે છે એ હાથી છે અને ઉપર જે છે એ રાજા છે; ઋતુએ પૂછ્યું, 'અહીં હાથી કોણ છે અને રાજા કોણ છે?' નિદાઘે જવાબ આપ્યો.

ઋતુર્નિદાઘ આરુઢ઼ો દૃષ્ટાન્તં પશ્ય વાહનં । ઉપર્ય્યહં યથા રાજ ત્વમધઃ કુઞ્જરો યથા ।। ૩૮૦.

ઋતુ અને નિદાઘ હાથી પર બેઠા: 'આ ઉદાહરણ જો, વાહન છે; જેમ હું ઉપર છું અને તું નીચે, એમ રાજા ઉપર અને હાથી નીચે.'

ઋતુઃ૭ પ્રાહ નિદાઘન્તં કતમસ્ત્વામહં વદે । ઉક્તો નિદાઘસ્તન્નત્વા પ્રાહ મે ત્વં ગુરુર્ઘ્રુવમ્ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ નિદાઘને પૂછ્યું: 'હું કોણ અને તું કોણ?' નિદાઘે નમન કરીને કહ્યું: 'તમે તો મારા ગુરુ છો, એ તો નિશ્ચિત છે.'

નાત્યસ્માદ્‌દ્વૈતસંસ્કારસંસ્કૃતં માનસં તથા । ઋતુઃ પ્રાહ નિદાઘન્તં બ્રહ્મજ્ઞાનાય ચાગતઃ । પરમાર્થં સારભૂતમદ્વૈતં દર્શિતં મયા ।। ૩૮૦.

દ્વૈતના સંસ્કારથી મન સાચું સ્વરૂપ પામતું નથી; ઋતુએ નિદાઘને કહ્યું: 'હું બ્રહ્મજ્ઞાન માટે આવ્યો છું; તને પરમાર્થરૂપ અદ્વૈત તત્વ બતાવ્યું છે.'

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નિદાઘોઽપ્યુપદેશેન તેનાદ્વૈતપરોઽભવત્ । સર્વભૂતાન્યભેદેન દદૃશે સ તદાત્મનિ ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તે ઉપદેશથી નિદાઘ પણ અદ્વૈતમાં સ્થિર થયો; તેણે સર્વે જીવોને પોતાના આત્મા સમાન જ જોયા.'

અવાપ મુક્તિ જ્ઞાનાત્સ તથા ત્વં મુક્તિમાપ્સ્યસિ । એકઃ સમસ્તં ત્વઞ્ચાહં વિષ્ણુઃ સર્વગતો યતઃ ।। ૩૮૦.

જ્ઞાનથી તેને મુક્તિ મળી; એ જ રીતે તને પણ મુક્તિ મળશે. કેમ કે વિષ્ણુ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એટલે તું અને હું એક જ છીએ.

પીતનીલાદિભેદેન યથૈકં દૃશ્યતે તમઃ । ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિરાત્માપિ તથૈકઃ સ પૃથક્ પૃથક્ ।। ૩૮૦.

જેમ અંધકાર પીળો, વાદળી કે બીજા રંગમાં દેખાય છે, પણ વાસ્તવમાં એક જ હોય છે, એ જ રીતે ભ્રમિત દૃષ્ટિથી આત્મા પણ એક હોવા છતાં જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે.

સંસારાજ્ઞાનવૃક્ષારિજ્ઞાનં બ્રહ્મેતિ ચિન્તય ।। ૩૮૦.

જે જ્ઞાનથી સંસારરૂપ અજ્ઞાનનું વૃક્ષ નાશ પામે છે, એ જ બ્રહ્મ કહેવાય છે, એ રીતે સમજ.

અગ્નિરુવાચ ગીતાસારં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વગીતોત્તમોત્તમં । કૃષ્ણોઽર્જુનાય યમાહ પુરા વૈ ભુક્તિમુક્તિદં ।। ૩૮૧.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું તને ગીતાનું સાર કહું છું, જે સર્વ ગીતાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. આ ગીતાનું ઉપદેશ શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને આપ્યો હતો, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે.

શ્રીભગવાનુવાચ ગતાસુરગતાસુર્વા ન શોચ્યો દેહવાનજઃ । આત્માઽજરોઽમરોઽભેદ્યસ્તસ્માચ્છોકાદિકં ત્યજેત્ ।। ૩૮૧.

શ્રીભગવાને કહ્યું: પ્રાણ હોય કે ન હોય, શરીરધારી માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી. આત્મા neither વૃદ્ધ થાય છે, neither મરે છે, neither તૂટે છે; તેથી શોક અને બીજા દુઃખો ત્યજી દે.