અગ્નિપુરાણમ્

શિવિકાદારુસઙ્ઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ટ તદ્ભેદે શિવિકા ત્વયા ।। ૩૮૦.

પલકી એ લાકડાંના ભાગોનું જોડાણ છે, એ બનાવવામાં આવીને એકઠી કરાયેલી છે; હે રાજાશ્રેષ્ઠ, જો એ તૂટી જાય તો એ તારી પાસે પલકી રહી જતી નથી.

પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરયં વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ । દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ ।। ૩૮૦.

પુરુષ, સ્ત્રી, ગાય, ઘોડો, હાથી, પક્ષી કે વૃક્ષ—આ બધાં શરીરોને લોકો તેમના નામથી ઓળખે છે; સમજજે કે આ બધું કર્મના પરિણામે મળ્યું છે.

જિહ્વા વ્રવીત્યહમિતિ દન્તૌષ્ઠૌ તાલુકં નૃપ । એતે નાહં યતઃ સર્વ્વેવાઙ્નિપાદનહેતવઃ ।। ૩૮૦.

જીભ કહે છે કે 'હું બોલું છું', પણ દાંત, ઓઠ અને તાળું, હે રાજા, કશું બોલતા નથી; કારણ કે આ બધું બોલવાનું સાધન છે.

કિં હેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયં । તથાપિ વાઙ્નાહમેતદુક્તં મિથ્યા ન યુજ્યતે ।। ૩૮૦.

આ વાણી પોતે જ કેમ કહે છે કે 'હું વાણી છું'? છતાંય વાણી 'હું' નથી; આવું કહેવું સાચું નથી.

પિણ્ડઃ પૃથગ્‌ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાય્વાદિલક્ષણઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્ કરોમ્યહં ।। ૩૮૦.

શરીર અલગ છે, એમાં માથું, પગ અને બીજા અંગો છે; તો, હે રાજા, હું 'હું' એમ કેમ કહું છું?

યદન્યોઽસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ । તદેષોહમયં ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે ।। ૩૮૦.

જો મારા સિવાય બીજું કંઈ છે, હે રાજાશ્રેષ્ઠ, તો એ 'હું' પણ બીજું જ છે, અને એ પણ આવું કહેવાય છે.

પરમાર્થભેદો ન નગો ન પશુર્નચ પાદપઃ । શરીરાશ્ચ વિભેદાશ્ચ ય એતે કર્મયોનયઃ ।। ૩૮૦.

સાચી દૃષ્ટિએ જોવું તો, ન હાથી છે, ન પશુ છે, ન વૃક્ષ છે; શરીરો અને તેમનાં ભેદ માત્ર કર્મના આધાર પર છે.

યસ્તુ રાજેત્ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ । તચ્ચાન્યચ્ચ નૃપેત્થન્તુ ન સત્ સમ્યગનામયં ।। ૩૮૦.

જે શાસન કરે છે, જે જગતમાં છે, અને જે રાજા અને તેના સેવક સ્વરૂપ છે—આ બધું, હે રાજા, બીજું જ છે, સાચા અર્થમાં એ નામ યોગ્ય નથી.

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપોરિપુઃ । પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વાં ભૂપ વદામ્યહં ।। ૩૮૦.

તું સર્વલોકનો રાજા છે, પિતાનો પુત્ર છે, દુશ્મનનો દુશ્મન છે, પત્નીનો પતિ છે, પુત્રનો પિતા છે—હે ભૂપતિ, હું તને શું કહું?

ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિન્નુ શિરસ્તવ તથોદરં । કિમુ પાદાદિકં ત્વં વૈ તવૈતત્ કિં મહીપતે ।। ૩૮૦.

શું તું આ માથું છે? કે આ માથું તારું છે? એ જ રીતે, શું પેટ તારું છે? શું તું પગ વગેરે છે? હે મહારાજ, આ બધું ખરેખર તારું છે?

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂતો વ્યવસ્થિતઃ । કોહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ ૩૮૦.

તું બધા અંગોથી અલગ છે, અલગ રીતે સ્થિર છે; 'હું કોણ?' એ વિષયમાં, હે રાજા, સમજદારીથી વિચાર કર.

શ્રેયોઽર્થમુદ્યતઃ પ્રષ્ટ્રં કપિલર્ષિમહં દ્વિજ । તસ્યાશઃ કપિલર્ષેસ્ત્વં મત્ કૃતે જ્ઞાનદો ભુવિ ૩૮૦.

હું કપિલ ઋષિ છું, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ માટે તને પ્રશ્ન કરવા આવ્યો છું; તારી આશા છે કે કપિલ તારા માટે પૃથ્વી પર જ્ઞાન આપશે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂયઃ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થન્ન પૃચ્છસિ । શ્રેયાંસ્યપરમાર્થાનિ અશેષાણ્યેવ ભૂપતે ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું વારંવાર કલ્યાણ વિશે પૂછે છે, પણ પરમાર્થ વિશે નથી પૂછતો; હે રાજા, જે કલ્યાણરૂપ છે એ બધું પરમાર્થ નથી.

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસમ્પત્તિમિચ્છતિ । પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યઞ્ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ કિં નૃપઃ ।। ૩૮૦.

દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, કોઈ ધન-સંપત્તિ, સંતાન અને રાજ્યની ઇચ્છા રાખે છે; હે રાજા, શું એનું સાચું કલ્યાણ એ જ છે?

વિવેકિનસ્તુ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ । યજ્ઞાદિકા ક્રિયા ન સ્યાત્ નાસ્તિ દ્રવ્યોપપત્તિતા ।। ૩૮૦.

વિવેકી માટે પરમાત્મા સાથેનું એકત્વ એ જ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે; યજ્ઞ વગેરે કર્મો વિના દ્રવ્યના શક્ય નથી.

પરમાર્થાત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે । એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।। ૩૮૦.

પરમાત્મા સાથેનું યોગ જ પરમાર્થ કહેવાય છે; એ એક છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સમાન છે, શુદ્ધ છે, ગુણરહિત છે અને પ્રકૃતિથી પર છે.

જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતોઽવ્યયઃ । પરં જ્ઞાનમયોઽસઙ્ગી ગુણજાત્યાદિભિર્વિભુઃ ।। ૩૮૦.

આત્મા જન્મ, વૃદ્ધિ વગેરેથી રહિત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને અવિનાશી છે; એ પરમ જ્ઞાનમય છે, આસક્તિથી રહિત છે અને ગુણ-જાતિથી પર છે.

ઋતુર્બ્રહ્મસુતો જ્ઞાની તચ્છિષ્યોઽભૂત્ પુલત્સ્યજઃ ।। ૩૮૦.

બ્રહ્માના પુત્ર ઋતુ સાચા જ્ઞાનના જાણકાર હતા; પુલસ્ત્યના વંશજ તેમના શિષ્ય બન્યા.

નિદાઘઃ પ્રાપ્તવિદ્યોઽસ્માન્નગરે વૈ પુરે સ્થિતઃ । દેવિકાયાસ્તટે તઞ્ચ તર્કયામાસ વૈ ઋતુઃ ।। ૩૮૦.

નિદાઘે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને તે શહેરમાં રહેતો હતો; ઋતુ દેવિકા નદીના કાંઠે તેના પાસે આવ્યા અને તેને પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.

દિવ્યે વર્ષસહસ્રેઽગાન્નિદાઘમવલોકિતું । નિદાઘો વૈશ્વદેવાન્તે ભુક્ત્વાન્નં શિષ્યમબ્રવીત્ ૩૮૦.

હજારો દેવવર્ષ પછી ઋતુ નિદાઘને મળવા આવ્યા; નિદાઘે વૈશ્વદેવ વિધિ પછી ભોજન કરીને પોતાના શિષ્યને કહ્યું.

ઋતુરુવાચ । ક્ષુદસ્તિ યસ્ય ભુક્તેઽન્ને તુષ્ટિર્બ્રાહ્મણ જાયતે । ન મે ક્ષુદભવત્તૃપ્તિં કસ્માત્ત્વં પરિપૃચ્છસિ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'જેને ભૂખ લાગે છે તે જ ભોજન કરે છે અને બ્રાહ્મણને તૃપ્તિ થાય છે; મને તો ભૂખ પણ ન લાગી અને તૃપ્તિ પણ ન થઈ—તો તું મને આ વિષયમાં કેમ પૂછે છે?'

ક્ષુત્તૃષ્ણે દેહધર્મ્માખ્યે ન મમૈતે યતો દ્વિજ । પૃષ્ટોહં યત્ત્વાયા બ્રૂયાં૩ તૃપ્તિરસ્ત્યેવ મે સદા ।। ૩૮૦.

ભૂખ અને તરસ તો શરીરનાં ગુણ છે, મારા નથી, હે દ્વિજ; તું પૂછ્યું એટલે કહું છું—મને તો સર્વે સમયે તૃપ્તિ જ રહે છે.

સોઽહં ગાન્તા૫ ન ચાગન્તા નૈકદેશનિકેતનઃ । ત્વં ચાન્યો ન ભવેન્નાપિ નાન્યસ્ત્વક્તોઽસ્મિ વા પ્યહં ।। ૩૮૦.

હું ચાલું છું પણ આવતો નથી, કોઈ એક જગ્યાએ સ્થિર નથી; તું પણ બીજું નથી, હું પણ તારા સિવાય બીજું નથી, અને આપણા સિવાય બીજું કોઈ નથી.

મૃણ્મયં હિ ગૃહં યદ્વન્મૃદાલિપ્તં સ્થિરીભબેત્ । પાર્થિવોઽયં તથા દેહઃ પાર્થિવૈઃ પરમાણુભિઃ ।। ૩૮૦.

જેમ માટીનું ઘર માટીથી લપેટી મજબૂત થાય છે, એમ આ શરીર પણ પૃથ્વીના અણુઓથી બનેલું છે.

ઋતુરસ્મિ તવાચાર્ય્યઃ પ્રજ્ઞાદાનાય તે દ્વિજ । ઇહાગતોઽહં યાસ્યામિ પરમાર્થસ્તવોદિતઃ ।। ૩૮૦.

હું તારો ગુરુ ઋતુ છું, તને જ્ઞાન આપવા અહીં આવ્યો છું, હે દ્વિજ; હવે હું જઇશ, કારણ કે તને પરમાર્થ સમજાઈ ગયો છે.

એકમેવમિદં વિદ્ધિ ન ભેદઃ સકલં જગત્ । વાસુદેવાભિધેયસ્ય સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।। ૩૮૦.

આ બધું એક જ છે, આખા જગતમાં ક્યાંય ભેદ નથી; એ સર્વે પરમાત્માનું, જે વાસુદેવ નામે ઓળખાય છે, સાચું સ્વરૂપ છે.

ઋતુર્વર્ષસહસ્રાન્તે પુનસ્તન્નગરં યયૌ । નિદાઘં નગરપ્રાન્તે એકાન્તે સ્થિતમવ્રવીત્ ૩૮૦.

હજારો વર્ષ પછી ઋતુ ફરી એ શહેરમાં ગયા અને શહેરના કિનારે એકાંતમાં ઊભેલા નિદાઘને બોલાવ્યા.

નિદાઘ ઉવાચ ભો વિપ્ર જનસંવાદો મહાનેષ નરેશ્વર । પ્રવિવીક્ષ્ય પુરં રમ્યં તેનાત્ર સ્થીયતે મયા ।। ૩૮૦.

નિદાઘે કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, આ લોકોનો મોટો મેળો છે, હે રાજાધિરાજ; આ સુંદર શહેર જોઈને હું અહીં રહ્યો છું.'

ઋતુરુવાચ નરાધિપોઽત્ર કતમઃ કતમશ્ચેતરો જનઃ । કથ્યતાં મે દ્વિજશ્રેષ્ઠ ત્વમભિજ્ઞો દ્વિજોત્તમ ।। ૩૮૦.

ઋતુએ કહ્યું: 'અહીં માણસોમાં રાજા કયો છે અને બીજાં લોકો કોણ છે? મને કહો, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કેમ કે તું જાણકાર છે.'