અગ્નિપુરાણમ્

યદ્દ્રવ્યા શિવિકા ચેયં તદ્‌દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ ।। ૩૮૦.

આ પલકી જે પદાર્થની બનેલી છે, એ પદાર્થ પણ ભૂતોનો સમૂહ છે; તું, હું અને આ બધું એથી સમાન રીતે આધાર પામીએ છીએ.

તચ્છ્રુ ત્વોવાચ રાજા તં ગૃહીત્વાઙ્‌ઘ્રી ક્ષમાપ્ય ચ । પ્રસાદં કુરુ ત્વક્ત્વેમાં શિવિકાં બ્રૂહિ શ્રૃણ્વતે । યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણમ્ ।। ૩૮૦.

આ સાંભળીને રાજાએ તેમના પગ પકડી માફી માંગી અને કહ્યું: કૃપા કરો, મને સમજવા માટે આ પલકી વિશે કહો—તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો અને આવવાનું કારણ શું છે?

શ્રૂયતાં કોહમિત્યેતદ્વક્તુ નૈવ ચ શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા ।। ૩૮૦.

સાંભળો: 'હું કોણ છું?'—આ સાચું કહી શકાય તેમ નથી; કારણ કે સર્વત્ર અનુભવ માટે જ આવવું થાય છે.

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેશાદ્યુપપાદકૌ । ધર્માઘર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેશાદિમૃચ્છતિ ।। ૩૮૦.

આનંદ-દુઃખનો અનુભવ થવો, એ દેશ વગેરે કારણોથી થાય છે; પુણ્ય-પાપથી ઉત્પન્ન થયેલ, જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે દેશ વગેરે શોધે છે.

રાજોવાચ યોઽસ્તિ સોહમિતિ બ્રહ્મન્ કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્કદોહમિતિ યો દ્વિજ ।। ૩૮૦.

રાજાએ કહ્યું: જો કોઈ છે, બ્રાહ્મણ, તો એ કેમ કહી શકાય નહીં? 'હું આ છું' એવું કહેવામાં આત્માને કોઈ દોષ નથી, દ્વિજ.

શબ્દોહમિત્રિ દોષાય નાત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ ।। ૩૮૦.

'હું આ છું' એ શબ્દમાં ખરેખર દોષ છે, પણ આત્મામાં નથી; અનાત્મામાં આત્માનું જ્ઞાન કે એવો શબ્દ મોહિત થવાનો લક્ષણ છે.

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ ।। ૩૮૦.

જ્યારે એક પુરુષ સર્વ શરીરમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ છો? હું કોણ?'—આવો પ્રશ્ન વ્યર્થ છે.

ત્વં રાજા શિવિકા ચેયં વયં વાહાઃ પુરઃસરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેનન્નૃપોચ્યતે ।। ૩૮૦.

તમે રાજા છો, આ પલકી છે, અમે વહન કરનાર છીએ; પણ, રાજા, તમારો આ જગત સાચે આવો નથી.

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિવિકા ત્વદધિષ્ઠતા । કા વૃક્ષસંજ્ઞા જાતાસ્ય દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ ।। ૩૮૦.

વૃક્ષમાંથી લાકડું, અને એમાંથી તમારી પલકી બની છે; તો, રાજા, હવે એને વૃક્ષ કે લાકડું કહેવાય એ શું યોગ્ય છે?

વૃક્ષારૂઢ઼ો મહારાજો નાયં વદતિ ચેતનઃ । ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિવિકાગતં ।। ૩૮૦.

મોટો રાજા જે વૃક્ષ પર બેઠો છે, એ જાગૃત થઈને કશું બોલતો નથી; અને જે લાકડું છે, એ પણ, પલકીમાં બેઠેલા તને, કશું કહેતું નથી.

શિવિકાદારુસઙ્ઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ટ તદ્ભેદે શિવિકા ત્વયા ।। ૩૮૦.

પલકી એ લાકડાંના ભાગોનું જોડાણ છે, એ બનાવવામાં આવીને એકઠી કરાયેલી છે; હે રાજાશ્રેષ્ઠ, જો એ તૂટી જાય તો એ તારી પાસે પલકી રહી જતી નથી.

પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરયં વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ । દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ ।। ૩૮૦.

પુરુષ, સ્ત્રી, ગાય, ઘોડો, હાથી, પક્ષી કે વૃક્ષ—આ બધાં શરીરોને લોકો તેમના નામથી ઓળખે છે; સમજજે કે આ બધું કર્મના પરિણામે મળ્યું છે.

જિહ્વા વ્રવીત્યહમિતિ દન્તૌષ્ઠૌ તાલુકં નૃપ । એતે નાહં યતઃ સર્વ્વેવાઙ્નિપાદનહેતવઃ ।। ૩૮૦.

જીભ કહે છે કે 'હું બોલું છું', પણ દાંત, ઓઠ અને તાળું, હે રાજા, કશું બોલતા નથી; કારણ કે આ બધું બોલવાનું સાધન છે.

કિં હેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયં । તથાપિ વાઙ્નાહમેતદુક્તં મિથ્યા ન યુજ્યતે ।। ૩૮૦.

આ વાણી પોતે જ કેમ કહે છે કે 'હું વાણી છું'? છતાંય વાણી 'હું' નથી; આવું કહેવું સાચું નથી.

પિણ્ડઃ પૃથગ્‌ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાય્વાદિલક્ષણઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્ કરોમ્યહં ।। ૩૮૦.

શરીર અલગ છે, એમાં માથું, પગ અને બીજા અંગો છે; તો, હે રાજા, હું 'હું' એમ કેમ કહું છું?

યદન્યોઽસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ । તદેષોહમયં ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે ।। ૩૮૦.

જો મારા સિવાય બીજું કંઈ છે, હે રાજાશ્રેષ્ઠ, તો એ 'હું' પણ બીજું જ છે, અને એ પણ આવું કહેવાય છે.

પરમાર્થભેદો ન નગો ન પશુર્નચ પાદપઃ । શરીરાશ્ચ વિભેદાશ્ચ ય એતે કર્મયોનયઃ ।। ૩૮૦.

સાચી દૃષ્ટિએ જોવું તો, ન હાથી છે, ન પશુ છે, ન વૃક્ષ છે; શરીરો અને તેમનાં ભેદ માત્ર કર્મના આધાર પર છે.

યસ્તુ રાજેત્ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ । તચ્ચાન્યચ્ચ નૃપેત્થન્તુ ન સત્ સમ્યગનામયં ।। ૩૮૦.

જે શાસન કરે છે, જે જગતમાં છે, અને જે રાજા અને તેના સેવક સ્વરૂપ છે—આ બધું, હે રાજા, બીજું જ છે, સાચા અર્થમાં એ નામ યોગ્ય નથી.

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપોરિપુઃ । પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વાં ભૂપ વદામ્યહં ।। ૩૮૦.

તું સર્વલોકનો રાજા છે, પિતાનો પુત્ર છે, દુશ્મનનો દુશ્મન છે, પત્નીનો પતિ છે, પુત્રનો પિતા છે—હે ભૂપતિ, હું તને શું કહું?

ત્વં કિમેતચ્છિરઃ કિન્નુ શિરસ્તવ તથોદરં । કિમુ પાદાદિકં ત્વં વૈ તવૈતત્ કિં મહીપતે ।। ૩૮૦.

શું તું આ માથું છે? કે આ માથું તારું છે? એ જ રીતે, શું પેટ તારું છે? શું તું પગ વગેરે છે? હે મહારાજ, આ બધું ખરેખર તારું છે?

સમસ્તાવયવેભ્યસ્ત્વં પૃથગ્ભૂતો વ્યવસ્થિતઃ । કોહમિત્યત્ર નિપુણં ભૂત્વા ચિન્તય પાર્થિવ ૩૮૦.

તું બધા અંગોથી અલગ છે, અલગ રીતે સ્થિર છે; 'હું કોણ?' એ વિષયમાં, હે રાજા, સમજદારીથી વિચાર કર.

શ્રેયોઽર્થમુદ્યતઃ પ્રષ્ટ્રં કપિલર્ષિમહં દ્વિજ । તસ્યાશઃ કપિલર્ષેસ્ત્વં મત્ કૃતે જ્ઞાનદો ભુવિ ૩૮૦.

હું કપિલ ઋષિ છું, શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ માટે તને પ્રશ્ન કરવા આવ્યો છું; તારી આશા છે કે કપિલ તારા માટે પૃથ્વી પર જ્ઞાન આપશે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ભૂયઃ પૃચ્છસિ કિં શ્રેયઃ પરમાર્થન્ન પૃચ્છસિ । શ્રેયાંસ્યપરમાર્થાનિ અશેષાણ્યેવ ભૂપતે ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણે કહ્યું: તું વારંવાર કલ્યાણ વિશે પૂછે છે, પણ પરમાર્થ વિશે નથી પૂછતો; હે રાજા, જે કલ્યાણરૂપ છે એ બધું પરમાર્થ નથી.

દેવતારાધનં કૃત્વા ધનસમ્પત્તિમિચ્છતિ । પુત્રાનિચ્છતિ રાજ્યઞ્ચ શ્રેયસ્તસ્યૈવ કિં નૃપઃ ।। ૩૮૦.

દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી, કોઈ ધન-સંપત્તિ, સંતાન અને રાજ્યની ઇચ્છા રાખે છે; હે રાજા, શું એનું સાચું કલ્યાણ એ જ છે?

વિવેકિનસ્તુ સંયોગઃ શ્રેયો યઃ પરમાત્મનઃ । યજ્ઞાદિકા ક્રિયા ન સ્યાત્ નાસ્તિ દ્રવ્યોપપત્તિતા ।। ૩૮૦.

વિવેકી માટે પરમાત્મા સાથેનું એકત્વ એ જ શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ છે; યજ્ઞ વગેરે કર્મો વિના દ્રવ્યના શક્ય નથી.

પરમાર્થાત્મનોર્યોગઃ પરમાર્થ ઇતીષ્યતે । એકો વ્યાપી સમઃ શુદ્ધો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ।। ૩૮૦.

પરમાત્મા સાથેનું યોગ જ પરમાર્થ કહેવાય છે; એ એક છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, સમાન છે, શુદ્ધ છે, ગુણરહિત છે અને પ્રકૃતિથી પર છે.

જન્મવૃદ્ધ્યાદિરહિત આત્મા સર્વગતોઽવ્યયઃ । પરં જ્ઞાનમયોઽસઙ્ગી ગુણજાત્યાદિભિર્વિભુઃ ।। ૩૮૦.

આત્મા જન્મ, વૃદ્ધિ વગેરેથી રહિત છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે અને અવિનાશી છે; એ પરમ જ્ઞાનમય છે, આસક્તિથી રહિત છે અને ગુણ-જાતિથી પર છે.

ઋતુર્બ્રહ્મસુતો જ્ઞાની તચ્છિષ્યોઽભૂત્ પુલત્સ્યજઃ ।। ૩૮૦.

બ્રહ્માના પુત્ર ઋતુ સાચા જ્ઞાનના જાણકાર હતા; પુલસ્ત્યના વંશજ તેમના શિષ્ય બન્યા.

નિદાઘઃ પ્રાપ્તવિદ્યોઽસ્માન્નગરે વૈ પુરે સ્થિતઃ । દેવિકાયાસ્તટે તઞ્ચ તર્કયામાસ વૈ ઋતુઃ ।। ૩૮૦.

નિદાઘે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું અને તે શહેરમાં રહેતો હતો; ઋતુ દેવિકા નદીના કાંઠે તેના પાસે આવ્યા અને તેને પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા.