અગ્નિપુરાણમ્

ભૂમૌ પાદયુગન્તસ્થૌ જઙ્‌ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે । ઉરૂ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્ ।। ૩૮૦.

પગનું જોડી જમીન પર સ્થિર છે, પગ પર જાંઘો ઊભી છે, જાંઘો પર ઊરુઓ આધાર પામે છે અને તેમ જ પેટ પણ આધાર પામે છે.

વક્ષઃસ્થલં તથા વાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધસ્થિતેયં શિવિકા મમ ભાવોઽત્ર કિં કૃતઃ ।। ૩૮૦.

છાતી, હાથ, ખભા અને પેટમાં જે છે, એ બધું ખભા પર રાખેલી પલકી જેવી છે; તો અહીં મારો શું ભાગ છે?

શિવિકાયાં સ્થિતઞ્ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતં । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા ।। ૩૮૦.

જો તું જે શરીર જોઈ રહ્યો છે એ પલકીમાં બેઠું છે, તો તું અને હું બંને અહીં કહેવાઈએ; નહિ તો વાત બીજી છે.

અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યં ચ ભૂતૈરુહ્યામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ગુણવર્ગો હિ યાત્યયં ।। ૩૮૦.

હું, તું અને બીજું પણ, રાજા, બધાં ભૂતોથી ઉઠાવાઈએ છીએ; કારણ કે ગુણોની ધારા સાથે ગુણો પણ ચાલ્યા જાય છે.

કર્મ્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે । અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ તચ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ ।। ૩૮૦.

રાજા, સત્વાદિ ગુણો કર્મના વશમાં છે; અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં છે.

આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નામ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ ।। ૩૮૦.

આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; વધઘટ એક જ સર્વ જીવમાં લાગુ પડતું નથી.

યદા નોપચયસ્તસ્ય યદા નાપચયો નૃપ। તદા પીવાનસીતિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતં ।। ૩૮૦.

જ્યારે તેને વધઘટ નથી, રાજા, ત્યારે તું કેવી રીતે કહી શકે કે તે પોષાય છે કે ઘટે છે?

ભૂજઙ્ઘાપાદકટ્‌યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતા । શિવિકેયં તથા સ્કન્ધે તદા ભાવઃ સમસ્ત્વયા ।। ૩૮૦.

હાથ, પગ, પાંસળી, જાંઘ, પેટ વગેરેમાં રહેલી આ પલકી ખભા પર પણ છે; ત્યારે એ સ્થિતિ તારા દ્વારા જ ઊભી થાય છે.

તદન્યજન્તુભિર્ભૂપ શિવિસોત્થાનકર્મણા । શૈલદ્રવ્યગૃહોત્થોપિ પૃથિવીસમ્ભવોપિ વા ।। ૩૮૦.

બીજા જીવ પણ, રાજા, પલકી ઉઠાવવાના કર્મથી ઊભા થાય છે; એ પર્વતનાં પદાર્થોથી, ઘરની વસ્તુઓથી કે ધરતીમાંથી પણ હોય શકે.

યથા પુંસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કરણૈર્નૃપ । સોઢ઼વ્યઃ સ મહાભારઃ કતરો નૃપતે મયા ।। ૩૮૦.

જેમ મનુષ્યની અલગતા કુદરતી અંગોથી થાય છે, રાજા, તેમ કયું ભાર છે, કયો મોટો ભાર છે અને એ કોણે ઉઠાવવો એ પ્રશ્ન છે, રાજા?

યદ્દ્રવ્યા શિવિકા ચેયં તદ્‌દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ ।। ૩૮૦.

આ પલકી જે પદાર્થની બનેલી છે, એ પદાર્થ પણ ભૂતોનો સમૂહ છે; તું, હું અને આ બધું એથી સમાન રીતે આધાર પામીએ છીએ.

તચ્છ્રુ ત્વોવાચ રાજા તં ગૃહીત્વાઙ્‌ઘ્રી ક્ષમાપ્ય ચ । પ્રસાદં કુરુ ત્વક્ત્વેમાં શિવિકાં બ્રૂહિ શ્રૃણ્વતે । યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણમ્ ।। ૩૮૦.

આ સાંભળીને રાજાએ તેમના પગ પકડી માફી માંગી અને કહ્યું: કૃપા કરો, મને સમજવા માટે આ પલકી વિશે કહો—તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો અને આવવાનું કારણ શું છે?

શ્રૂયતાં કોહમિત્યેતદ્વક્તુ નૈવ ચ શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા ।। ૩૮૦.

સાંભળો: 'હું કોણ છું?'—આ સાચું કહી શકાય તેમ નથી; કારણ કે સર્વત્ર અનુભવ માટે જ આવવું થાય છે.

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેશાદ્યુપપાદકૌ । ધર્માઘર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેશાદિમૃચ્છતિ ।। ૩૮૦.

આનંદ-દુઃખનો અનુભવ થવો, એ દેશ વગેરે કારણોથી થાય છે; પુણ્ય-પાપથી ઉત્પન્ન થયેલ, જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે દેશ વગેરે શોધે છે.

રાજોવાચ યોઽસ્તિ સોહમિતિ બ્રહ્મન્ કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્કદોહમિતિ યો દ્વિજ ।। ૩૮૦.

રાજાએ કહ્યું: જો કોઈ છે, બ્રાહ્મણ, તો એ કેમ કહી શકાય નહીં? 'હું આ છું' એવું કહેવામાં આત્માને કોઈ દોષ નથી, દ્વિજ.

શબ્દોહમિત્રિ દોષાય નાત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ ।। ૩૮૦.

'હું આ છું' એ શબ્દમાં ખરેખર દોષ છે, પણ આત્મામાં નથી; અનાત્મામાં આત્માનું જ્ઞાન કે એવો શબ્દ મોહિત થવાનો લક્ષણ છે.

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ ।। ૩૮૦.

જ્યારે એક પુરુષ સર્વ શરીરમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ છો? હું કોણ?'—આવો પ્રશ્ન વ્યર્થ છે.

ત્વં રાજા શિવિકા ચેયં વયં વાહાઃ પુરઃસરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેનન્નૃપોચ્યતે ।। ૩૮૦.

તમે રાજા છો, આ પલકી છે, અમે વહન કરનાર છીએ; પણ, રાજા, તમારો આ જગત સાચે આવો નથી.

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિવિકા ત્વદધિષ્ઠતા । કા વૃક્ષસંજ્ઞા જાતાસ્ય દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ ।। ૩૮૦.

વૃક્ષમાંથી લાકડું, અને એમાંથી તમારી પલકી બની છે; તો, રાજા, હવે એને વૃક્ષ કે લાકડું કહેવાય એ શું યોગ્ય છે?

વૃક્ષારૂઢ઼ો મહારાજો નાયં વદતિ ચેતનઃ । ન ચ દારુણિ સર્વસ્ત્વાં બ્રવીતિ શિવિકાગતં ।। ૩૮૦.

મોટો રાજા જે વૃક્ષ પર બેઠો છે, એ જાગૃત થઈને કશું બોલતો નથી; અને જે લાકડું છે, એ પણ, પલકીમાં બેઠેલા તને, કશું કહેતું નથી.

શિવિકાદારુસઙ્ઘાતો રચનાસ્થિતિસંસ્થિતઃ । અન્વિષ્યતાં નૃપશ્રેષ્ટ તદ્ભેદે શિવિકા ત્વયા ।। ૩૮૦.

પલકી એ લાકડાંના ભાગોનું જોડાણ છે, એ બનાવવામાં આવીને એકઠી કરાયેલી છે; હે રાજાશ્રેષ્ઠ, જો એ તૂટી જાય તો એ તારી પાસે પલકી રહી જતી નથી.

પુમાન્ સ્ત્રી ગૌરયં વાજી કુઞ્જરો વિહગસ્તરુઃ । દેહેષુ લોકસંજ્ઞેયં વિજ્ઞેયા કર્મહેતુષુ ।। ૩૮૦.

પુરુષ, સ્ત્રી, ગાય, ઘોડો, હાથી, પક્ષી કે વૃક્ષ—આ બધાં શરીરોને લોકો તેમના નામથી ઓળખે છે; સમજજે કે આ બધું કર્મના પરિણામે મળ્યું છે.

જિહ્વા વ્રવીત્યહમિતિ દન્તૌષ્ઠૌ તાલુકં નૃપ । એતે નાહં યતઃ સર્વ્વેવાઙ્નિપાદનહેતવઃ ।। ૩૮૦.

જીભ કહે છે કે 'હું બોલું છું', પણ દાંત, ઓઠ અને તાળું, હે રાજા, કશું બોલતા નથી; કારણ કે આ બધું બોલવાનું સાધન છે.

કિં હેતુભિર્વદત્યેષા વાગેવાહમિતિ સ્વયં । તથાપિ વાઙ્નાહમેતદુક્તં મિથ્યા ન યુજ્યતે ।। ૩૮૦.

આ વાણી પોતે જ કેમ કહે છે કે 'હું વાણી છું'? છતાંય વાણી 'હું' નથી; આવું કહેવું સાચું નથી.

પિણ્ડઃ પૃથગ્‌ યતઃ પુંસઃ શિરઃપાય્વાદિલક્ષણઃ । તતોઽહમિતિ કુત્રૈતાં સંજ્ઞાં રાજન્ કરોમ્યહં ।। ૩૮૦.

શરીર અલગ છે, એમાં માથું, પગ અને બીજા અંગો છે; તો, હે રાજા, હું 'હું' એમ કેમ કહું છું?

યદન્યોઽસ્તિ પરઃ કોપિ મત્તઃ પાર્થિવસત્તમ । તદેષોહમયં ચાન્યો વક્તુમેવમપીષ્યતે ।। ૩૮૦.

જો મારા સિવાય બીજું કંઈ છે, હે રાજાશ્રેષ્ઠ, તો એ 'હું' પણ બીજું જ છે, અને એ પણ આવું કહેવાય છે.

પરમાર્થભેદો ન નગો ન પશુર્નચ પાદપઃ । શરીરાશ્ચ વિભેદાશ્ચ ય એતે કર્મયોનયઃ ।। ૩૮૦.

સાચી દૃષ્ટિએ જોવું તો, ન હાથી છે, ન પશુ છે, ન વૃક્ષ છે; શરીરો અને તેમનાં ભેદ માત્ર કર્મના આધાર પર છે.

યસ્તુ રાજેત્ યલ્લોકે યચ્ચ રાજભટાત્મકમ્ । તચ્ચાન્યચ્ચ નૃપેત્થન્તુ ન સત્ સમ્યગનામયં ।। ૩૮૦.

જે શાસન કરે છે, જે જગતમાં છે, અને જે રાજા અને તેના સેવક સ્વરૂપ છે—આ બધું, હે રાજા, બીજું જ છે, સાચા અર્થમાં એ નામ યોગ્ય નથી.

ત્વં રાજા સર્વલોકસ્ય પિતુઃ પુત્રો રિપોરિપુઃ । પત્ન્યાઃ પતિઃ પિતા સૂનોઃ કસ્ત્વાં ભૂપ વદામ્યહં ।। ૩૮૦.

તું સર્વલોકનો રાજા છે, પિતાનો પુત્ર છે, દુશ્મનનો દુશ્મન છે, પત્નીનો પતિ છે, પુત્રનો પિતા છે—હે ભૂપતિ, હું તને શું કહું?