અગ્નિપુરાણમ્

પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્ સત્તામાત્રમગોચરં । વચસામાત્મસંવેદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મ સંજ્ઞિતમ્ ।। ૩૭૯.

જેમાં બધું ભેદ નાશ પામે છે, માત્ર સત્તા જ અનુભવાય છે અને જે વાણી અને આત્માથી જ જાણાય છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાન કહે છે.

તચ્ચ વિષ્ણોઃ પરં રુપમરુપસ્યાજમક્ષરં । અશક્યં પ્રથમં ધ્યાતુમતો મૂર્ત્તાદિ ચિતન્યેત્ ।। ૩૭૯.

આ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્વરૂપ છે, જે નિરૂપમ, અજન્મા અને અક્ષય છે. શરૂઆતમાં તેનું ધ્યાન કરવું શક્ય નથી, તેથી પ્રથમ સ્વરૂપાદિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સદ્ભાવભાવમાપન્નસ્તતોઽસૌ પરમાત્મના । ભવત્યભેદી ભેદશ્ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૯.

જ્યારે કોઈ સાચી સત્તાની અવસ્થામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. ભેદ તો માત્ર અજ્ઞાનથી જ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ અદ્વૈતબ્રહ્મવિજ્ઞાનં વક્ષ્યે યદ્ભવતોઽગદત્ । શાલગ્રામે તપશ્ચક્રે વાસુદેવાર્ચનાદિકૃત્ ।। ૩૮૦.

અગ્નિ બોલ્યા: તમે જે અદ્વૈત બ્રહ્મજ્ઞાન વિશે પૂછ્યું છે, તે હું સમજાવું છું. શાલગ્રામમાં તેણે તપ કર્યા અને વાસુદેવની પૂજા કરી.

મૃગસઙ્ગાન્મૃગો બૂત્વા હ્યન્તકાલે સ્મરન્ મૃગં । જાતિસ્મરો મૃગસ્ત્યક્ત્વા દેહં યોગાત્સ્વતોઽભવત્ ।। ૩૮૦.

હરણો સાથે રહીને તે પોતે પણ હરણ બની ગયો અને અંત સમયે હરણનું સ્મરણ કરતાં ફરી હરણ તરીકે જન્મ્યો. પણ તેને પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન હતું અને યોગથી પોતે શરીર ત્યાગ્યું.

અદ્વૈતબ્રહ્મભૂતશ્ચ જડવલ્લોકમાચરત્ । ક્ષત્તાઽસૌ વીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગમમન્યત ।। ૩૮૦.

અદ્વૈત બ્રહ્મમાં સ્થિર થઈને તે જગતમાં મૂર્છિત જેવો ફરતો રહ્યો. તે વીરરાજાના દાસ હતો અને પોતાની દાસતાને યોગ સમજી હતી.

ઉવાહ શિવિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ । ગૃહીતો વિષ્ટિના જ્ઞાની ઉવાહાત્મક્ષયાય તં ।। ૩૮૦.

દાસના આદેશથી તેણે રાજાની પલકી ઉઠાવી. જ્ઞાની, દાસ દ્વારા પકડાઈ, પોતાનું અહંકાર નાશ કરવા માટે પલકી ઉઠાવતો રહ્યો.

યયૌ જડ઼ગતિઃ પશ્ચાદ્ યે ત્વન્યે ત્વરિતં યયુઃ । શીઘ્રાન્ શીઘ્રગતીન્ દૃષ્ટ્વા અશીઘ્રં તં નૃપોઽવ્રવીત્ ।। ૩૮૦.

તે ધીમે ચાલતો હતો, જ્યારે બીજા ઝડપથી જતા હતા. ઝડપથી જતા લોકોને જોઈ, રાજાએ ધીમે ચાલનારને પૂછ્યું.

રાજોવાચ કિં શ્રાન્તોઽસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢ઼ા શિવિકા મમ । કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવાનસિ નિરીક્ષ્યસે ।। ૩૮૦.

રાજા બોલ્યા: તું થોડું જ અંતર ચાલ્યો છે, છતાં થાકી ગયો છે? તું મારી પલકી કેમ ઉઠાવી રહ્યો છે? તું મહેનત સહન કરતો નથી, છતાં તું મજબૂત દેખાય છે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નાહં પીવાન્ન વૈષોઢ઼ા શિવિકા ભવતો મયા । ન શ્રાન્તોઽસ્મિ ન વાયાસો વોઢવ્યોઽસિ મહીપતે ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણ બોલ્યા: હું મજબૂત નથી, ન તો તમારી પલકી ઉઠાવી રહ્યો છું. હું ન તો થાક્યો છું, ન તો મહેનતથી કંટાળ્યો છું. હે રાજા, ઉઠાવવાનો તો તમે છો.

ભૂમૌ પાદયુગન્તસ્થૌ જઙ્‌ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે । ઉરૂ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્ ।। ૩૮૦.

પગનું જોડી જમીન પર સ્થિર છે, પગ પર જાંઘો ઊભી છે, જાંઘો પર ઊરુઓ આધાર પામે છે અને તેમ જ પેટ પણ આધાર પામે છે.

વક્ષઃસ્થલં તથા વાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધસ્થિતેયં શિવિકા મમ ભાવોઽત્ર કિં કૃતઃ ।। ૩૮૦.

છાતી, હાથ, ખભા અને પેટમાં જે છે, એ બધું ખભા પર રાખેલી પલકી જેવી છે; તો અહીં મારો શું ભાગ છે?

શિવિકાયાં સ્થિતઞ્ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતં । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા ।। ૩૮૦.

જો તું જે શરીર જોઈ રહ્યો છે એ પલકીમાં બેઠું છે, તો તું અને હું બંને અહીં કહેવાઈએ; નહિ તો વાત બીજી છે.

અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યં ચ ભૂતૈરુહ્યામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ગુણવર્ગો હિ યાત્યયં ।। ૩૮૦.

હું, તું અને બીજું પણ, રાજા, બધાં ભૂતોથી ઉઠાવાઈએ છીએ; કારણ કે ગુણોની ધારા સાથે ગુણો પણ ચાલ્યા જાય છે.

કર્મ્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે । અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ તચ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ ।। ૩૮૦.

રાજા, સત્વાદિ ગુણો કર્મના વશમાં છે; અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં છે.

આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નામ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ ।। ૩૮૦.

આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; વધઘટ એક જ સર્વ જીવમાં લાગુ પડતું નથી.

યદા નોપચયસ્તસ્ય યદા નાપચયો નૃપ। તદા પીવાનસીતિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતં ।। ૩૮૦.

જ્યારે તેને વધઘટ નથી, રાજા, ત્યારે તું કેવી રીતે કહી શકે કે તે પોષાય છે કે ઘટે છે?

ભૂજઙ્ઘાપાદકટ્‌યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતા । શિવિકેયં તથા સ્કન્ધે તદા ભાવઃ સમસ્ત્વયા ।। ૩૮૦.

હાથ, પગ, પાંસળી, જાંઘ, પેટ વગેરેમાં રહેલી આ પલકી ખભા પર પણ છે; ત્યારે એ સ્થિતિ તારા દ્વારા જ ઊભી થાય છે.

તદન્યજન્તુભિર્ભૂપ શિવિસોત્થાનકર્મણા । શૈલદ્રવ્યગૃહોત્થોપિ પૃથિવીસમ્ભવોપિ વા ।। ૩૮૦.

બીજા જીવ પણ, રાજા, પલકી ઉઠાવવાના કર્મથી ઊભા થાય છે; એ પર્વતનાં પદાર્થોથી, ઘરની વસ્તુઓથી કે ધરતીમાંથી પણ હોય શકે.

યથા પુંસઃ પૃથગ્ભાવઃ પ્રાકૃતૈઃ કરણૈર્નૃપ । સોઢ઼વ્યઃ સ મહાભારઃ કતરો નૃપતે મયા ।। ૩૮૦.

જેમ મનુષ્યની અલગતા કુદરતી અંગોથી થાય છે, રાજા, તેમ કયું ભાર છે, કયો મોટો ભાર છે અને એ કોણે ઉઠાવવો એ પ્રશ્ન છે, રાજા?

યદ્દ્રવ્યા શિવિકા ચેયં તદ્‌દ્રવ્યો ભૂતસંગ્રહઃ । ભવતો મેઽખિલસ્યાસ્ય સમત્વેનોપબૃંહિતઃ ।। ૩૮૦.

આ પલકી જે પદાર્થની બનેલી છે, એ પદાર્થ પણ ભૂતોનો સમૂહ છે; તું, હું અને આ બધું એથી સમાન રીતે આધાર પામીએ છીએ.

તચ્છ્રુ ત્વોવાચ રાજા તં ગૃહીત્વાઙ્‌ઘ્રી ક્ષમાપ્ય ચ । પ્રસાદં કુરુ ત્વક્ત્વેમાં શિવિકાં બ્રૂહિ શ્રૃણ્વતે । યો ભવાન્ યન્નિમિત્તં વા યદાગમનકારણમ્ ।। ૩૮૦.

આ સાંભળીને રાજાએ તેમના પગ પકડી માફી માંગી અને કહ્યું: કૃપા કરો, મને સમજવા માટે આ પલકી વિશે કહો—તમે કોણ છો, કયા હેતુથી આવ્યા છો અને આવવાનું કારણ શું છે?

શ્રૂયતાં કોહમિત્યેતદ્વક્તુ નૈવ ચ શક્યતે । ઉપભોગનિમિત્તઞ્ચ સર્વત્રાગમનક્રિયા ।। ૩૮૦.

સાંભળો: 'હું કોણ છું?'—આ સાચું કહી શકાય તેમ નથી; કારણ કે સર્વત્ર અનુભવ માટે જ આવવું થાય છે.

સુખદુઃખોપભોગૌ તુ તૌ દેશાદ્યુપપાદકૌ । ધર્માઘર્મોદ્ભવૌ ભોક્તું જન્તુર્દેશાદિમૃચ્છતિ ।। ૩૮૦.

આનંદ-દુઃખનો અનુભવ થવો, એ દેશ વગેરે કારણોથી થાય છે; પુણ્ય-પાપથી ઉત્પન્ન થયેલ, જીવ એનો અનુભવ કરવા માટે દેશ વગેરે શોધે છે.

રાજોવાચ યોઽસ્તિ સોહમિતિ બ્રહ્મન્ કથં વક્તું ન શક્યતે । આત્મન્યેષ ન દોષાય શબ્કદોહમિતિ યો દ્વિજ ।। ૩૮૦.

રાજાએ કહ્યું: જો કોઈ છે, બ્રાહ્મણ, તો એ કેમ કહી શકાય નહીં? 'હું આ છું' એવું કહેવામાં આત્માને કોઈ દોષ નથી, દ્વિજ.

શબ્દોહમિત્રિ દોષાય નાત્મન્યેષ તથૈવ તત્ । અનાત્મન્યાત્મવિજ્ઞાનં શબ્દો વા ભ્રાન્તિલક્ષણઃ ।। ૩૮૦.

'હું આ છું' એ શબ્દમાં ખરેખર દોષ છે, પણ આત્મામાં નથી; અનાત્મામાં આત્માનું જ્ઞાન કે એવો શબ્દ મોહિત થવાનો લક્ષણ છે.

યદા સમસ્તદેહેષુ પુમાનેકો વ્યવસ્થિતઃ । તદા હિ કો ભવાન્ કોહમિત્યેતદ્વિફલં વચઃ ।। ૩૮૦.

જ્યારે એક પુરુષ સર્વ શરીરમાં સ્થિત છે, ત્યારે 'તમે કોણ છો? હું કોણ?'—આવો પ્રશ્ન વ્યર્થ છે.

ત્વં રાજા શિવિકા ચેયં વયં વાહાઃ પુરઃસરાઃ । અયઞ્ચ ભવતો લોકો ન સદેનન્નૃપોચ્યતે ।। ૩૮૦.

તમે રાજા છો, આ પલકી છે, અમે વહન કરનાર છીએ; પણ, રાજા, તમારો આ જગત સાચે આવો નથી.

વૃક્ષાદ્દારુ તતશ્ચેયં શિવિકા ત્વદધિષ્ઠતા । કા વૃક્ષસંજ્ઞા જાતાસ્ય દારુસંજ્ઞાથ વા નૃપ ।। ૩૮૦.

વૃક્ષમાંથી લાકડું, અને એમાંથી તમારી પલકી બની છે; તો, રાજા, હવે એને વૃક્ષ કે લાકડું કહેવાય એ શું યોગ્ય છે?