અગ્નિપુરાણમ્

દુઃખજ્ઞાનમયોઽધર્મઃ પ્રકૃતેઃ સ તુ નાત્મનઃ । જલસ્ય નાગ્નિના સઙ્ગઃ સ્થાલીસઙ્ગત્તથાપિ હિ ।। ૩૭૯.

દુઃખ અને અજ્ઞાનથી ભરેલું અધર્મ પ્રકૃતિનું છે, આત્માનું નથી; જેમ પાણી અને અગ્નિ ભળી શકતા નથી, તેમ જ આ પણ છે.

શબ્દાસ્તે કાદિકા ધર્માસ્તત્ કૃતા વૈ મહામુને । તથાત્મા પ્રકૃતૌ સઙ્ગાદહંમાનાદિભૂષિતઃ ।। ૩૭૯.

'ક'થી શરૂ થતા શબ્દો ધર્મરૂપ છે, હે મહામુની; એ જ રીતે આત્મા, અહંકાર વગેરેથી શોભાયમાન થઈ, પ્રકૃતિ સાથે જોડાઈ બંધાય છે.

ભજતે પ્રાકૃતાન્ધર્માન્ અન્યસ્તેભ્યો હિ સોઽવ્યયઃ । બન્ધાય વિષયાસઙ્ગં મનો નિર્વિષયં ધિયે ।। ૩૭૯.

તે પ્રકૃતિક ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, પણ એમાંથી અલગ છે એટલે અવિનાશી છે; વિષયોમાં આસક્તિ બંધન છે, અને વિષયરહિત મન જ જ્ઞાન છે.

વિષયાત્તત્સમાકૃષ્ય બ્રહ્મભૂતં હરિં સ્મરેત્ । આત્મભાવં નયત્યેનં તદ્‌બ્રહ્મધ્યાયિનં મુને ।। ૩૭૯.

ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી મનને ખેંચી, બ્રહ્મરૂપ હરીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. આ રીતે ધ્યાનમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્ય પોતાને આત્માની અવસ્થામાં લઈ જાય છે, હે મુનિ.

વિચાર્ય્ય સ્વાત્મનઃ શક્ત્યા લૌહમાકર્ષકો યથા । આત્ભપ્રયત્નસાપેજ્ઞા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।। ૩૭૯.

જેમ ચુંબક પોતાની શક્તિથી લોખંડને આકર્ષે છે, તેમ આત્માની મહેનત અને યોગ્ય રીતની સમજથી મનની ગતિ વિશિષ્ટ બને છે.

તસ્યા બ્રહ્‌મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે । વિનિષ્પન્દઃ સમાધિસ્થઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૩૭૯.

મન જ્યારે બ્રહ્મમાં એકરૂપ થાય છે, ત્યારે તેને યોગ કહે છે. જ્યારે મનની ચંચળતા બંધ થાય અને મન સમાધિમાં સ્થિર થાય, ત્યારે પરમ બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

યમૈઃ સન્નિયમૈઃ સ્થિત્યા પ્રત્યાહૃત્યા મરુજ્જયૈઃ । પ્રાણાયામેન પવનૈઃ પ્રત્યાહારેણ ચેન્દ્રિયૈઃ ।। ૩૭૯.

યમ, નિયમ, સ્થિરતા, પ્રત્યાહાર, વાયુનિગ્રહ, પ્રાણાયામ અને ઇન્દ્રિયોની પ્રત્યાહારથી સાધક આગળ વધે છે.

વશીકૃતૈસ્તતઃ કુર્ય્યાત્ સ્થિતં ચેતઃ શુભાશ્રયે । આશ્રયશ્ચેતસો બ્રહ્મ મૂર્ત્તઞ્ચામૂર્તકં દ્વિધા ।। ૩૭૯.

આ બધું વશમાં કર્યા પછી મનને શુભ આશ્રયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ. મનનો સાચો આશ્રય બ્રહ્મ છે, જે સ્વરૂપવાળું અને નિરસ્વરૂપ – બંને રીતે છે.

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ જ્ઞાનકર્માત્મિકા દ્વિધા । ત્રિવિધા ભાવના પ્રોક્તા વિશ્વં બ્રહ્મ ઉપાસ્યતે ।। ૩૭૯.

હિરણ્યગર્ભ અને અન્ય દેવોમાં જ્ઞાન અને કર્મ બે પ્રકારના છે. ભાવના ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે અને આખું જગત બ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે.

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ જ્ઞાનકર્માત્મિકા દ્વિધા । ત્રિવિધા ભાવના પ્રોક્તા વિશ્વં બ્રહ્મ ઉપાસ્યતે ।। ૩૭૯.

હિરણ્યગર્ભ અને અન્ય દેવોમાં જ્ઞાન અને કર્મ બે પ્રકારના છે. ભાવના ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે અને આખું જગત બ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે.

પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્ સત્તામાત્રમગોચરં । વચસામાત્મસંવેદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મ સંજ્ઞિતમ્ ।। ૩૭૯.

જેમાં બધું ભેદ નાશ પામે છે, માત્ર સત્તા જ અનુભવાય છે અને જે વાણી અને આત્માથી જ જાણાય છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાન કહે છે.

તચ્ચ વિષ્ણોઃ પરં રુપમરુપસ્યાજમક્ષરં । અશક્યં પ્રથમં ધ્યાતુમતો મૂર્ત્તાદિ ચિતન્યેત્ ।। ૩૭૯.

આ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્વરૂપ છે, જે નિરૂપમ, અજન્મા અને અક્ષય છે. શરૂઆતમાં તેનું ધ્યાન કરવું શક્ય નથી, તેથી પ્રથમ સ્વરૂપાદિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સદ્ભાવભાવમાપન્નસ્તતોઽસૌ પરમાત્મના । ભવત્યભેદી ભેદશ્ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૯.

જ્યારે કોઈ સાચી સત્તાની અવસ્થામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. ભેદ તો માત્ર અજ્ઞાનથી જ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ અદ્વૈતબ્રહ્મવિજ્ઞાનં વક્ષ્યે યદ્ભવતોઽગદત્ । શાલગ્રામે તપશ્ચક્રે વાસુદેવાર્ચનાદિકૃત્ ।। ૩૮૦.

અગ્નિ બોલ્યા: તમે જે અદ્વૈત બ્રહ્મજ્ઞાન વિશે પૂછ્યું છે, તે હું સમજાવું છું. શાલગ્રામમાં તેણે તપ કર્યા અને વાસુદેવની પૂજા કરી.

મૃગસઙ્ગાન્મૃગો બૂત્વા હ્યન્તકાલે સ્મરન્ મૃગં । જાતિસ્મરો મૃગસ્ત્યક્ત્વા દેહં યોગાત્સ્વતોઽભવત્ ।। ૩૮૦.

હરણો સાથે રહીને તે પોતે પણ હરણ બની ગયો અને અંત સમયે હરણનું સ્મરણ કરતાં ફરી હરણ તરીકે જન્મ્યો. પણ તેને પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન હતું અને યોગથી પોતે શરીર ત્યાગ્યું.

અદ્વૈતબ્રહ્મભૂતશ્ચ જડવલ્લોકમાચરત્ । ક્ષત્તાઽસૌ વીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગમમન્યત ।। ૩૮૦.

અદ્વૈત બ્રહ્મમાં સ્થિર થઈને તે જગતમાં મૂર્છિત જેવો ફરતો રહ્યો. તે વીરરાજાના દાસ હતો અને પોતાની દાસતાને યોગ સમજી હતી.

ઉવાહ શિવિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ । ગૃહીતો વિષ્ટિના જ્ઞાની ઉવાહાત્મક્ષયાય તં ।। ૩૮૦.

દાસના આદેશથી તેણે રાજાની પલકી ઉઠાવી. જ્ઞાની, દાસ દ્વારા પકડાઈ, પોતાનું અહંકાર નાશ કરવા માટે પલકી ઉઠાવતો રહ્યો.

યયૌ જડ઼ગતિઃ પશ્ચાદ્ યે ત્વન્યે ત્વરિતં યયુઃ । શીઘ્રાન્ શીઘ્રગતીન્ દૃષ્ટ્વા અશીઘ્રં તં નૃપોઽવ્રવીત્ ।। ૩૮૦.

તે ધીમે ચાલતો હતો, જ્યારે બીજા ઝડપથી જતા હતા. ઝડપથી જતા લોકોને જોઈ, રાજાએ ધીમે ચાલનારને પૂછ્યું.

રાજોવાચ કિં શ્રાન્તોઽસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢ઼ા શિવિકા મમ । કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવાનસિ નિરીક્ષ્યસે ।। ૩૮૦.

રાજા બોલ્યા: તું થોડું જ અંતર ચાલ્યો છે, છતાં થાકી ગયો છે? તું મારી પલકી કેમ ઉઠાવી રહ્યો છે? તું મહેનત સહન કરતો નથી, છતાં તું મજબૂત દેખાય છે.

બ્રાહ્મણ ઉવાચ નાહં પીવાન્ન વૈષોઢ઼ા શિવિકા ભવતો મયા । ન શ્રાન્તોઽસ્મિ ન વાયાસો વોઢવ્યોઽસિ મહીપતે ।। ૩૮૦.

બ્રાહ્મણ બોલ્યા: હું મજબૂત નથી, ન તો તમારી પલકી ઉઠાવી રહ્યો છું. હું ન તો થાક્યો છું, ન તો મહેનતથી કંટાળ્યો છું. હે રાજા, ઉઠાવવાનો તો તમે છો.

ભૂમૌ પાદયુગન્તસ્થૌ જઙ્‌ઘે પાદદ્વયે સ્થિતે । ઉરૂ જઙ્ઘાદ્વયાવસ્થૌ તદાધારં તથોદરમ્ ।। ૩૮૦.

પગનું જોડી જમીન પર સ્થિર છે, પગ પર જાંઘો ઊભી છે, જાંઘો પર ઊરુઓ આધાર પામે છે અને તેમ જ પેટ પણ આધાર પામે છે.

વક્ષઃસ્થલં તથા વાહૂ સ્કન્ધૌ ચોદરસંસ્થિતૌ । સ્કન્ધસ્થિતેયં શિવિકા મમ ભાવોઽત્ર કિં કૃતઃ ।। ૩૮૦.

છાતી, હાથ, ખભા અને પેટમાં જે છે, એ બધું ખભા પર રાખેલી પલકી જેવી છે; તો અહીં મારો શું ભાગ છે?

શિવિકાયાં સ્થિતઞ્ચેદં દેહં ત્વદુપલક્ષિતં । તત્ર ત્વમહમપ્યત્ર પ્રોચ્યતે ચેદમન્યથા ।। ૩૮૦.

જો તું જે શરીર જોઈ રહ્યો છે એ પલકીમાં બેઠું છે, તો તું અને હું બંને અહીં કહેવાઈએ; નહિ તો વાત બીજી છે.

અહં ત્વઞ્ચ તથાન્યં ચ ભૂતૈરુહ્યામ પાર્થિવ । ગુણપ્રવાહપતિતો ગુણવર્ગો હિ યાત્યયં ।। ૩૮૦.

હું, તું અને બીજું પણ, રાજા, બધાં ભૂતોથી ઉઠાવાઈએ છીએ; કારણ કે ગુણોની ધારા સાથે ગુણો પણ ચાલ્યા જાય છે.

કર્મ્મવશ્યા ગુણાશ્ચૈતે સત્વાદ્યાઃ પૃથિવીપતે । અવિદ્યાસઞ્ચિતં કર્મ તચ્ચાશેષેષુ જન્તુષુ ।। ૩૮૦.

રાજા, સત્વાદિ ગુણો કર્મના વશમાં છે; અજ્ઞાનથી ભેગું થયેલું કર્મ બધાં જીવમાં છે.

આત્મા શુદ્ધોઽક્ષરઃ શાન્તો નિર્ગુણઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ । પ્રવૃદ્ધ્યપચયૌ નામ્ય એકસ્યાખિલજન્તુષુ ।। ૩૮૦.

આત્મા શુદ્ધ, અવિનાશી, શાંત, ગુણરહિત અને પ્રકૃતિથી પર છે; વધઘટ એક જ સર્વ જીવમાં લાગુ પડતું નથી.

યદા નોપચયસ્તસ્ય યદા નાપચયો નૃપ। તદા પીવાનસીતિ ત્વં કયા યુક્ત્યા ત્વયેરિતં ।। ૩૮૦.

જ્યારે તેને વધઘટ નથી, રાજા, ત્યારે તું કેવી રીતે કહી શકે કે તે પોષાય છે કે ઘટે છે?

ભૂજઙ્ઘાપાદકટ્‌યૂરુજઠરાદિષુ સંસ્થિતા । શિવિકેયં તથા સ્કન્ધે તદા ભાવઃ સમસ્ત્વયા ।। ૩૮૦.

હાથ, પગ, પાંસળી, જાંઘ, પેટ વગેરેમાં રહેલી આ પલકી ખભા પર પણ છે; ત્યારે એ સ્થિતિ તારા દ્વારા જ ઊભી થાય છે.

તદન્યજન્તુભિર્ભૂપ શિવિસોત્થાનકર્મણા । શૈલદ્રવ્યગૃહોત્થોપિ પૃથિવીસમ્ભવોપિ વા ।। ૩૮૦.

બીજા જીવ પણ, રાજા, પલકી ઉઠાવવાના કર્મથી ઊભા થાય છે; એ પર્વતનાં પદાર્થોથી, ઘરની વસ્તુઓથી કે ધરતીમાંથી પણ હોય શકે.