અગ્નિપુરાણમ્

સમ્મર્તેતિ તથા ભર્ત્તા ભ્કારોઽર્થદ્વયાન્વિતઃ । નેતા ગમયિતા સ્રષ્ટા ગકારોઽયં મહામુને ।। ૩૭૯.

'સમ્મર્તા' અને 'ભર્તા'—'ભ' અક્ષરમાં બે અર્થ છે; 'નેતા', 'ગમાવનાર', 'સર્જનહાર'—'ગ' અક્ષર એ છે, હે મહામુની.

ઐશ્વર્ય્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્ય્યસ્ય યશસઃ શ્રઇયઃ । જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણં ભગ ઇતીઙ્ગના ।। ૩૭૯.

સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય, શક્તિ, યશ, સમૃદ્ધિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ છ ગુણોને 'ભાગ' કહે છે, હે સુમિત્રા.

વસન્તિ વિષ્ણૌ ભૂતાનિ સ ચ ધાતુસ્ત્રિધાત્મકઃ । એવં હરૌ હિ ભગવાન્ શબ્દોઽન્યત્રોપચારતઃ ।। ૩૭૯.

બધા જીવો વિષ્ણુમાં વસે છે અને તે ત્રિગુણ સ્વરૂપ છે; એટલે 'ભગવાન' શબ્દ હરી માટે સાચો છે, બીજે તો ઉપચારરૂપે જ કહેવાય છે.

ઉત્પત્તિં પ્રલયઞ્ચૈવ ભૂતાનામગતિં ગતિં । વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાઞ્ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ ।। ૩૭૯.

તે સર્જન અને લય, જીવોના આવાગમન, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બધું જાણે છે; તેથી તેને 'ભગવાન' કહેવું યોગ્ય છે.

જ્ઞાનશક્તિઃ પરૈશ્વર્ય્યં વીર્ય્યં તેજાંસ્યશેષતઃ । ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઃ ।। ૩૭૯.

જ્ઞાનશક્તિ, સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્ય, શક્તિ અને સર્વ તેજ—આ બધું 'ભગવત' શબ્દથી સૂચવાય છે, તેમાં કોઈ નીચા ગુણ નથી.

ખાણ્ડિક્યજનકાયાહ યોગં કેશિધ્વજઃ પુરા । અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા આત્મસ્વમિતિ યા મતિઃ ।। ૩૭૯.

કાંડીક્યના પિતાની દીકરીને, કેશિધ્વજએ એક વખત યોગ શીખવ્યો હતો: જે આત્મા નહીં હોય તેમાં આત્માની બુદ્ધિ રાખવી અને 'આ મારું છે' એવી મતિ રાખવી.

અવિદ્યાભવસમ્ભૂતિર્વીજમેતદ્‌દ્વિધા સ્થિતમ્ । પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે દેહી મોહતમાશ્રિતઃ ।। ૩૭૯.

અજ્ઞાન અને જન્મનું બીજ, આ બે પ્રકારનું, પાંચ તત્વોથી બનેલા શરીરમાં રહે છે; જીવ મોહથી ઘેરાયેલો છે અને અંધકારમાં ફસાયેલો છે.

અહમેતદિતીત્યુચ્ચૈઃ કુરુતે કુમતિર્મતિં । ઇત્થઞ્ચ પુત્રપૌત્રેષુ તદ્દેહોત્પાતિતેષુ ચ ।। ૩૭૯.

મૂઢ બુદ્ધિથી માણસ ઉંચા અવાજે કહે છે, 'હું આ છું'; એ જ રીતે પુત્ર-પૌત્રમાં પણ, ભલે એ શરીર નાશ પામ્યા હોય.

કરોતિ પણ્ડિતઃ સામ્યમનાત્મનિ કલેવરે । સર્વદેહોપકારાય કુરુતે કર્મ્મ માનવઃ ।। ૩૭૯.

પંડિત શરીરને, જે આત્મા નથી, સમાન માને છે; બધા શરીરોના ઉપકાર માટે મનુષ્ય કર્મ કરે છે.

દેહશ્ચાન્યો યદા પુંસસ્તદા બન્ધાય તત્પરં । નિર્વાણમથ એવાયમાત્મા જ્ઞાનમયોઽમલઃ ।। ૩૭૯.

જ્યારે શરીર પોતે નથી એવું સમજાય ત્યારે એ બંધનનું કારણ બને છે; પણ જ્ઞાનમય અને નિર્મળ આત્મા ત્યારે મોક્ષરૂપ છે.

દુઃખજ્ઞાનમયોઽધર્મઃ પ્રકૃતેઃ સ તુ નાત્મનઃ । જલસ્ય નાગ્નિના સઙ્ગઃ સ્થાલીસઙ્ગત્તથાપિ હિ ।। ૩૭૯.

દુઃખ અને અજ્ઞાનથી ભરેલું અધર્મ પ્રકૃતિનું છે, આત્માનું નથી; જેમ પાણી અને અગ્નિ ભળી શકતા નથી, તેમ જ આ પણ છે.

શબ્દાસ્તે કાદિકા ધર્માસ્તત્ કૃતા વૈ મહામુને । તથાત્મા પ્રકૃતૌ સઙ્ગાદહંમાનાદિભૂષિતઃ ।। ૩૭૯.

'ક'થી શરૂ થતા શબ્દો ધર્મરૂપ છે, હે મહામુની; એ જ રીતે આત્મા, અહંકાર વગેરેથી શોભાયમાન થઈ, પ્રકૃતિ સાથે જોડાઈ બંધાય છે.

ભજતે પ્રાકૃતાન્ધર્માન્ અન્યસ્તેભ્યો હિ સોઽવ્યયઃ । બન્ધાય વિષયાસઙ્ગં મનો નિર્વિષયં ધિયે ।। ૩૭૯.

તે પ્રકૃતિક ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, પણ એમાંથી અલગ છે એટલે અવિનાશી છે; વિષયોમાં આસક્તિ બંધન છે, અને વિષયરહિત મન જ જ્ઞાન છે.

વિષયાત્તત્સમાકૃષ્ય બ્રહ્મભૂતં હરિં સ્મરેત્ । આત્મભાવં નયત્યેનં તદ્‌બ્રહ્મધ્યાયિનં મુને ।। ૩૭૯.

ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી મનને ખેંચી, બ્રહ્મરૂપ હરીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. આ રીતે ધ્યાનમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્ય પોતાને આત્માની અવસ્થામાં લઈ જાય છે, હે મુનિ.

વિચાર્ય્ય સ્વાત્મનઃ શક્ત્યા લૌહમાકર્ષકો યથા । આત્ભપ્રયત્નસાપેજ્ઞા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।। ૩૭૯.

જેમ ચુંબક પોતાની શક્તિથી લોખંડને આકર્ષે છે, તેમ આત્માની મહેનત અને યોગ્ય રીતની સમજથી મનની ગતિ વિશિષ્ટ બને છે.

તસ્યા બ્રહ્‌મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે । વિનિષ્પન્દઃ સમાધિસ્થઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૩૭૯.

મન જ્યારે બ્રહ્મમાં એકરૂપ થાય છે, ત્યારે તેને યોગ કહે છે. જ્યારે મનની ચંચળતા બંધ થાય અને મન સમાધિમાં સ્થિર થાય, ત્યારે પરમ બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

યમૈઃ સન્નિયમૈઃ સ્થિત્યા પ્રત્યાહૃત્યા મરુજ્જયૈઃ । પ્રાણાયામેન પવનૈઃ પ્રત્યાહારેણ ચેન્દ્રિયૈઃ ।। ૩૭૯.

યમ, નિયમ, સ્થિરતા, પ્રત્યાહાર, વાયુનિગ્રહ, પ્રાણાયામ અને ઇન્દ્રિયોની પ્રત્યાહારથી સાધક આગળ વધે છે.

વશીકૃતૈસ્તતઃ કુર્ય્યાત્ સ્થિતં ચેતઃ શુભાશ્રયે । આશ્રયશ્ચેતસો બ્રહ્મ મૂર્ત્તઞ્ચામૂર્તકં દ્વિધા ।। ૩૭૯.

આ બધું વશમાં કર્યા પછી મનને શુભ આશ્રયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ. મનનો સાચો આશ્રય બ્રહ્મ છે, જે સ્વરૂપવાળું અને નિરસ્વરૂપ – બંને રીતે છે.

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ જ્ઞાનકર્માત્મિકા દ્વિધા । ત્રિવિધા ભાવના પ્રોક્તા વિશ્વં બ્રહ્મ ઉપાસ્યતે ।। ૩૭૯.

હિરણ્યગર્ભ અને અન્ય દેવોમાં જ્ઞાન અને કર્મ બે પ્રકારના છે. ભાવના ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે અને આખું જગત બ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે.

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ જ્ઞાનકર્માત્મિકા દ્વિધા । ત્રિવિધા ભાવના પ્રોક્તા વિશ્વં બ્રહ્મ ઉપાસ્યતે ।। ૩૭૯.

હિરણ્યગર્ભ અને અન્ય દેવોમાં જ્ઞાન અને કર્મ બે પ્રકારના છે. ભાવના ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે અને આખું જગત બ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે.

પ્રત્યસ્તમિતભેદં યત્ સત્તામાત્રમગોચરં । વચસામાત્મસંવેદ્યં તજ્જ્ઞાનં બ્રહ્મ સંજ્ઞિતમ્ ।। ૩૭૯.

જેમાં બધું ભેદ નાશ પામે છે, માત્ર સત્તા જ અનુભવાય છે અને જે વાણી અને આત્માથી જ જાણાય છે, તેને બ્રહ્મજ્ઞાન કહે છે.

તચ્ચ વિષ્ણોઃ પરં રુપમરુપસ્યાજમક્ષરં । અશક્યં પ્રથમં ધ્યાતુમતો મૂર્ત્તાદિ ચિતન્યેત્ ।। ૩૭૯.

આ જ વિષ્ણુનું પરમ સ્વરૂપ છે, જે નિરૂપમ, અજન્મા અને અક્ષય છે. શરૂઆતમાં તેનું ધ્યાન કરવું શક્ય નથી, તેથી પ્રથમ સ્વરૂપાદિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

સદ્ભાવભાવમાપન્નસ્તતોઽસૌ પરમાત્મના । ભવત્યભેદી ભેદશ્ચ તસ્યાજ્ઞાનકૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૯.

જ્યારે કોઈ સાચી સત્તાની અવસ્થામાં પહોંચે છે, ત્યારે તે પરમાત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે. ભેદ તો માત્ર અજ્ઞાનથી જ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ અદ્વૈતબ્રહ્મવિજ્ઞાનં વક્ષ્યે યદ્ભવતોઽગદત્ । શાલગ્રામે તપશ્ચક્રે વાસુદેવાર્ચનાદિકૃત્ ।। ૩૮૦.

અગ્નિ બોલ્યા: તમે જે અદ્વૈત બ્રહ્મજ્ઞાન વિશે પૂછ્યું છે, તે હું સમજાવું છું. શાલગ્રામમાં તેણે તપ કર્યા અને વાસુદેવની પૂજા કરી.

મૃગસઙ્ગાન્મૃગો બૂત્વા હ્યન્તકાલે સ્મરન્ મૃગં । જાતિસ્મરો મૃગસ્ત્યક્ત્વા દેહં યોગાત્સ્વતોઽભવત્ ।। ૩૮૦.

હરણો સાથે રહીને તે પોતે પણ હરણ બની ગયો અને અંત સમયે હરણનું સ્મરણ કરતાં ફરી હરણ તરીકે જન્મ્યો. પણ તેને પૂર્વજન્મનું જ્ઞાન હતું અને યોગથી પોતે શરીર ત્યાગ્યું.

અદ્વૈતબ્રહ્મભૂતશ્ચ જડવલ્લોકમાચરત્ । ક્ષત્તાઽસૌ વીરરાજસ્ય વિષ્ટિયોગમમન્યત ।। ૩૮૦.

અદ્વૈત બ્રહ્મમાં સ્થિર થઈને તે જગતમાં મૂર્છિત જેવો ફરતો રહ્યો. તે વીરરાજાના દાસ હતો અને પોતાની દાસતાને યોગ સમજી હતી.

ઉવાહ શિવિકામસ્ય ક્ષત્તુર્વચનચોદિતઃ । ગૃહીતો વિષ્ટિના જ્ઞાની ઉવાહાત્મક્ષયાય તં ।। ૩૮૦.

દાસના આદેશથી તેણે રાજાની પલકી ઉઠાવી. જ્ઞાની, દાસ દ્વારા પકડાઈ, પોતાનું અહંકાર નાશ કરવા માટે પલકી ઉઠાવતો રહ્યો.

યયૌ જડ઼ગતિઃ પશ્ચાદ્ યે ત્વન્યે ત્વરિતં યયુઃ । શીઘ્રાન્ શીઘ્રગતીન્ દૃષ્ટ્વા અશીઘ્રં તં નૃપોઽવ્રવીત્ ।। ૩૮૦.

તે ધીમે ચાલતો હતો, જ્યારે બીજા ઝડપથી જતા હતા. ઝડપથી જતા લોકોને જોઈ, રાજાએ ધીમે ચાલનારને પૂછ્યું.

રાજોવાચ કિં શ્રાન્તોઽસ્યલ્પમધ્વાનં ત્વયોઢ઼ા શિવિકા મમ । કિમાયાસસહો ન ત્વં પીવાનસિ નિરીક્ષ્યસે ।। ૩૮૦.

રાજા બોલ્યા: તું થોડું જ અંતર ચાલ્યો છે, છતાં થાકી ગયો છે? તું મારી પલકી કેમ ઉઠાવી રહ્યો છે? તું મહેનત સહન કરતો નથી, છતાં તું મજબૂત દેખાય છે.