અગ્નિપુરાણમ્

નિત્યાશુદ્દબુદ્ધમુક્તં સત્યમાનન્દમદ્વયમ્ । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મ સવિજ્ઞાનં વિમુક્ત ઓં ૩૭૮.

એ નિત્ય, શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, સત્ય, આનંદમય અને અદ્વિતીય છે—એવું બ્રહ્મ હું છું, હું બ્રહ્મ છું, જ્ઞાનથી યુક્ત અને મુક્ત. ૐ.

અગ્નિરુવાચ યજ્ઞૈશ્ચ દેવાનાપ્નોતિ વૈરાજં તપસા પદં । બ્રહ્મણઃ કર્મસન્નયાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતૌ લયં ।। ૩૭૯.

અગ્નિ કહે છે: યજ્ઞથી દેવતાઓ મળે છે; તપથી વૈરાજ્ય સ્થિતિ મળે છે; કર્મના સંયોગથી બ્રહ્મપદ મળે છે; વૈરાગ્યથી પ્રકૃતિમાં લીનતા મળે છે.

જ્ઞાનાત્ પ્નાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતા । પ્રીતિતાપવિષાદાદેર્વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।। ૩૭૯.

જ્ઞાનથી મોક્ષ મળે છે—આ પાંચ માર્ગો કહેવાયા છે. સુખ, દુઃખ, શોક વગેરેમાંથી વળગી જવું એ વૈરાગ્ય છે.

સન્ન્યાસઃ કર્મણાન્ત્યાગઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ । અવ્યક્તાદૌ વિશેષાન્તે વિકારોઽસ્મિન્નિવિર્ત્તતે ।। ૩૭૯.

સંન્યાસ એટલે કરેલા અને ના કરેલા બન્ને કર્મોનો ત્યાગ. અવ્યક્તથી આરંભે અને વિશેષ સુધી, આમાં પરિવર્તન બંધ થઈ જાય છે.

ચેતનાચેતનાન્યત્વજ્ઞાનેન જ્ઞાનમુચ્યતે । પરમાત્મા ચ સર્વેષામાધારઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૩૭૯.

ચેતન અને અચેતન વચ્ચેનો ભેદ સમજવું એ જ જ્ઞાન છે. સર્વનો આધાર અને સર્વોચ્ચ ઈશ્વર એ પરમાત્મા છે.

વિષ્ણુનામ્ના ચ દેવેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે । યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞપુમાન્ પ્રવૃત્તેરિજ્યતે હ્યસૌ ।। ૩૭૯.

દેવોમાં અને ઉપનિષદોમાં, વિષ્ણુ નામથી તેની સ્તુતિ થાય છે. તે યજ્ઞનો સ્વામી અને યજ્ઞરૂપ છે, કર્મ દ્વારા તેની પૂજા થાય છે.

નિવૃત્તૈર્જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમૂર્ત્તિઃ સ ચેક્ષ્યતે । હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદ્યન્તુ વચસ્તત્પુરુષોત્તમઃ ।। ૩૭૯.

જેઓ સંસારમાંથી પાછા વળી ગયા છે, તેઓ જ્ઞાનયોગ દ્વારા તેને જ્ઞાનરૂપે જુએ છે; એ પરમપુરુષને ટૂંકા, લાંબા અને ખેંચાયેલા શબ્દોથી વર્ણવવામાં આવે છે.

તત્‌પ્રાપ્તિહેતુર્જ્ઞાનઞ્ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને । આગમોક્તં વિવેકાચ્ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે ।। ૩૭૯.

હે મહામુની, એ પરમને મેળવવા માટે જ્ઞાન અને કર્મ બંને કારણ છે; શાસ્ત્ર અને વિવેક પ્રમાણે જ્ઞાન બે પ્રકારનું કહેવાય છે.

શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ સત્પરમ્ । દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે બ્રહ્મશબ્દપરઞ્ચ યત્ ।। ૩૭૯.

પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ સત્ય, શબ્દ અને આગમ પર આધારિત છે; બે બ્રહ્મને જાણવું જોઈએ—એક જે 'બ્રહ્મ' શબ્દથી ઓળખાય છે અને બીજું જે શબ્દથી પર છે.

વેદાદિવિદ્યા હ્યપરમક્ષરં બ્રહ્મ સત્પરમ્ । તદેતદ્ભગવદ્વાચ્યમુપચારેઽર્ચનેઽન્યતઃ ।। ૩૭૯.

વેદ અને એ જેવી વિદ્યા, અપરમ, અક્ષર બ્રહ્મ છે, જે સર્વોચ્ચ સત્ય છે; પૂજા અને અન્ય સ્થળે જેને 'દૈવી' તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે, એ આ જ છે.

સમ્મર્તેતિ તથા ભર્ત્તા ભ્કારોઽર્થદ્વયાન્વિતઃ । નેતા ગમયિતા સ્રષ્ટા ગકારોઽયં મહામુને ।। ૩૭૯.

'સમ્મર્તા' અને 'ભર્તા'—'ભ' અક્ષરમાં બે અર્થ છે; 'નેતા', 'ગમાવનાર', 'સર્જનહાર'—'ગ' અક્ષર એ છે, હે મહામુની.

ઐશ્વર્ય્યસ્ય સમગ્રસ્ય વીર્ય્યસ્ય યશસઃ શ્રઇયઃ । જ્ઞાનવૈરાગ્યયોશ્ચૈવ ષણ્ણં ભગ ઇતીઙ્ગના ।। ૩૭૯.

સંપૂર્ણ ઐશ્વર્ય, શક્તિ, યશ, સમૃદ્ધિ, જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય—આ છ ગુણોને 'ભાગ' કહે છે, હે સુમિત્રા.

વસન્તિ વિષ્ણૌ ભૂતાનિ સ ચ ધાતુસ્ત્રિધાત્મકઃ । એવં હરૌ હિ ભગવાન્ શબ્દોઽન્યત્રોપચારતઃ ।। ૩૭૯.

બધા જીવો વિષ્ણુમાં વસે છે અને તે ત્રિગુણ સ્વરૂપ છે; એટલે 'ભગવાન' શબ્દ હરી માટે સાચો છે, બીજે તો ઉપચારરૂપે જ કહેવાય છે.

ઉત્પત્તિં પ્રલયઞ્ચૈવ ભૂતાનામગતિં ગતિં । વેત્તિ વિદ્યામવિદ્યાઞ્ચ સ વાચ્યો ભગવાનિતિ ।। ૩૭૯.

તે સર્જન અને લય, જીવોના આવાગમન, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બધું જાણે છે; તેથી તેને 'ભગવાન' કહેવું યોગ્ય છે.

જ્ઞાનશક્તિઃ પરૈશ્વર્ય્યં વીર્ય્યં તેજાંસ્યશેષતઃ । ભગવચ્છબ્દવાચ્યાનિ વિના હેયૈર્ગુણાદિભિઃ ।। ૩૭૯.

જ્ઞાનશક્તિ, સર્વોચ્ચ ઐશ્વર્ય, શક્તિ અને સર્વ તેજ—આ બધું 'ભગવત' શબ્દથી સૂચવાય છે, તેમાં કોઈ નીચા ગુણ નથી.

ખાણ્ડિક્યજનકાયાહ યોગં કેશિધ્વજઃ પુરા । અનાત્મન્યાત્મબુદ્ધિર્યા આત્મસ્વમિતિ યા મતિઃ ।। ૩૭૯.

કાંડીક્યના પિતાની દીકરીને, કેશિધ્વજએ એક વખત યોગ શીખવ્યો હતો: જે આત્મા નહીં હોય તેમાં આત્માની બુદ્ધિ રાખવી અને 'આ મારું છે' એવી મતિ રાખવી.

અવિદ્યાભવસમ્ભૂતિર્વીજમેતદ્‌દ્વિધા સ્થિતમ્ । પઞ્ચભૂતાત્મકે દેહે દેહી મોહતમાશ્રિતઃ ।। ૩૭૯.

અજ્ઞાન અને જન્મનું બીજ, આ બે પ્રકારનું, પાંચ તત્વોથી બનેલા શરીરમાં રહે છે; જીવ મોહથી ઘેરાયેલો છે અને અંધકારમાં ફસાયેલો છે.

અહમેતદિતીત્યુચ્ચૈઃ કુરુતે કુમતિર્મતિં । ઇત્થઞ્ચ પુત્રપૌત્રેષુ તદ્દેહોત્પાતિતેષુ ચ ।। ૩૭૯.

મૂઢ બુદ્ધિથી માણસ ઉંચા અવાજે કહે છે, 'હું આ છું'; એ જ રીતે પુત્ર-પૌત્રમાં પણ, ભલે એ શરીર નાશ પામ્યા હોય.

કરોતિ પણ્ડિતઃ સામ્યમનાત્મનિ કલેવરે । સર્વદેહોપકારાય કુરુતે કર્મ્મ માનવઃ ।। ૩૭૯.

પંડિત શરીરને, જે આત્મા નથી, સમાન માને છે; બધા શરીરોના ઉપકાર માટે મનુષ્ય કર્મ કરે છે.

દેહશ્ચાન્યો યદા પુંસસ્તદા બન્ધાય તત્પરં । નિર્વાણમથ એવાયમાત્મા જ્ઞાનમયોઽમલઃ ।। ૩૭૯.

જ્યારે શરીર પોતે નથી એવું સમજાય ત્યારે એ બંધનનું કારણ બને છે; પણ જ્ઞાનમય અને નિર્મળ આત્મા ત્યારે મોક્ષરૂપ છે.

દુઃખજ્ઞાનમયોઽધર્મઃ પ્રકૃતેઃ સ તુ નાત્મનઃ । જલસ્ય નાગ્નિના સઙ્ગઃ સ્થાલીસઙ્ગત્તથાપિ હિ ।। ૩૭૯.

દુઃખ અને અજ્ઞાનથી ભરેલું અધર્મ પ્રકૃતિનું છે, આત્માનું નથી; જેમ પાણી અને અગ્નિ ભળી શકતા નથી, તેમ જ આ પણ છે.

શબ્દાસ્તે કાદિકા ધર્માસ્તત્ કૃતા વૈ મહામુને । તથાત્મા પ્રકૃતૌ સઙ્ગાદહંમાનાદિભૂષિતઃ ।। ૩૭૯.

'ક'થી શરૂ થતા શબ્દો ધર્મરૂપ છે, હે મહામુની; એ જ રીતે આત્મા, અહંકાર વગેરેથી શોભાયમાન થઈ, પ્રકૃતિ સાથે જોડાઈ બંધાય છે.

ભજતે પ્રાકૃતાન્ધર્માન્ અન્યસ્તેભ્યો હિ સોઽવ્યયઃ । બન્ધાય વિષયાસઙ્ગં મનો નિર્વિષયં ધિયે ।। ૩૭૯.

તે પ્રકૃતિક ગુણોને ગ્રહણ કરે છે, પણ એમાંથી અલગ છે એટલે અવિનાશી છે; વિષયોમાં આસક્તિ બંધન છે, અને વિષયરહિત મન જ જ્ઞાન છે.

વિષયાત્તત્સમાકૃષ્ય બ્રહ્મભૂતં હરિં સ્મરેત્ । આત્મભાવં નયત્યેનં તદ્‌બ્રહ્મધ્યાયિનં મુને ।। ૩૭૯.

ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી મનને ખેંચી, બ્રહ્મરૂપ હરીનું સ્મરણ કરવું જોઈએ. આ રીતે ધ્યાનમાં તત્પર રહેનાર મનુષ્ય પોતાને આત્માની અવસ્થામાં લઈ જાય છે, હે મુનિ.

વિચાર્ય્ય સ્વાત્મનઃ શક્ત્યા લૌહમાકર્ષકો યથા । આત્ભપ્રયત્નસાપેજ્ઞા વિશિષ્ટા યા મનોગતિઃ ।। ૩૭૯.

જેમ ચુંબક પોતાની શક્તિથી લોખંડને આકર્ષે છે, તેમ આત્માની મહેનત અને યોગ્ય રીતની સમજથી મનની ગતિ વિશિષ્ટ બને છે.

તસ્યા બ્રહ્‌મણિ સંયોગો યોગ ઇત્યભિધીયતે । વિનિષ્પન્દઃ સમાધિસ્થઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ ।। ૩૭૯.

મન જ્યારે બ્રહ્મમાં એકરૂપ થાય છે, ત્યારે તેને યોગ કહે છે. જ્યારે મનની ચંચળતા બંધ થાય અને મન સમાધિમાં સ્થિર થાય, ત્યારે પરમ બ્રહ્મ પ્રાપ્ત થાય છે.

યમૈઃ સન્નિયમૈઃ સ્થિત્યા પ્રત્યાહૃત્યા મરુજ્જયૈઃ । પ્રાણાયામેન પવનૈઃ પ્રત્યાહારેણ ચેન્દ્રિયૈઃ ।। ૩૭૯.

યમ, નિયમ, સ્થિરતા, પ્રત્યાહાર, વાયુનિગ્રહ, પ્રાણાયામ અને ઇન્દ્રિયોની પ્રત્યાહારથી સાધક આગળ વધે છે.

વશીકૃતૈસ્તતઃ કુર્ય્યાત્ સ્થિતં ચેતઃ શુભાશ્રયે । આશ્રયશ્ચેતસો બ્રહ્મ મૂર્ત્તઞ્ચામૂર્તકં દ્વિધા ।। ૩૭૯.

આ બધું વશમાં કર્યા પછી મનને શુભ આશ્રયમાં સ્થિર કરવું જોઈએ. મનનો સાચો આશ્રય બ્રહ્મ છે, જે સ્વરૂપવાળું અને નિરસ્વરૂપ – બંને રીતે છે.

હિરણ્યગર્ભાદિષુ ચ જ્ઞાનકર્માત્મિકા દ્વિધા । ત્રિવિધા ભાવના પ્રોક્તા વિશ્વં બ્રહ્મ ઉપાસ્યતે ।। ૩૭૯.

હિરણ્યગર્ભ અને અન્ય દેવોમાં જ્ઞાન અને કર્મ બે પ્રકારના છે. ભાવના ત્રણ પ્રકારની કહેવાય છે અને આખું જગત બ્રહ્મરૂપે પૂજાય છે.