અગ્નિપુરાણમ્

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જાગ્રત્‌સ્થાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિરાડાત્મવિવર્જિતં ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જાગૃતિ અવસ્થાથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વિરાટાત્માથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જાગ્રત્સ્થાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિશ્વભાવવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જાગૃતિ અવસ્થાથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વિશ્વના સ્વરૂપથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરાકારાક્ષરવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વાક્‌પાણ્યઙ્‌ઘ્રિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, રૂપ અને અક્ષરથી રહિત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વાણી, હાથ અને પગથી મુક્ત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પાયૂપસ્થવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શ્રોત્રત્વક્‌ચક્ષુરુજ્ભ્ક્તિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, ગુદા અને લિંગથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ અને સ્વાદથી પર છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતીરસરૂપવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સર્વગન્ધવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સર્વરૂપથી રહિત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સર્વ સુગંધથી મુક્ત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જિહ્વાઘ્રાણવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્પર્શશબ્દવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જીભ અને નાકથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સ્પર્શ અને ધ્વનિથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મ્મનોબુદ્ધિવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિશ્રિત્તાહઙ્કારવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, મન અને બુદ્ધિથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સ્મૃતિ અને અહંકારથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વ્યાનોદાનવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં શ્વાસ અને અપાન નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં વ્યાન અને ઉદાન પણ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સમાનપરિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જરામરણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સમાન નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શોકમોહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં દુઃખ અને મોહ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ભૂખ અને તરસ નથી.

અહં બ્રહમ પરં જ્યોતિઃ શબ્દોદ્ભૂતાદિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્હિરણ્યગર્ભવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ધ્વનિથી ઉત્પન્ન થતું કશું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં હિરણ્યગર્ભ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્વપ્નાવસ્થાવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિસ્તેજસાદિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સ્વપ્નાવસ્થા નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં તેજસ વગેરે નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરપકારાદિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સભાજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં નુકસાન વગેરે નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં જાણવું કે અજ્ઞાન—બન્ને નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરધ્યાહૃતવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સત્ત્વાદિગુણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કોઈTHING લાદવામાં આવ્યું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સત્વ વગેરે ગુણો નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સદસદ્ભાવવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સર્વાવયવવર્જિતં ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કોઈ ભાગ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ભેદાભેદવિવર્જિતં । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સુષુપ્તિસ્થાનવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ભેદ કે અભેદ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સુષુપ્તિ અવસ્થા નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાજ્ઞભાવવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મકારાદિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં પ્રાજ્ઞ અવસ્થા નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં 'મ' અને તેવું બીજું કશું નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્માનમેયવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મિતિમાતૃવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં માપ કે માપેલું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં મર્યાદા કે મર્યાદિત કરનાર નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સાક્ષઇત્વાદિવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ કાર્ય્યકારણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સાક્ષીપણા વગેરે નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કાર્ય કે કારણ નથી.

દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્દિપ્રાણાહઙ્કારવર્જિતં । જાગ્રત્ સપ્નસુષુપ્ત્યાદિમુક્તં બ્રહ્મ તુરીયકં ।। ૩૭૮.

જેમાં શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકાર નથી; જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન, સુષુપ્તિ વગેરેમાંથી મુક્ત છે—એ બ્રહ્મ તુરીય અવસ્થા છે.

નિત્યાશુદ્દબુદ્ધમુક્તં સત્યમાનન્દમદ્વયમ્ । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મ સવિજ્ઞાનં વિમુક્ત ઓં ૩૭૮.

એ નિત્ય, શુદ્ધ, જાગૃત, મુક્ત, સત્ય, આનંદમય અને અદ્વિતીય છે—એવું બ્રહ્મ હું છું, હું બ્રહ્મ છું, જ્ઞાનથી યુક્ત અને મુક્ત. ૐ.

અગ્નિરુવાચ યજ્ઞૈશ્ચ દેવાનાપ્નોતિ વૈરાજં તપસા પદં । બ્રહ્મણઃ કર્મસન્નયાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રકૃતૌ લયં ।। ૩૭૯.

અગ્નિ કહે છે: યજ્ઞથી દેવતાઓ મળે છે; તપથી વૈરાજ્ય સ્થિતિ મળે છે; કર્મના સંયોગથી બ્રહ્મપદ મળે છે; વૈરાગ્યથી પ્રકૃતિમાં લીનતા મળે છે.

જ્ઞાનાત્ પ્નાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતા । પ્રીતિતાપવિષાદાદેર્વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।। ૩૭૯.

જ્ઞાનથી મોક્ષ મળે છે—આ પાંચ માર્ગો કહેવાયા છે. સુખ, દુઃખ, શોક વગેરેમાંથી વળગી જવું એ વૈરાગ્ય છે.

સન્ન્યાસઃ કર્મણાન્ત્યાગઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ । અવ્યક્તાદૌ વિશેષાન્તે વિકારોઽસ્મિન્નિવિર્ત્તતે ।। ૩૭૯.

સંન્યાસ એટલે કરેલા અને ના કરેલા બન્ને કર્મોનો ત્યાગ. અવ્યક્તથી આરંભે અને વિશેષ સુધી, આમાં પરિવર્તન બંધ થઈ જાય છે.

ચેતનાચેતનાન્યત્વજ્ઞાનેન જ્ઞાનમુચ્યતે । પરમાત્મા ચ સર્વેષામાધારઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૩૭૯.

ચેતન અને અચેતન વચ્ચેનો ભેદ સમજવું એ જ જ્ઞાન છે. સર્વનો આધાર અને સર્વોચ્ચ ઈશ્વર એ પરમાત્મા છે.

વિષ્ણુનામ્ના ચ દેવેષુ વેદાન્તેષુ ચ ગીયતે । યજ્ઞેશ્વરો યજ્ઞપુમાન્ પ્રવૃત્તેરિજ્યતે હ્યસૌ ।। ૩૭૯.

દેવોમાં અને ઉપનિષદોમાં, વિષ્ણુ નામથી તેની સ્તુતિ થાય છે. તે યજ્ઞનો સ્વામી અને યજ્ઞરૂપ છે, કર્મ દ્વારા તેની પૂજા થાય છે.

નિવૃત્તૈર્જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનમૂર્ત્તિઃ સ ચેક્ષ્યતે । હ્રસ્વદીર્ઘપ્લુતાદ્યન્તુ વચસ્તત્પુરુષોત્તમઃ ।। ૩૭૯.

જેઓ સંસારમાંથી પાછા વળી ગયા છે, તેઓ જ્ઞાનયોગ દ્વારા તેને જ્ઞાનરૂપે જુએ છે; એ પરમપુરુષને ટૂંકા, લાંબા અને ખેંચાયેલા શબ્દોથી વર્ણવવામાં આવે છે.

તત્‌પ્રાપ્તિહેતુર્જ્ઞાનઞ્ચ કર્મ ચોક્તં મહામુને । આગમોક્તં વિવેકાચ્ચ દ્વિધા જ્ઞાનં તથોચ્યતે ।। ૩૭૯.

હે મહામુની, એ પરમને મેળવવા માટે જ્ઞાન અને કર્મ બંને કારણ છે; શાસ્ત્ર અને વિવેક પ્રમાણે જ્ઞાન બે પ્રકારનું કહેવાય છે.

શબ્દબ્રહ્માગમમયં પરં બ્રહ્મ સત્પરમ્ । દ્વે બ્રહ્મણી વેદિતવ્યે બ્રહ્મશબ્દપરઞ્ચ યત્ ।। ૩૭૯.

પરમ બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ સત્ય, શબ્દ અને આગમ પર આધારિત છે; બે બ્રહ્મને જાણવું જોઈએ—એક જે 'બ્રહ્મ' શબ્દથી ઓળખાય છે અને બીજું જે શબ્દથી પર છે.