અગ્નિપુરાણમ્

ન સન્નાસન્ન સદસદેતત્સાવયવં ન તત્ । નિર્ગતાવયવં નેતિ નાભિન્નં ભિન્નમેવ ચ ।। ૩૭૭.

એ ન તો સંપૂર્ણ રીતે છે, ન અસ્તિત્વહીન છે, ન બંને છે, ન તો એમાંથી કંઈક છે; એ સંયુક્ત નથી, પણ ભાગ વગરનું પણ નથી; એ ન અખંડ છે, ન તો સંપૂર્ણ રીતે વિભાજિત છે.

ભિન્નાભિન્નં હ્યનિર્વાચ્યં બન્ધસંસારકારકં । એકં સ બ્રહ્મ વિજ્ઞાનાત્ પ્રાપ્તં નૈવ ચ કર્મ્મભિઃ ।। ૩૭૭.

એ વિભાજિત પણ છે અને અખંડ પણ છે, એ ખરેખર વર્ણનથી પર છે, બંધન અને સંસારનું કારણ પણ એ જ છે; એ એક બ્રહ્મ છે, જે જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, કર્મોથી ક્યારેય નથી મળતું.

સર્વાત્મના હીન્દ્રિયાણાં સંહારઃ કારણાત્મનાં । બુદ્ધેઃ સ્થાનં સુષુપ્તં સ્યાત્તદ્‌દ્વયસ્યાભિમાનવાન્ ।। ૩૭૭.

બધા ઇન્દ્રિયોની લય કારણરૂપ આત્મા દ્વારા થાય છે; બુદ્ધિનું સ્થાન સુષુપ્તિ છે, અને જે બંનેને પોતાનું માને છે, એ ત્યાં હાજર છે.

પ્રાજ્ઞ આત્મા ત્રયઞ્ચૈતત્ મ્કારઃ પ્રણવઃ સ્મૃતઃ । અકારશ્ચ ઉકારોઽસૌ મકારો હ્યયમેવ ચ ।। ૩૭૭.

પ્રાજ્ઞ આત્મા એ ત્રણેય છે; 'મ્' અક્ષર પ્રણવ તરીકે ઓળખાય છે; 'અ', 'ઉ' અને 'મ્' એ તેના તત્વો છે.

અહં સાક્ષી ચ ચિન્માત્રો જાગ્રત્સ્વપ્નાદિકસ્ય ચ । નાજ્ઞાનઞ્ચૈવ તત્કાર્યં સંસારાદિકબન્ધનં ।। ૩૭૭.

હું જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરેનો સાક્ષી અને શુદ્ધ ચેતના છું; અજ્ઞાન અને તેના પરિણામરૂપ સંસાર બંધન મારું નથી.

નિત્યશુદ્ધબન્ધમુક્તસત્યમાનન્દમદ્વયં । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિમુક્ત ઓં ।। ૩૭૭.

હું શાશ્વત, શુદ્ધ, બંધનમુક્ત, સત્ય, આનંદમય અને અદ્વિતીય છું; હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, પરમ પ્રકાશ છું, મુક્ત છું—ૐ.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં સમાધિર્બન્ધઘાતકઃ । ચિરમાનન્દકં બ્રહ્મા સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।। ૩૭૭.

હું બ્રહ્મ, પરમ જ્ઞાન છું; સમાધિ બંધનનો નાશક છે; બ્રહ્મ શાશ્વત આનંદ, સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે.

અયમાત્મા પરમ્બ્રહ્મ તદ્‌ બ્રહ્મ ત્વમસીતિ ચ । ગુરુણા બોધિતો જીવો હ્યહં બ્રહ્મસ્મિ વાહ્યતઃ ।। ૩૭૭.

આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે; એ બ્રહ્મ 'તુમ એ જ છે' એમ કહેવાય છે; ગુરુ દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યા પછી, જીવ બહારથી જાણે છે—'હું બ્રહ્મ છું'.

સોઽસાવાદિત્યપુરુષઃ સોઽસાવહમખણ્ડ ઓં । મુચ્યતેઽસારસંસારાદ્ બ્રહ્મજ્ઞો બ્રહ્મ તદ્ભવેત્ ।। ૩૭૭.

એ જ આદિત્યપુરુષ છે, એ જ હું છું, અખંડ—ૐ; જે બ્રહ્મને જાણે છે, એ અસાર સંસારથી મુક્ત થાય છે અને પોતે જ બ્રહ્મ બની જાય છે.

અગ્નિરુવાચ અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પૃથિવ્યબનલોજ્ઝિતં । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વાત્વાકાશવિવર્જિતં ।। ૩૭૮.

અગ્નિ બોલ્યા: હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, પૃથ્વી, પાણી અને અગ્નિથી અસ્પર્શિત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વાયુ અને આકાશથી મુક્ત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જાગ્રત્‌સ્થાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિરાડાત્મવિવર્જિતં ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જાગૃતિ અવસ્થાથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વિરાટાત્માથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જાગ્રત્સ્થાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિશ્વભાવવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જાગૃતિ અવસ્થાથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વિશ્વના સ્વરૂપથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરાકારાક્ષરવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વાક્‌પાણ્યઙ્‌ઘ્રિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, રૂપ અને અક્ષરથી રહિત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, વાણી, હાથ અને પગથી મુક્ત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પાયૂપસ્થવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શ્રોત્રત્વક્‌ચક્ષુરુજ્ભ્ક્તિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, ગુદા અને લિંગથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, શ્રવણ, સ્પર્શ, દૃષ્ટિ અને સ્વાદથી પર છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતીરસરૂપવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સર્વગન્ધવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સર્વરૂપથી રહિત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સર્વ સુગંધથી મુક્ત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જિહ્વાઘ્રાણવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્પર્શશબ્દવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, જીભ અને નાકથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સ્પર્શ અને ધ્વનિથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મ્મનોબુદ્ધિવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિશ્રિત્તાહઙ્કારવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, મન અને બુદ્ધિથી મુક્ત છું; હું બ્રહ્મ, પરમ પ્રકાશ છું, સ્મૃતિ અને અહંકારથી રહિત છું.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વ્યાનોદાનવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં શ્વાસ અને અપાન નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં વ્યાન અને ઉદાન પણ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સમાનપરિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્જરામરણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સમાન નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ શોકમોહવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં દુઃખ અને મોહ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ભૂખ અને તરસ નથી.

અહં બ્રહમ પરં જ્યોતિઃ શબ્દોદ્ભૂતાદિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્હિરણ્યગર્ભવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ધ્વનિથી ઉત્પન્ન થતું કશું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં હિરણ્યગર્ભ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સ્વપ્નાવસ્થાવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિસ્તેજસાદિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સ્વપ્નાવસ્થા નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં તેજસ વગેરે નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરપકારાદિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સભાજ્ઞાનવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં નુકસાન વગેરે નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં જાણવું કે અજ્ઞાન—બન્ને નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિરધ્યાહૃતવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સત્ત્વાદિગુણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કોઈTHING લાદવામાં આવ્યું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સત્વ વગેરે ગુણો નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સદસદ્ભાવવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સર્વાવયવવર્જિતં ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કોઈ ભાગ નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્ભેદાભેદવિવર્જિતં । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સુષુપ્તિસ્થાનવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં ભેદ કે અભેદ નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સુષુપ્તિ અવસ્થા નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ પ્રાજ્ઞભાવવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મકારાદિવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં પ્રાજ્ઞ અવસ્થા નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં 'મ' અને તેવું બીજું કશું નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્માનમેયવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્મિતિમાતૃવિવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં માપ કે માપેલું નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં મર્યાદા કે મર્યાદિત કરનાર નથી.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ સાક્ષઇત્વાદિવિવર્જિતમ્ । અહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિઃ કાર્ય્યકારણવર્જિતમ્ ।। ૩૭૮.

હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં સાક્ષીપણા વગેરે નથી. હું બ્રહ્મ, સર્વોચ્ચ પ્રકાશ છું, જેમાં કાર્ય કે કારણ નથી.