અગ્નિપુરાણમ્

કરોતિ પુનારાવૃત્તિસ્તેષામિહ ન વિદ્યતે । યજ્ઞેન તપસા દાનૈર્યે હિ સ્વર્ગજિતો જનાઃ ।। ૩૭૬.

તે તેમને ફરી પાછા આવવા દેતો નથી; યજ્ઞ, તપ અને દાનથી સ્વર્ગ જીતનારા લોકો ફરી અહીં જન્મતા નથી.

ધૂમં નિશાં કૃષ્ણપક્ષં દક્ષિણાયનમેવ ચ । પિતૃલોકં ચન્દ્રમસં નભો વાયું જલં મહીં ।। ૩૭૬.

ધૂમ, રાત, કૃષ્ણપક્ષ, દક્ષિણાયન, પિતૃલોક, ચંદ્ર, આકાશ, પવન, પાણી અને ધરતી—

ક્રમાત્તે સમ્ભવન્તીહ પુનરેવ વ્રજન્તિ ચ । એતદ્યો ન વિજાનાતિ માર્ગદ્વિતયમાત્મનઃ ।। ૩૭૬.

આ બધું ક્રમશઃ અહીં ઊભું થાય છે અને ફરી પાછું જાય છે; જે પોતાનાં બે માર્ગો જાણતો નથી—

દન્દશૂકઃ પતઙ્ગો વા બવેત્કીટોઽથવા કૃમિઃ । હૃદયે દીપવદ્‌બ્રહ્મ ધ્યાનાજ્જીવો મૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૬.

એ વ્યક્તિ સાપ, પતંગિયું, જીવાત કે કીટ બની શકે છે; પણ જે પોતાના હૃદયમાં દીપક જેવું બ્રહ્મ ધ્યાન કરે છે, એ જીવ મૃત્યુ સમયે મુક્તિ પામે છે.

ન્યાયાગતધનસ્તત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠોઽતિથિપ્રિયઃ । શ્રાદ્ધકૃત્સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થોઽપિ વિમુચ્યતે ।। ૩૭૬.

જે મનુષ્ય યોગ્ય રીતે ધન મેળવે છે, સત્યજ્ઞાનમાં સ્થિર છે, મહેમાનોને પ્રેમ કરે છે, શ્રાદ્ધ કરે છે અને હંમેશા સત્ય બોલે છે—એ ગૃહસ્થ હોવા છતાં મુક્તિ પામે છે.

અગ્નિરુવાચ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ સંસારાજ્ઞાનમુક્તયે । અયમાત્મા પરં બ્રહ્મ અહમસ્મીતિ મુચ્યતે ।। ૩૭૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તમને બ્રહ્મજ્ઞાન કહું છું, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે: 'આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે, હું એ જ છું'—આ રીતે સમજવાથી મુક્તિ મળે છે.

દેહ આત્મા ન ભવતિ દૃશ્યત્વાચ્ચ ઘટાદિવત્ । પ્રસુપ્તે મરણે દેહાદાત્માઽન્યો જ્ઞાયતે ધ્રુવં ।। ૩૭૭.

દેહ આત્મા નથી, કારણ કે એ દેખાય છે, માટલાં જેવી વસ્તુઓની જેમ; ઊંઘમાં અને મૃત્યુ સમયે, આત્મા દેહથી અલગ છે એ સ્પષ્ટ થાય છે.

દેહઃ સ ચેદ્‌વ્યવહરેદવિકાર્ય્યાદિસન્નિભઃ । ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ નાત્મા વૈ કરણં ત્વતઃ ।। ૩૭૭.

જો દેહ આત્મા હોત, તો એ કદી બદલાતો નહીં; આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયો પણ આત્મા નથી, કારણ કે એ તો માત્ર સાધન છે.

મનો ધીરપિ આત્મા ન દીપવત્ કરણં ત્વતઃ । પ્રાણોઽપ્યાત્મા ન ભવતિ સુષુપ્તે ચિત્પ્રભાવતઃ ।। ૩૭૭.

મન અને બુદ્ધિ પણ આત્મા નથી, એ તો દીપક જેવી સાધનો છે; પ્રાણ પણ આત્મા નથી, કારણ કે ઊંઘમાં તો માત્ર ચેતના જ રહે છે.

જાગ્રત્સ્વપ્ને ચ ચૈતન્યં સઙ્કીર્ણત્વાન્ન બુધ્યતે । વિજ્ઞાનરહિતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તે જ્ઞાયતે યતઃ ।। ૩૭૭.

જાગૃત અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં ચેતના મિશ્રિત હોવાથી સ્પષ્ટ દેખાતી નથી; ઊંઘમાં પ્રાણ તો રહે છે, પણ જ્ઞાન નથી, એ સ્પષ્ટ છે.

અતો નાત્મેન્દ્રિયં તસ્માદિન્દ્રિયાદિકમાત્મનઃ । અહઙ્કારાઽપિ નૈવાત્મા દેહવદ્‌વ્યભિચારતઃ ।। ૩૭૭.

આથી આત્મા ઇન્દ્રિયો નથી; એટલે આત્મા ઇન્દ્રિયો અને એના જેવા બધાથી અલગ છે; અહંકાર પણ આત્મા નથી, કારણ કે એ પણ દેહની જેમ બદલાય છે.

ઉક્તેભ્યો વ્યતિરિક્તોઽયમાત્મા સર્વહૃદિ સ્થિતઃ । સર્વદ્રષ્ટા ચ ભોક્તા ચ નક્તમુજ્જ્વલદીપવત્ ।। ૩૭૭.

આ આત્મા, જે ઉપર જણાવેલા બધાથી અલગ છે, દરેકના હૃદયમાં વસે છે; એ બધું જુએ છે, બધું અનુભવેછે, રાતે તેજસ્વી દીપક જેવો છે.

સમાધ્યારમ્ભકાલે ચ એવં સઞ્ચિન્તયેન્મુનિઃ । યતો બ્રહ્મણ આકાશં ખાદ્વાયુર્વાયુતોઽનલઃ ।। ૩૭૭.

ધ્યાન શરૂ કરતી વખતે મુનિએ这样 વિચારવું જોઈએ: બ્રહ્મમાંથી આકાશ, આકાશમાંથી પવન, પવનમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે—

અગ્નેરાપો જલાત્પૃથ્વી તતઃ સૂક્ષ્મં શરીરકં । અપઞ્ચીકૃતભૂતેભ્ય આસન્ પઞ્ચીકૃતાન્યતઃ ।। ૩૭૭.

અગ્નિમાંથી પાણી, પાણીમાંથી ધરતી, અને એમાંથી સૂક્ષ્મ શરીર થાય છે; જે ભૂતો હજી મિશ્રિત નથી, એમાંથી સ્થૂળ ભૂતો બને છે.

સ્થૂલં શરીરં ધ્યાત્વાસ્માલ્લ્યં બ્રહ્મણિ ચિન્તયેત્ । પઞ્ચોકૃતાનિ ભૂતાનિ તત્કાર્ય્યઞ્ચ વિરાટ્‌સ્મૃતમ્ ।। ૩૭૭.

સ્થૂળ શરીરનું ધ્યાન કરીને પછી બ્રહ્મમાં મન લગાવવું; પાંચ સંયુક્ત ભૂતો અને એમના ફળને વિરાટ્ રૂપ કહેવાય છે.

એતત્ સ્થૂલં શરીરં હિ આત્મનો જ્ઞાનકલ્પિતં । ઇન્દ્રિયૈરથ વિજ્ઞાનં ધીરા જાગરિતં વિદુઃ ।। ૩૭૭.

આ સ્થૂળ શરીર તો આત્મા માટે જ્ઞાનથી રચાયેલું છે; જાગૃત અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ્ઞાન થાય છે, એવું વિદ્વાનો જાણે છે.

વિશ્વસ્તદબિમાની સ્યાત્ ત્રયમેનદકારકં । અપઞ્ચીકૃતભૂતાનિ તત્કાર્થં લિઙ્ગમુચ્યતે ।। ૩૭૭.

જે આ શરીરને પોતાનું માને છે, તેને વિશ્વ કહે છે; આ ત્રણેય અવસ્થા કર્તા નથી; જે ભૂતો હજી મિશ્રિત નથી, તે પોતાનું કાર્ય કરે છે અને તેને સૂક્ષ્મ શરીર કહે છે.

સંયુક્તં સપ્તદશભિર્હિરણ્યગર્ભસંજ્ઞિતં । શરીરમાત્મનઃ સૂક્ષ્મં લિઙ્ગમિત્યભિધીયતે ।। ૩૭૭.

સત્તર તત્ત્વોથી યુક્ત, જેને હિરણ્યગર્ભ કહે છે, એ આત્માનું સૂક્ષ્મ શરીર છે, જેને લિંગ શરીર પણ કહે છે.

જાગ્રત્સંસ્કારજઃ સ્વપ્નઃ પ્રત્યયો વિષયાત્મકઃ । આત્મા તદુપમાની સ્યાત્તૈજસો હ્યપ્રપઞ્ચતઃ ।। ૩૭૭.

જાગૃત અવસ્થાના સંસ્કારોથી સ્વપ્ન જન્મે છે અને એ વિષયોથી ભરેલું હોય છે; આત્મા જ્યારે એમાં લય પામે છે, ત્યારે તેને તેજસ કહે છે, કારણ કે એ અપ્રપંચ છે.

સ્થૂલસૂક્ષઅમશરીરાખ્યદ્વયસ્યૈકં હિ કારણં । આત્મા જ્ઞાનઞ્ચ સાભાસં તદધ્યાહૃતમુચ્યતે ।। ૩૭૭.

સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ તથા નિર્દેહ, આ ત્રણેયનું મૂળ કારણ એક જ છે—આત્મા અને જ્ઞાન, અને તેનો પ્રતિબિંબ; આ બધું માન્યતા રૂપે માનવામાં આવે છે.

ન સન્નાસન્ન સદસદેતત્સાવયવં ન તત્ । નિર્ગતાવયવં નેતિ નાભિન્નં ભિન્નમેવ ચ ।। ૩૭૭.

એ ન તો સંપૂર્ણ રીતે છે, ન અસ્તિત્વહીન છે, ન બંને છે, ન તો એમાંથી કંઈક છે; એ સંયુક્ત નથી, પણ ભાગ વગરનું પણ નથી; એ ન અખંડ છે, ન તો સંપૂર્ણ રીતે વિભાજિત છે.

ભિન્નાભિન્નં હ્યનિર્વાચ્યં બન્ધસંસારકારકં । એકં સ બ્રહ્મ વિજ્ઞાનાત્ પ્રાપ્તં નૈવ ચ કર્મ્મભિઃ ।। ૩૭૭.

એ વિભાજિત પણ છે અને અખંડ પણ છે, એ ખરેખર વર્ણનથી પર છે, બંધન અને સંસારનું કારણ પણ એ જ છે; એ એક બ્રહ્મ છે, જે જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, કર્મોથી ક્યારેય નથી મળતું.

સર્વાત્મના હીન્દ્રિયાણાં સંહારઃ કારણાત્મનાં । બુદ્ધેઃ સ્થાનં સુષુપ્તં સ્યાત્તદ્‌દ્વયસ્યાભિમાનવાન્ ।। ૩૭૭.

બધા ઇન્દ્રિયોની લય કારણરૂપ આત્મા દ્વારા થાય છે; બુદ્ધિનું સ્થાન સુષુપ્તિ છે, અને જે બંનેને પોતાનું માને છે, એ ત્યાં હાજર છે.

પ્રાજ્ઞ આત્મા ત્રયઞ્ચૈતત્ મ્કારઃ પ્રણવઃ સ્મૃતઃ । અકારશ્ચ ઉકારોઽસૌ મકારો હ્યયમેવ ચ ।। ૩૭૭.

પ્રાજ્ઞ આત્મા એ ત્રણેય છે; 'મ્' અક્ષર પ્રણવ તરીકે ઓળખાય છે; 'અ', 'ઉ' અને 'મ્' એ તેના તત્વો છે.

અહં સાક્ષી ચ ચિન્માત્રો જાગ્રત્સ્વપ્નાદિકસ્ય ચ । નાજ્ઞાનઞ્ચૈવ તત્કાર્યં સંસારાદિકબન્ધનં ।। ૩૭૭.

હું જાગૃતિ, સ્વપ્ન વગેરેનો સાક્ષી અને શુદ્ધ ચેતના છું; અજ્ઞાન અને તેના પરિણામરૂપ સંસાર બંધન મારું નથી.

નિત્યશુદ્ધબન્ધમુક્તસત્યમાનન્દમદ્વયં । બ્રહ્માહમસ્મ્યહં બ્રહ્મ પરં જ્યોતિર્વિમુક્ત ઓં ।। ૩૭૭.

હું શાશ્વત, શુદ્ધ, બંધનમુક્ત, સત્ય, આનંદમય અને અદ્વિતીય છું; હું બ્રહ્મ છું, હું બ્રહ્મ છું, પરમ પ્રકાશ છું, મુક્ત છું—ૐ.

અહં બ્રહ્મ પરં જ્ઞાનં સમાધિર્બન્ધઘાતકઃ । ચિરમાનન્દકં બ્રહ્મા સત્યં જ્ઞાનમનન્તકં ।। ૩૭૭.

હું બ્રહ્મ, પરમ જ્ઞાન છું; સમાધિ બંધનનો નાશક છે; બ્રહ્મ શાશ્વત આનંદ, સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત છે.

અયમાત્મા પરમ્બ્રહ્મ તદ્‌ બ્રહ્મ ત્વમસીતિ ચ । ગુરુણા બોધિતો જીવો હ્યહં બ્રહ્મસ્મિ વાહ્યતઃ ।। ૩૭૭.

આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે; એ બ્રહ્મ 'તુમ એ જ છે' એમ કહેવાય છે; ગુરુ દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યા પછી, જીવ બહારથી જાણે છે—'હું બ્રહ્મ છું'.

સોઽસાવાદિત્યપુરુષઃ સોઽસાવહમખણ્ડ ઓં । મુચ્યતેઽસારસંસારાદ્ બ્રહ્મજ્ઞો બ્રહ્મ તદ્ભવેત્ ।। ૩૭૭.

એ જ આદિત્યપુરુષ છે, એ જ હું છું, અખંડ—ૐ; જે બ્રહ્મને જાણે છે, એ અસાર સંસારથી મુક્ત થાય છે અને પોતે જ બ્રહ્મ બની જાય છે.