અગ્નિપુરાણમ્

યતો વેદાઃ પુરાણાનિ વિદ્યોપનિષદસ્તથા । શ્લોકાઃ સૂત્રાણિ ભાષ્યાણિ યચ્ચાન્યદ્વાઙ્‌મયં ભવેત્ ।। ૩૭૬.

જેમાંથી વેદ, પુરાણો, વિદ્યા, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, ભાષ્ય અને અન્ય બધું વાણીરૂપ જન્મે છે.

પિતૃયાનોપવીથ્યાશ્ચ યદગસ્ત્યસ્ય ચાન્તરં । તેનાગ્નિહોત્રિણો યાન્તિ પ્ર્જાકામા દિવં પ્રતિ ।। ૩૭૬.

પિતૃયાન, ઉપવીથી અને અગસ્ત્યનું અંતર—આ માર્ગે પ્રજાની ઇચ્છા ધરાવતા અગ્નિહોત્રી સ્વર્ગમાં જાય છે.

યે ચ દાનપરાઃ સમ્યગષ્ટાભિશ્ચ ગુણૈર્યુતાઃ । અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયો ગૃહમેધિનઃ ।। ૩૭૬.

જે દાનમાં તત્પર છે અને આઠ ગુણોથી યુક્ત છે, એવા અઢીاسی હજાર મુનિઓ ગૃહસ્થ છે.

પુનરાવર્ત્તને વીજભૂતા ધર્મ્મપ્રવર્ત્તકાઃ । સપ્તર્ષિનાગવીથ્યાશ્ચ દેવલોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

આ લોકો પુનર્જન્મ માટે બીજરૂપ છે, ધર્મના પ્રચારક છે; સત્તરૃષિ અને નાગોના માર્ગે ચાલનારા દેવલોકમાં પહોંચ્યા છે.

તાવન્ત એવ મુનયઃ સર્વારમ્ભવિવર્જ્જિતાઃ । તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સઙ્ગત્યાગેન મેધયા ।। ૩૭૬.

એટલાં જ મુનિઓ, બધા આરંભોથી મુક્ત, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સંગત્યાગ અને બુદ્ધિ દ્વારા રહે છે.

યત્ર યત્રાવતિષ્ઠનેતે યાવદાહૂતસંપ્લવં । વેદાનુવચનં યજ્ઞા બ્રહ્મચર્ય્યં તપો દમઃ ।। ૩૭૬.

જ્યાં ક્યાં સુધી એ રહે છે, ત્યાં સુધી યજ્ઞ, વેદપાઠ, બ્રહ્મચર્ય, તપ અને દમ ચાલુ રહે છે.

શ્રદ્ધોપવાસઃ સત્યત્વમાત્મનો જ્ઞાનહેતવઃ । સ ત્વાશ્રમૈર્ન્નિદિધ્યાસ્યઃ સમસ્તૈરેવમેવ તુ ।। ૩૭૬.

શ્રદ્ધા, ઉપવાસ, સત્ય અને આત્મજ્ઞાન એ જ્ઞાનના કારણ છે; તેથી, સર્વ આશ્રમથી મનન કરવું જોઈએ.

દ્રષ્ટવ્ય્સ્ત્વથ મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ । ય એવમેનં વિન્દન્તિ યે ચારણ્યકમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓએ તેને જોવો, વિચારવો અને સાંભળવો જોઈએ; જે તેને મેળવે છે અને જે અરણ્યમાં રહે છે, તેઓ પણ.

ઉપાસતે દ્વિજાઃ સત્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ । ક્રમાત્તે સમ્ભવન્ત્યર્ચ્ચિંરહઃ શુક્લં તથોત્તરં ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક સત્યની ઉપાસના કરે છે; ક્રમશઃ તેઓ તેજ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણને પ્રાપ્ત કરે છે.

અયનન્દેવલોકઞ્ચ સવિતારં સવિદ્યુતં । તતસ્તાન્ પુરુષોઽભ્યેત્ય માનસો બ્રહ્મલોકિકાન્ ।। ૩૭૬.

તેઓ દેવલોક, સૂર્ય અને વીજળી સુધી જાય છે; પછી મનથી બ્રહ્મલોકમાં વસતા લોકો પાસે પુરુષ પહોંચે છે.

કરોતિ પુનારાવૃત્તિસ્તેષામિહ ન વિદ્યતે । યજ્ઞેન તપસા દાનૈર્યે હિ સ્વર્ગજિતો જનાઃ ।। ૩૭૬.

તે તેમને ફરી પાછા આવવા દેતો નથી; યજ્ઞ, તપ અને દાનથી સ્વર્ગ જીતનારા લોકો ફરી અહીં જન્મતા નથી.

ધૂમં નિશાં કૃષ્ણપક્ષં દક્ષિણાયનમેવ ચ । પિતૃલોકં ચન્દ્રમસં નભો વાયું જલં મહીં ।। ૩૭૬.

ધૂમ, રાત, કૃષ્ણપક્ષ, દક્ષિણાયન, પિતૃલોક, ચંદ્ર, આકાશ, પવન, પાણી અને ધરતી—

ક્રમાત્તે સમ્ભવન્તીહ પુનરેવ વ્રજન્તિ ચ । એતદ્યો ન વિજાનાતિ માર્ગદ્વિતયમાત્મનઃ ।। ૩૭૬.

આ બધું ક્રમશઃ અહીં ઊભું થાય છે અને ફરી પાછું જાય છે; જે પોતાનાં બે માર્ગો જાણતો નથી—

દન્દશૂકઃ પતઙ્ગો વા બવેત્કીટોઽથવા કૃમિઃ । હૃદયે દીપવદ્‌બ્રહ્મ ધ્યાનાજ્જીવો મૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૬.

એ વ્યક્તિ સાપ, પતંગિયું, જીવાત કે કીટ બની શકે છે; પણ જે પોતાના હૃદયમાં દીપક જેવું બ્રહ્મ ધ્યાન કરે છે, એ જીવ મૃત્યુ સમયે મુક્તિ પામે છે.

ન્યાયાગતધનસ્તત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠોઽતિથિપ્રિયઃ । શ્રાદ્ધકૃત્સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થોઽપિ વિમુચ્યતે ।। ૩૭૬.

જે મનુષ્ય યોગ્ય રીતે ધન મેળવે છે, સત્યજ્ઞાનમાં સ્થિર છે, મહેમાનોને પ્રેમ કરે છે, શ્રાદ્ધ કરે છે અને હંમેશા સત્ય બોલે છે—એ ગૃહસ્થ હોવા છતાં મુક્તિ પામે છે.

અગ્નિરુવાચ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ સંસારાજ્ઞાનમુક્તયે । અયમાત્મા પરં બ્રહ્મ અહમસ્મીતિ મુચ્યતે ।। ૩૭૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તમને બ્રહ્મજ્ઞાન કહું છું, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે: 'આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે, હું એ જ છું'—આ રીતે સમજવાથી મુક્તિ મળે છે.

દેહ આત્મા ન ભવતિ દૃશ્યત્વાચ્ચ ઘટાદિવત્ । પ્રસુપ્તે મરણે દેહાદાત્માઽન્યો જ્ઞાયતે ધ્રુવં ।। ૩૭૭.

દેહ આત્મા નથી, કારણ કે એ દેખાય છે, માટલાં જેવી વસ્તુઓની જેમ; ઊંઘમાં અને મૃત્યુ સમયે, આત્મા દેહથી અલગ છે એ સ્પષ્ટ થાય છે.

દેહઃ સ ચેદ્‌વ્યવહરેદવિકાર્ય્યાદિસન્નિભઃ । ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ નાત્મા વૈ કરણં ત્વતઃ ।। ૩૭૭.

જો દેહ આત્મા હોત, તો એ કદી બદલાતો નહીં; આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયો પણ આત્મા નથી, કારણ કે એ તો માત્ર સાધન છે.

મનો ધીરપિ આત્મા ન દીપવત્ કરણં ત્વતઃ । પ્રાણોઽપ્યાત્મા ન ભવતિ સુષુપ્તે ચિત્પ્રભાવતઃ ।। ૩૭૭.

મન અને બુદ્ધિ પણ આત્મા નથી, એ તો દીપક જેવી સાધનો છે; પ્રાણ પણ આત્મા નથી, કારણ કે ઊંઘમાં તો માત્ર ચેતના જ રહે છે.

જાગ્રત્સ્વપ્ને ચ ચૈતન્યં સઙ્કીર્ણત્વાન્ન બુધ્યતે । વિજ્ઞાનરહિતઃ પ્રાણઃ સુષુપ્તે જ્ઞાયતે યતઃ ।। ૩૭૭.

જાગૃત અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં ચેતના મિશ્રિત હોવાથી સ્પષ્ટ દેખાતી નથી; ઊંઘમાં પ્રાણ તો રહે છે, પણ જ્ઞાન નથી, એ સ્પષ્ટ છે.

અતો નાત્મેન્દ્રિયં તસ્માદિન્દ્રિયાદિકમાત્મનઃ । અહઙ્કારાઽપિ નૈવાત્મા દેહવદ્‌વ્યભિચારતઃ ।। ૩૭૭.

આથી આત્મા ઇન્દ્રિયો નથી; એટલે આત્મા ઇન્દ્રિયો અને એના જેવા બધાથી અલગ છે; અહંકાર પણ આત્મા નથી, કારણ કે એ પણ દેહની જેમ બદલાય છે.

ઉક્તેભ્યો વ્યતિરિક્તોઽયમાત્મા સર્વહૃદિ સ્થિતઃ । સર્વદ્રષ્ટા ચ ભોક્તા ચ નક્તમુજ્જ્વલદીપવત્ ।। ૩૭૭.

આ આત્મા, જે ઉપર જણાવેલા બધાથી અલગ છે, દરેકના હૃદયમાં વસે છે; એ બધું જુએ છે, બધું અનુભવેછે, રાતે તેજસ્વી દીપક જેવો છે.

સમાધ્યારમ્ભકાલે ચ એવં સઞ્ચિન્તયેન્મુનિઃ । યતો બ્રહ્મણ આકાશં ખાદ્વાયુર્વાયુતોઽનલઃ ।। ૩૭૭.

ધ્યાન શરૂ કરતી વખતે મુનિએ这样 વિચારવું જોઈએ: બ્રહ્મમાંથી આકાશ, આકાશમાંથી પવન, પવનમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થાય છે—

અગ્નેરાપો જલાત્પૃથ્વી તતઃ સૂક્ષ્મં શરીરકં । અપઞ્ચીકૃતભૂતેભ્ય આસન્ પઞ્ચીકૃતાન્યતઃ ।। ૩૭૭.

અગ્નિમાંથી પાણી, પાણીમાંથી ધરતી, અને એમાંથી સૂક્ષ્મ શરીર થાય છે; જે ભૂતો હજી મિશ્રિત નથી, એમાંથી સ્થૂળ ભૂતો બને છે.

સ્થૂલં શરીરં ધ્યાત્વાસ્માલ્લ્યં બ્રહ્મણિ ચિન્તયેત્ । પઞ્ચોકૃતાનિ ભૂતાનિ તત્કાર્ય્યઞ્ચ વિરાટ્‌સ્મૃતમ્ ।। ૩૭૭.

સ્થૂળ શરીરનું ધ્યાન કરીને પછી બ્રહ્મમાં મન લગાવવું; પાંચ સંયુક્ત ભૂતો અને એમના ફળને વિરાટ્ રૂપ કહેવાય છે.

એતત્ સ્થૂલં શરીરં હિ આત્મનો જ્ઞાનકલ્પિતં । ઇન્દ્રિયૈરથ વિજ્ઞાનં ધીરા જાગરિતં વિદુઃ ।। ૩૭૭.

આ સ્થૂળ શરીર તો આત્મા માટે જ્ઞાનથી રચાયેલું છે; જાગૃત અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયો દ્વારા જ્ઞાન થાય છે, એવું વિદ્વાનો જાણે છે.

વિશ્વસ્તદબિમાની સ્યાત્ ત્રયમેનદકારકં । અપઞ્ચીકૃતભૂતાનિ તત્કાર્થં લિઙ્ગમુચ્યતે ।। ૩૭૭.

જે આ શરીરને પોતાનું માને છે, તેને વિશ્વ કહે છે; આ ત્રણેય અવસ્થા કર્તા નથી; જે ભૂતો હજી મિશ્રિત નથી, તે પોતાનું કાર્ય કરે છે અને તેને સૂક્ષ્મ શરીર કહે છે.

સંયુક્તં સપ્તદશભિર્હિરણ્યગર્ભસંજ્ઞિતં । શરીરમાત્મનઃ સૂક્ષ્મં લિઙ્ગમિત્યભિધીયતે ।। ૩૭૭.

સત્તર તત્ત્વોથી યુક્ત, જેને હિરણ્યગર્ભ કહે છે, એ આત્માનું સૂક્ષ્મ શરીર છે, જેને લિંગ શરીર પણ કહે છે.

જાગ્રત્સંસ્કારજઃ સ્વપ્નઃ પ્રત્યયો વિષયાત્મકઃ । આત્મા તદુપમાની સ્યાત્તૈજસો હ્યપ્રપઞ્ચતઃ ।। ૩૭૭.

જાગૃત અવસ્થાના સંસ્કારોથી સ્વપ્ન જન્મે છે અને એ વિષયોથી ભરેલું હોય છે; આત્મા જ્યારે એમાં લય પામે છે, ત્યારે તેને તેજસ કહે છે, કારણ કે એ અપ્રપંચ છે.