અગ્નિપુરાણમ્

અનન્તા રશ્મયસ્તસ્ય દીપવદ્ યઃ સ્થિતો હૃદિ । સિતાસિતાઃ કદ્રુનીલાઃ કપિલાઃ પીતલોહિતાઃ ।। ૩૭૬.

એના કિરણો અનંત છે, જેમ હૃદયમાં સ્થિત દીવો અનેક રંગના પ્રકાશ ફેલાવે છે – સફેદ, કાળા, તપેલા, વાદળી, કથ્થઈ, પીળા અને લાલ.

ઊદ્‌ર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિત્ત્વા સૂર્ય્યમણ્ડલં । બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય તેન યાતિ પરાઙ્ગતિં ।। ૩૭૬.

એમાં એક કિરણ ઉપર તરફ ઊભું રહી સૂર્યમંડળને ભેદી જાય છે; એ કિરણ દ્વારા યોગી બ્રહ્મલોકને પાર કરી પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યદસ્યાન્યદ્રશ્મિશતમૂદ્‌ર્ધ્વમેવ વ્યવસ્થિતમ્ । તેન દેવનિકાયાનિ ધામાનિ પ્રતિપદ્યતે ।। ૩૭૬.

એના અન્ય અનેક કિરણો, જે ઉપર તરફ સ્થિર છે, એ દ્વારા યોગી દેવતાઓના લોક અને દિવ્ય સ્થાનોએ પહોંચે છે.

યે નૈકરૂપાશ્ચાધસ્તાદ્રશ્મયોઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ । ઇહ કર્મોપભોગાય તૈશ્ચ સઞ્ચરતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

તેના નીચેના અનેક પ્રકારના, નરમ પ્રકાશવાળા કિરણો અહીં કર્મના ફળ ભોગવવા માટે ફરતા રહે છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ મનઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ । અહઙ્કારશ્ચ બુદ્ધિશ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ ચૈવ હિ ।। ૩૭૬.

બધી જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, મન, કર્મ ઇન્દ્રિયો, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વો પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

અવ્યક્ત આત્મા જ્ઞેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય નિગદ્યતે । ઈશ્વરઃ સર્વભૂતસ્ય સન્નસન્ સદસચ્ચ સઃ ।। ૩૭૬.

અવ્યક્ત આત્મા, જે જાણનારો છે, તેને આ ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા કહેવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે, અને સત્તા-અસત્તા રૂપે રહે છે.

બુદ્ધેરુત્પત્તિરવ્યક્તા તતોઽહઙ્કારસમ્ભવઃ । તસ્માત્ ખાદીનિ જાયન્તે એકોત્તરગુણાનિ તુ ।। ૩૭૬.

બુદ્ધિનું મૂળ અવ્યક્તમાંથી થાય છે, પછી અહંકાર જન્મે છે; ત્યારબાદ આકાશથી શરૂ થતા તત્વો, દરેકમાં એક ગુણ વધારે, ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રુપઞ્ચ રસોં ગન્ધશ્ચ તદ્‌ગુણાઃ । યો યસ્મિન્નાશ્રિતશ્ચૈષાં સ તસ્મિન્નેવ લીયતે ।। ૩૭૬.

શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ તેમના ગુણો છે; જે તત્વમાં જે ગુણ આધાર રાખે છે, તે અંતે એ તત્વમાં જ લીન થઈ જાય છે.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્તસ્યૈવ કીત્તિતાઃ । રજસ્તમોબ્યામાવિષ્ટશ્ચક્રવદ્‌ભ્રામ્યતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

સત્વ, રજ અને તમ એ તેના ગુણો કહેવાયા છે; જ્યારે રજ અને તમથી ઘેરાઈ જાય છે, ત્યારે એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

અનાદિરાદિમાન્ યશ્ચ સ એવ પુરુષઃ પરઃ । લિઙ્ગેન્દ્રિયૈરુપગ્રાહ્યઃ સ વિકાર ઉદાહૃતઃ ।। ૩૭૬.

જે અનાદિ છે અને જેમાં આરંભ છે, એ પરમ પુરુષ સુક્ષ્મ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે; તેને વિકૃતિ કહેવાય છે.

યતો વેદાઃ પુરાણાનિ વિદ્યોપનિષદસ્તથા । શ્લોકાઃ સૂત્રાણિ ભાષ્યાણિ યચ્ચાન્યદ્વાઙ્‌મયં ભવેત્ ।। ૩૭૬.

જેમાંથી વેદ, પુરાણો, વિદ્યા, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, ભાષ્ય અને અન્ય બધું વાણીરૂપ જન્મે છે.

પિતૃયાનોપવીથ્યાશ્ચ યદગસ્ત્યસ્ય ચાન્તરં । તેનાગ્નિહોત્રિણો યાન્તિ પ્ર્જાકામા દિવં પ્રતિ ।। ૩૭૬.

પિતૃયાન, ઉપવીથી અને અગસ્ત્યનું અંતર—આ માર્ગે પ્રજાની ઇચ્છા ધરાવતા અગ્નિહોત્રી સ્વર્ગમાં જાય છે.

યે ચ દાનપરાઃ સમ્યગષ્ટાભિશ્ચ ગુણૈર્યુતાઃ । અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયો ગૃહમેધિનઃ ।। ૩૭૬.

જે દાનમાં તત્પર છે અને આઠ ગુણોથી યુક્ત છે, એવા અઢીاسی હજાર મુનિઓ ગૃહસ્થ છે.

પુનરાવર્ત્તને વીજભૂતા ધર્મ્મપ્રવર્ત્તકાઃ । સપ્તર્ષિનાગવીથ્યાશ્ચ દેવલોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

આ લોકો પુનર્જન્મ માટે બીજરૂપ છે, ધર્મના પ્રચારક છે; સત્તરૃષિ અને નાગોના માર્ગે ચાલનારા દેવલોકમાં પહોંચ્યા છે.

તાવન્ત એવ મુનયઃ સર્વારમ્ભવિવર્જ્જિતાઃ । તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સઙ્ગત્યાગેન મેધયા ।। ૩૭૬.

એટલાં જ મુનિઓ, બધા આરંભોથી મુક્ત, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સંગત્યાગ અને બુદ્ધિ દ્વારા રહે છે.

યત્ર યત્રાવતિષ્ઠનેતે યાવદાહૂતસંપ્લવં । વેદાનુવચનં યજ્ઞા બ્રહ્મચર્ય્યં તપો દમઃ ।। ૩૭૬.

જ્યાં ક્યાં સુધી એ રહે છે, ત્યાં સુધી યજ્ઞ, વેદપાઠ, બ્રહ્મચર્ય, તપ અને દમ ચાલુ રહે છે.

શ્રદ્ધોપવાસઃ સત્યત્વમાત્મનો જ્ઞાનહેતવઃ । સ ત્વાશ્રમૈર્ન્નિદિધ્યાસ્યઃ સમસ્તૈરેવમેવ તુ ।। ૩૭૬.

શ્રદ્ધા, ઉપવાસ, સત્ય અને આત્મજ્ઞાન એ જ્ઞાનના કારણ છે; તેથી, સર્વ આશ્રમથી મનન કરવું જોઈએ.

દ્રષ્ટવ્ય્સ્ત્વથ મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ । ય એવમેનં વિન્દન્તિ યે ચારણ્યકમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓએ તેને જોવો, વિચારવો અને સાંભળવો જોઈએ; જે તેને મેળવે છે અને જે અરણ્યમાં રહે છે, તેઓ પણ.

ઉપાસતે દ્વિજાઃ સત્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ । ક્રમાત્તે સમ્ભવન્ત્યર્ચ્ચિંરહઃ શુક્લં તથોત્તરં ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક સત્યની ઉપાસના કરે છે; ક્રમશઃ તેઓ તેજ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણને પ્રાપ્ત કરે છે.

અયનન્દેવલોકઞ્ચ સવિતારં સવિદ્યુતં । તતસ્તાન્ પુરુષોઽભ્યેત્ય માનસો બ્રહ્મલોકિકાન્ ।। ૩૭૬.

તેઓ દેવલોક, સૂર્ય અને વીજળી સુધી જાય છે; પછી મનથી બ્રહ્મલોકમાં વસતા લોકો પાસે પુરુષ પહોંચે છે.

કરોતિ પુનારાવૃત્તિસ્તેષામિહ ન વિદ્યતે । યજ્ઞેન તપસા દાનૈર્યે હિ સ્વર્ગજિતો જનાઃ ।। ૩૭૬.

તે તેમને ફરી પાછા આવવા દેતો નથી; યજ્ઞ, તપ અને દાનથી સ્વર્ગ જીતનારા લોકો ફરી અહીં જન્મતા નથી.

ધૂમં નિશાં કૃષ્ણપક્ષં દક્ષિણાયનમેવ ચ । પિતૃલોકં ચન્દ્રમસં નભો વાયું જલં મહીં ।। ૩૭૬.

ધૂમ, રાત, કૃષ્ણપક્ષ, દક્ષિણાયન, પિતૃલોક, ચંદ્ર, આકાશ, પવન, પાણી અને ધરતી—

ક્રમાત્તે સમ્ભવન્તીહ પુનરેવ વ્રજન્તિ ચ । એતદ્યો ન વિજાનાતિ માર્ગદ્વિતયમાત્મનઃ ।। ૩૭૬.

આ બધું ક્રમશઃ અહીં ઊભું થાય છે અને ફરી પાછું જાય છે; જે પોતાનાં બે માર્ગો જાણતો નથી—

દન્દશૂકઃ પતઙ્ગો વા બવેત્કીટોઽથવા કૃમિઃ । હૃદયે દીપવદ્‌બ્રહ્મ ધ્યાનાજ્જીવો મૃતો ભવેત્ ।। ૩૭૬.

એ વ્યક્તિ સાપ, પતંગિયું, જીવાત કે કીટ બની શકે છે; પણ જે પોતાના હૃદયમાં દીપક જેવું બ્રહ્મ ધ્યાન કરે છે, એ જીવ મૃત્યુ સમયે મુક્તિ પામે છે.

ન્યાયાગતધનસ્તત્ત્વજ્ઞાનનિષ્ઠોઽતિથિપ્રિયઃ । શ્રાદ્ધકૃત્સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થોઽપિ વિમુચ્યતે ।। ૩૭૬.

જે મનુષ્ય યોગ્ય રીતે ધન મેળવે છે, સત્યજ્ઞાનમાં સ્થિર છે, મહેમાનોને પ્રેમ કરે છે, શ્રાદ્ધ કરે છે અને હંમેશા સત્ય બોલે છે—એ ગૃહસ્થ હોવા છતાં મુક્તિ પામે છે.

અગ્નિરુવાચ બ્રહ્મજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ સંસારાજ્ઞાનમુક્તયે । અયમાત્મા પરં બ્રહ્મ અહમસ્મીતિ મુચ્યતે ।। ૩૭૭.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તમને બ્રહ્મજ્ઞાન કહું છું, જે સંસારથી મુક્તિ આપે છે: 'આ આત્મા પરમ બ્રહ્મ છે, હું એ જ છું'—આ રીતે સમજવાથી મુક્તિ મળે છે.

દેહ આત્મા ન ભવતિ દૃશ્યત્વાચ્ચ ઘટાદિવત્ । પ્રસુપ્તે મરણે દેહાદાત્માઽન્યો જ્ઞાયતે ધ્રુવં ।। ૩૭૭.

દેહ આત્મા નથી, કારણ કે એ દેખાય છે, માટલાં જેવી વસ્તુઓની જેમ; ઊંઘમાં અને મૃત્યુ સમયે, આત્મા દેહથી અલગ છે એ સ્પષ્ટ થાય છે.

દેહઃ સ ચેદ્‌વ્યવહરેદવિકાર્ય્યાદિસન્નિભઃ । ચક્ષુરાદીનીન્દ્રિયાણિ નાત્મા વૈ કરણં ત્વતઃ ।। ૩૭૭.

જો દેહ આત્મા હોત, તો એ કદી બદલાતો નહીં; આંખ વગેરે ઇન્દ્રિયો પણ આત્મા નથી, કારણ કે એ તો માત્ર સાધન છે.

મનો ધીરપિ આત્મા ન દીપવત્ કરણં ત્વતઃ । પ્રાણોઽપ્યાત્મા ન ભવતિ સુષુપ્તે ચિત્પ્રભાવતઃ ।। ૩૭૭.

મન અને બુદ્ધિ પણ આત્મા નથી, એ તો દીપક જેવી સાધનો છે; પ્રાણ પણ આત્મા નથી, કારણ કે ઊંઘમાં તો માત્ર ચેતના જ રહે છે.