અગ્નિપુરાણમ્

સુરેન્દ્રકન્યા ઇત્યાદ્યા ગુણાશ્ચ પ્રતિભાદયઃ । તૃણવત્તાન્ત્યજેદ્ યસ્તુ તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।। ૩૭૬.

દેવરાજની પુત્રીઓ જેવી કૃપા અને અન્ય તેજસ્વી ગુણો પણ, જે કોઈ ઘાસફૂસ સમાન ત્યાગી દે છે, તેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે.

અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યઃ શિષ્યે જ્ઞાનં પ્રકાશ્ય ચ । ભુક્ત્વા ભોગાન્ યથેચ્છાતસ્તનૂન્ત્યક્ત્વાલયાત્તતઃ ।। ૩૭૬.

અણિમા વગેરે શક્તિઓ સાથે શિષ્યને જ્ઞાન આપ્યા પછી, પોતાની ઈચ્છા મુજબ ભોગ ભોગવીને, એ યોગી શરીર ત્યાગી દે છે અને આગળ વધે છે.

તિષ્ઠેત્ સ્વાત્મનિ વિજ્ઞાન આનન્દે બ્રહ્મણીશ્વરે । મલિનો હિ યથાદર્શ આત્મજ્ઞાનાય ન ક્ષમઃ ।। ૩૭૬.

એ યોગી પોતાના સ્વરૂપમાં, જ્ઞાનમાં, આનંદમાં અને પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં સ્થિર રહે છે; જેમ ગંદું દર્પણ પોતાનું પ્રતિબિંબ બતાવી શકતું નથી, તેમ અશુદ્ધ મનુષ્ય આત્મજ્ઞાન માટે યોગ્ય નથી.

સર્વાશ્રયાન્નિજે દેહે દેહી વિન્દતિ વેદનાં । યોગયુક્તસ્તુ સર્વ્વેષાં યોગાન્નાપ્નોતિ વેદનાં ।। ૩૭૬.

સંસારના બધા આસક્તિથી જીવ પોતાના શરીરમાં સુખ-દુઃખ અનુભવે છે; પણ યોગમાં સ્થિત મનુષ્ય કોઈ પણ વસ્તુથી દુઃખ કે સુખ અનુભવતો નથી.

આકાશમેકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્ । તથાત્મૈકો હ્યનેકેષુ જલાધારેષ્વિવાંશુમાન્ ।। ૩૭૬.

જેમ એક આકાશ વિવિધ ઘડામાં અલગ-અલગ દેખાય છે, તેમ એક જ આત્મા અનેક શરીરોમાં, જેમ સૂર્યના કિરણો અનેક પાણીના પાત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેમ વ્યાપે છે.

બ્રહ્મખાનિલતેજાંસિ જલભૂક્ષિતિધાતવઃ । ઇમે લોકા એષ ચાત્મા તસ્માચ્ચ સચરાચરં ।। ૩૭૬.

બ્રહ્મા, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી અને અન્ય તત્વો, આ બધા લોકો, આ આત્મા અને ચાલતું-અચળતું બધું એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

મૃદ્દણ્ડ ચક્રસંયોગાત્ કુમ્ભકારો યથા ઘટં । કરોતિ તૃણમૃત્કાષ્ઠૈર્ગૃહં વા ગૃહકારકઃ ।। ૩૭૬.

જેમ કુંભાર માટી, લાકડું અને ચાક સાથે ઘડો બનાવે છે અથવા મકાન બનાવનાર ઘાસ, માટી અને લાકડાથી ઘર બનાવે છે,

કરણાન્યેવમાદાય તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ । સૃજત્યાત્માનમાત્મૈવ સમ્ભૂય કરણાનિ ચ ।। ૩૭૬.

તેમ આત્મા પણ વિવિધ યોનિમાં ફરીથી ઉપકરણો લઈને પોતાને અને તે સાધનોને સર્જે છે.

કર્મણાદોષમોહાભ્યામિચ્છયૈવ સ બધ્યતે । જ્ઞાનાદ્વિમુચ્યતે જીવો ધર્માદ્ યોગી ન રોગભાક્ ।। ૩૭૬.

કર્મ, દોષ અને મોહથી, માત્ર ઇચ્છાથી જીવ બંધાય છે; જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે અને સારા કર્મથી યોગી રોગથી બચી જાય છે.

વર્ત્યાધારસ્નેહયોગાદ્ યથા દીપસ્ય સંસ્થિતિઃ । વિક્રિયાપિ ચ દૃષ્ટૈવમકાલે પ્રાણસંક્ષયઃ ।। ૩૭૬.

જેમ દીવો વાટ, આધાર અને તેલના સંયોજનથી બળે છે અને સમય આવતાં બુઝાઈ જાય છે, તેમ શરીર પણ પ્રાણશક્તિથી ટકેલું હોય છે અને સમય આવતાં નાશ પામે છે.

અનન્તા રશ્મયસ્તસ્ય દીપવદ્ યઃ સ્થિતો હૃદિ । સિતાસિતાઃ કદ્રુનીલાઃ કપિલાઃ પીતલોહિતાઃ ।। ૩૭૬.

એના કિરણો અનંત છે, જેમ હૃદયમાં સ્થિત દીવો અનેક રંગના પ્રકાશ ફેલાવે છે – સફેદ, કાળા, તપેલા, વાદળી, કથ્થઈ, પીળા અને લાલ.

ઊદ્‌ર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિત્ત્વા સૂર્ય્યમણ્ડલં । બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય તેન યાતિ પરાઙ્ગતિં ।। ૩૭૬.

એમાં એક કિરણ ઉપર તરફ ઊભું રહી સૂર્યમંડળને ભેદી જાય છે; એ કિરણ દ્વારા યોગી બ્રહ્મલોકને પાર કરી પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યદસ્યાન્યદ્રશ્મિશતમૂદ્‌ર્ધ્વમેવ વ્યવસ્થિતમ્ । તેન દેવનિકાયાનિ ધામાનિ પ્રતિપદ્યતે ।। ૩૭૬.

એના અન્ય અનેક કિરણો, જે ઉપર તરફ સ્થિર છે, એ દ્વારા યોગી દેવતાઓના લોક અને દિવ્ય સ્થાનોએ પહોંચે છે.

યે નૈકરૂપાશ્ચાધસ્તાદ્રશ્મયોઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ । ઇહ કર્મોપભોગાય તૈશ્ચ સઞ્ચરતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

તેના નીચેના અનેક પ્રકારના, નરમ પ્રકાશવાળા કિરણો અહીં કર્મના ફળ ભોગવવા માટે ફરતા રહે છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ મનઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ । અહઙ્કારશ્ચ બુદ્ધિશ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ ચૈવ હિ ।। ૩૭૬.

બધી જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, મન, કર્મ ઇન્દ્રિયો, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વો પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

અવ્યક્ત આત્મા જ્ઞેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય નિગદ્યતે । ઈશ્વરઃ સર્વભૂતસ્ય સન્નસન્ સદસચ્ચ સઃ ।। ૩૭૬.

અવ્યક્ત આત્મા, જે જાણનારો છે, તેને આ ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા કહેવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે, અને સત્તા-અસત્તા રૂપે રહે છે.

બુદ્ધેરુત્પત્તિરવ્યક્તા તતોઽહઙ્કારસમ્ભવઃ । તસ્માત્ ખાદીનિ જાયન્તે એકોત્તરગુણાનિ તુ ।। ૩૭૬.

બુદ્ધિનું મૂળ અવ્યક્તમાંથી થાય છે, પછી અહંકાર જન્મે છે; ત્યારબાદ આકાશથી શરૂ થતા તત્વો, દરેકમાં એક ગુણ વધારે, ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રુપઞ્ચ રસોં ગન્ધશ્ચ તદ્‌ગુણાઃ । યો યસ્મિન્નાશ્રિતશ્ચૈષાં સ તસ્મિન્નેવ લીયતે ।। ૩૭૬.

શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ તેમના ગુણો છે; જે તત્વમાં જે ગુણ આધાર રાખે છે, તે અંતે એ તત્વમાં જ લીન થઈ જાય છે.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્તસ્યૈવ કીત્તિતાઃ । રજસ્તમોબ્યામાવિષ્ટશ્ચક્રવદ્‌ભ્રામ્યતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

સત્વ, રજ અને તમ એ તેના ગુણો કહેવાયા છે; જ્યારે રજ અને તમથી ઘેરાઈ જાય છે, ત્યારે એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.

અનાદિરાદિમાન્ યશ્ચ સ એવ પુરુષઃ પરઃ । લિઙ્ગેન્દ્રિયૈરુપગ્રાહ્યઃ સ વિકાર ઉદાહૃતઃ ।। ૩૭૬.

જે અનાદિ છે અને જેમાં આરંભ છે, એ પરમ પુરુષ સુક્ષ્મ ઇન્દ્રિયો દ્વારા ગ્રહ્ય છે; તેને વિકૃતિ કહેવાય છે.

યતો વેદાઃ પુરાણાનિ વિદ્યોપનિષદસ્તથા । શ્લોકાઃ સૂત્રાણિ ભાષ્યાણિ યચ્ચાન્યદ્વાઙ્‌મયં ભવેત્ ।। ૩૭૬.

જેમાંથી વેદ, પુરાણો, વિદ્યા, ઉપનિષદો, શ્લોકો, સૂત્રો, ભાષ્ય અને અન્ય બધું વાણીરૂપ જન્મે છે.

પિતૃયાનોપવીથ્યાશ્ચ યદગસ્ત્યસ્ય ચાન્તરં । તેનાગ્નિહોત્રિણો યાન્તિ પ્ર્જાકામા દિવં પ્રતિ ।। ૩૭૬.

પિતૃયાન, ઉપવીથી અને અગસ્ત્યનું અંતર—આ માર્ગે પ્રજાની ઇચ્છા ધરાવતા અગ્નિહોત્રી સ્વર્ગમાં જાય છે.

યે ચ દાનપરાઃ સમ્યગષ્ટાભિશ્ચ ગુણૈર્યુતાઃ । અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ મુનયો ગૃહમેધિનઃ ।। ૩૭૬.

જે દાનમાં તત્પર છે અને આઠ ગુણોથી યુક્ત છે, એવા અઢીاسی હજાર મુનિઓ ગૃહસ્થ છે.

પુનરાવર્ત્તને વીજભૂતા ધર્મ્મપ્રવર્ત્તકાઃ । સપ્તર્ષિનાગવીથ્યાશ્ચ દેવલોકં સમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

આ લોકો પુનર્જન્મ માટે બીજરૂપ છે, ધર્મના પ્રચારક છે; સત્તરૃષિ અને નાગોના માર્ગે ચાલનારા દેવલોકમાં પહોંચ્યા છે.

તાવન્ત એવ મુનયઃ સર્વારમ્ભવિવર્જ્જિતાઃ । તપસા બ્રહ્મચર્યેણ સઙ્ગત્યાગેન મેધયા ।। ૩૭૬.

એટલાં જ મુનિઓ, બધા આરંભોથી મુક્ત, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સંગત્યાગ અને બુદ્ધિ દ્વારા રહે છે.

યત્ર યત્રાવતિષ્ઠનેતે યાવદાહૂતસંપ્લવં । વેદાનુવચનં યજ્ઞા બ્રહ્મચર્ય્યં તપો દમઃ ।। ૩૭૬.

જ્યાં ક્યાં સુધી એ રહે છે, ત્યાં સુધી યજ્ઞ, વેદપાઠ, બ્રહ્મચર્ય, તપ અને દમ ચાલુ રહે છે.

શ્રદ્ધોપવાસઃ સત્યત્વમાત્મનો જ્ઞાનહેતવઃ । સ ત્વાશ્રમૈર્ન્નિદિધ્યાસ્યઃ સમસ્તૈરેવમેવ તુ ।। ૩૭૬.

શ્રદ્ધા, ઉપવાસ, સત્ય અને આત્મજ્ઞાન એ જ્ઞાનના કારણ છે; તેથી, સર્વ આશ્રમથી મનન કરવું જોઈએ.

દ્રષ્ટવ્ય્સ્ત્વથ મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ દ્વિજાતિભિઃ । ય એવમેનં વિન્દન્તિ યે ચારણ્યકમાશ્રિતાઃ ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓએ તેને જોવો, વિચારવો અને સાંભળવો જોઈએ; જે તેને મેળવે છે અને જે અરણ્યમાં રહે છે, તેઓ પણ.

ઉપાસતે દ્વિજાઃ સત્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતાઃ । ક્રમાત્તે સમ્ભવન્ત્યર્ચ્ચિંરહઃ શુક્લં તથોત્તરં ।। ૩૭૬.

દ્વિજાતિઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક સત્યની ઉપાસના કરે છે; ક્રમશઃ તેઓ તેજ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણને પ્રાપ્ત કરે છે.