અગ્નિપુરાણમ્

સમ્પૂર્ણમણ્ડલં વ્યોમ્નિ શિવકલ્લોલપૂર્ણિતં । તથા હૃત્‌કમલે ધ્યાયેત્તન્મધ્યે સ્વતનું સ્મરેત્ ૩૭૫.

આકાશમાં પૂર્ણમંડળ, જેમાં શિવની તરંગો ભરપૂર છે, તેનું ધ્યાન કરવું; એ જ રીતે હૃદયકમળમાં, તેના મધ્યમાં પોતાની સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવું.

અગ્નિરુવાચ યદાત્મમાત્રં નિર્ભાસં સ્તિમિતોદધિવત્ સ્થિતં । ચૈતન્યરૂપવદ્ધ્યાનં તત્ સમાધિરિહોચ્યતે ।। ૩૭૬.

અગ્નિ બોલ્યા: જ્યારે માત્ર આત્મા જ પ્રકાશે છે, સ્થિર સમુદ્રની જેમ, અને ચૈતન્યરૂપ ધ્યાન થાય છે, ત્યારે તેને અહીં સમાધિ કહે છે.

ધ્યાયન્મનઃ સન્નિવેશ્ય યસ્તિષ્ઠેદચલસ્થિરઃ । નિર્વાતાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૭૬.

જે મનને ધ્યાનમાં સ્થિર રાખે છે અને અડગ રહે છે, જેમ પવન વગરની અગ્નિ, તે યોગીને સમાધિમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે.

ન શ્રૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન પશ્યતિ ન વમ્યતિ । ન ચ સપર્શં વિજાનાતિ ન સઙ્કલ્પયતે મનઃ ।। ૩૭૬.

તે સાંભળતો નથી, સુઘતો નથી, જોતો નથી, બોલતો નથી; સ્પર્શ જાણતો નથી અને મનમાં કોઈ વિચાર ઊભા થતા નથી.

ન ચાભિમન્યતે કિઞ્ચિન્ન ચ બુધ્યતિ કાષ્ઠવત્ । એવમીશ્વરસંલીનઃ સમાધિસ્થઃ સ ગીયતે ।। ૩૭૬.

તે કશી વસ્તુને પોતાનું માનેતો નથી, જાગતો પણ નથી, લાકડાની જેમ; આવું કરીને ઈશ્વરમાં લીન થયેલો, સમાધિમાં સ્થિત કહેવાય છે.

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા । ધ્યાયતો વિષ્ણુમાત્માનં સમાધિસ્તસ્ય યોગિનઃ ।। ૩૭૬.

જેવી રીતે પવન વગરના સ્થળે રાખેલો દીવો હલતો નથી, તેવી જ રીતે જે યોગી પોતાના મનમાં વિષ્ણુને પોતાના સ્વરૂપ રૂપે ધ્યાન કરે છે, તેને સમાધિમાં એવી અડગ શાંતિ મળે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે દિવ્યાઃ સિદ્ધિપ્રસૂચકાઃ । પાતિતઃ શ્રાવણો ધાતુર્દશનસ્બાઙ્ગવેદનાઃ ।। ૩૭૬.

દિવ્ય શક્તિઓના આગમનના સંકેતરૂપે કાનમાં ઘંટની જેમ અવાજ આવવો, શરીરમાં કંપન થવું, દાંત અને અંગોમાં સંવેદના થવી જેવી ઘટનાઓ શરૂ થાય છે.

પ્રાર્થયન્તિ ચ તં દેવા ભોગૈર્દિવ્યૈશ્ચ યોગિનં । નૃપાશ્ચ પૃથિવીદાનૈર્ધનૈસ્ચ સુધનાધિપાઃ ।। ૩૭૬.

દેવતાઓ પણ એવા યોગીને સ્વર્ગીય આનંદથી લલચાવે છે અને રાજાઓ તથા ધનવાન લોકો જમીન અને ધન જેવી ભેટો લઈને તેની પાસે આવે છે.

વેદાદિસર્વ્વશાસ્ત્રઞ્ચ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે । અભીષ્ટછન્દોવિષયં કાવ્યઞ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૭૬.

વેદો અને અન્ય બધા શાસ્ત્રો તેની અંદર આપોઆપ પ્રગટ થાય છે; કાવ્ય અને જે કંઈ મનમાં ઈચ્છે તે બધું સહેજે જ ઉદ્ભવે છે.

રસાયનાનિ દિવ્યાનિ દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તથા । સમસ્તાનિ ચ શિલ્પાનિ કલાઃ સર્વાશ્ચ વિન્દતિ ।। ૩૭૬.

એવો યોગી દિવ્ય રસાયણો, સ્વર્ગીય ઔષધિઓ, તમામ કળાઓ અને હુન્નરો પ્રાપ્ત કરે છે.

સુરેન્દ્રકન્યા ઇત્યાદ્યા ગુણાશ્ચ પ્રતિભાદયઃ । તૃણવત્તાન્ત્યજેદ્ યસ્તુ તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।। ૩૭૬.

દેવરાજની પુત્રીઓ જેવી કૃપા અને અન્ય તેજસ્વી ગુણો પણ, જે કોઈ ઘાસફૂસ સમાન ત્યાગી દે છે, તેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે.

અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યઃ શિષ્યે જ્ઞાનં પ્રકાશ્ય ચ । ભુક્ત્વા ભોગાન્ યથેચ્છાતસ્તનૂન્ત્યક્ત્વાલયાત્તતઃ ।। ૩૭૬.

અણિમા વગેરે શક્તિઓ સાથે શિષ્યને જ્ઞાન આપ્યા પછી, પોતાની ઈચ્છા મુજબ ભોગ ભોગવીને, એ યોગી શરીર ત્યાગી દે છે અને આગળ વધે છે.

તિષ્ઠેત્ સ્વાત્મનિ વિજ્ઞાન આનન્દે બ્રહ્મણીશ્વરે । મલિનો હિ યથાદર્શ આત્મજ્ઞાનાય ન ક્ષમઃ ।। ૩૭૬.

એ યોગી પોતાના સ્વરૂપમાં, જ્ઞાનમાં, આનંદમાં અને પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં સ્થિર રહે છે; જેમ ગંદું દર્પણ પોતાનું પ્રતિબિંબ બતાવી શકતું નથી, તેમ અશુદ્ધ મનુષ્ય આત્મજ્ઞાન માટે યોગ્ય નથી.

સર્વાશ્રયાન્નિજે દેહે દેહી વિન્દતિ વેદનાં । યોગયુક્તસ્તુ સર્વ્વેષાં યોગાન્નાપ્નોતિ વેદનાં ।। ૩૭૬.

સંસારના બધા આસક્તિથી જીવ પોતાના શરીરમાં સુખ-દુઃખ અનુભવે છે; પણ યોગમાં સ્થિત મનુષ્ય કોઈ પણ વસ્તુથી દુઃખ કે સુખ અનુભવતો નથી.

આકાશમેકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્ । તથાત્મૈકો હ્યનેકેષુ જલાધારેષ્વિવાંશુમાન્ ।। ૩૭૬.

જેમ એક આકાશ વિવિધ ઘડામાં અલગ-અલગ દેખાય છે, તેમ એક જ આત્મા અનેક શરીરોમાં, જેમ સૂર્યના કિરણો અનેક પાણીના પાત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેમ વ્યાપે છે.

બ્રહ્મખાનિલતેજાંસિ જલભૂક્ષિતિધાતવઃ । ઇમે લોકા એષ ચાત્મા તસ્માચ્ચ સચરાચરં ।। ૩૭૬.

બ્રહ્મા, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી અને અન્ય તત્વો, આ બધા લોકો, આ આત્મા અને ચાલતું-અચળતું બધું એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

મૃદ્દણ્ડ ચક્રસંયોગાત્ કુમ્ભકારો યથા ઘટં । કરોતિ તૃણમૃત્કાષ્ઠૈર્ગૃહં વા ગૃહકારકઃ ।। ૩૭૬.

જેમ કુંભાર માટી, લાકડું અને ચાક સાથે ઘડો બનાવે છે અથવા મકાન બનાવનાર ઘાસ, માટી અને લાકડાથી ઘર બનાવે છે,

કરણાન્યેવમાદાય તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ । સૃજત્યાત્માનમાત્મૈવ સમ્ભૂય કરણાનિ ચ ।। ૩૭૬.

તેમ આત્મા પણ વિવિધ યોનિમાં ફરીથી ઉપકરણો લઈને પોતાને અને તે સાધનોને સર્જે છે.

કર્મણાદોષમોહાભ્યામિચ્છયૈવ સ બધ્યતે । જ્ઞાનાદ્વિમુચ્યતે જીવો ધર્માદ્ યોગી ન રોગભાક્ ।। ૩૭૬.

કર્મ, દોષ અને મોહથી, માત્ર ઇચ્છાથી જીવ બંધાય છે; જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે અને સારા કર્મથી યોગી રોગથી બચી જાય છે.

વર્ત્યાધારસ્નેહયોગાદ્ યથા દીપસ્ય સંસ્થિતિઃ । વિક્રિયાપિ ચ દૃષ્ટૈવમકાલે પ્રાણસંક્ષયઃ ।। ૩૭૬.

જેમ દીવો વાટ, આધાર અને તેલના સંયોજનથી બળે છે અને સમય આવતાં બુઝાઈ જાય છે, તેમ શરીર પણ પ્રાણશક્તિથી ટકેલું હોય છે અને સમય આવતાં નાશ પામે છે.

અનન્તા રશ્મયસ્તસ્ય દીપવદ્ યઃ સ્થિતો હૃદિ । સિતાસિતાઃ કદ્રુનીલાઃ કપિલાઃ પીતલોહિતાઃ ।। ૩૭૬.

એના કિરણો અનંત છે, જેમ હૃદયમાં સ્થિત દીવો અનેક રંગના પ્રકાશ ફેલાવે છે – સફેદ, કાળા, તપેલા, વાદળી, કથ્થઈ, પીળા અને લાલ.

ઊદ્‌ર્ધ્વમેકઃ સ્થિતસ્તેષાં યો ભિત્ત્વા સૂર્ય્યમણ્ડલં । બ્રહ્મલોકમતિક્રમ્ય તેન યાતિ પરાઙ્ગતિં ।। ૩૭૬.

એમાં એક કિરણ ઉપર તરફ ઊભું રહી સૂર્યમંડળને ભેદી જાય છે; એ કિરણ દ્વારા યોગી બ્રહ્મલોકને પાર કરી પરમ અવસ્થાને પામે છે.

યદસ્યાન્યદ્રશ્મિશતમૂદ્‌ર્ધ્વમેવ વ્યવસ્થિતમ્ । તેન દેવનિકાયાનિ ધામાનિ પ્રતિપદ્યતે ।। ૩૭૬.

એના અન્ય અનેક કિરણો, જે ઉપર તરફ સ્થિર છે, એ દ્વારા યોગી દેવતાઓના લોક અને દિવ્ય સ્થાનોએ પહોંચે છે.

યે નૈકરૂપાશ્ચાધસ્તાદ્રશ્મયોઽસ્ય મૃદુપ્રભાઃ । ઇહ કર્મોપભોગાય તૈશ્ચ સઞ્ચરતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

તેના નીચેના અનેક પ્રકારના, નરમ પ્રકાશવાળા કિરણો અહીં કર્મના ફળ ભોગવવા માટે ફરતા રહે છે.

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ સર્વાણિ મનઃ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ । અહઙ્કારશ્ચ બુદ્ધિશ્ચ પૃથિવ્યાદીનિ ચૈવ હિ ।। ૩૭૬.

બધી જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો, મન, કર્મ ઇન્દ્રિયો, અહંકાર, બુદ્ધિ અને પૃથ્વીથી શરૂ થતા તત્વો પણ તેમાં સમાવિષ્ટ છે.

અવ્યક્ત આત્મા જ્ઞેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રસ્યાસ્ય નિગદ્યતે । ઈશ્વરઃ સર્વભૂતસ્ય સન્નસન્ સદસચ્ચ સઃ ।। ૩૭૬.

અવ્યક્ત આત્મા, જે જાણનારો છે, તેને આ ક્ષેત્રનો જ્ઞાતા કહેવામાં આવે છે; એ સર્વ જીવનો સ્વામી છે, અને સત્તા-અસત્તા રૂપે રહે છે.

બુદ્ધેરુત્પત્તિરવ્યક્તા તતોઽહઙ્કારસમ્ભવઃ । તસ્માત્ ખાદીનિ જાયન્તે એકોત્તરગુણાનિ તુ ।। ૩૭૬.

બુદ્ધિનું મૂળ અવ્યક્તમાંથી થાય છે, પછી અહંકાર જન્મે છે; ત્યારબાદ આકાશથી શરૂ થતા તત્વો, દરેકમાં એક ગુણ વધારે, ઉત્પન્ન થાય છે.

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રુપઞ્ચ રસોં ગન્ધશ્ચ તદ્‌ગુણાઃ । યો યસ્મિન્નાશ્રિતશ્ચૈષાં સ તસ્મિન્નેવ લીયતે ।। ૩૭૬.

શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધ એ તેમના ગુણો છે; જે તત્વમાં જે ગુણ આધાર રાખે છે, તે અંતે એ તત્વમાં જ લીન થઈ જાય છે.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ગુણાસ્તસ્યૈવ કીત્તિતાઃ । રજસ્તમોબ્યામાવિષ્ટશ્ચક્રવદ્‌ભ્રામ્યતે હિ સઃ ।। ૩૭૬.

સત્વ, રજ અને તમ એ તેના ગુણો કહેવાયા છે; જ્યારે રજ અને તમથી ઘેરાઈ જાય છે, ત્યારે એ ચક્રની જેમ ફરતો રહે છે.