અગ્નિપુરાણમ્

ઐશાન્યાં દિશિ તત્રસ્થં સ્થાપ્ય કુમ્ભઞ્ચ વર્દ્ધનીમ્। કુમ્ભે સાઙ્ગં હરિં પ્રાર્ચ્ય વર્દ્ધન્યામસ્ત્રમર્ચયેત્

ઈશાન દિશામાં એક ઘડો અને વર્ધની દેવીને સ્થાપવું; ઘડામાં અંગો સહિત હરિનું પૂજન અને વર્ધનીમાં અસ્ત્રનું પૂજન કરવું.

પ્રદક્ષિણં યાગગૃહં વર્દ્ધન્યાચ્છિન્નદારયા। સિઞ્ચન્નયેત્તતઃ કુમ્ભં પૂજયેચ્ચ સ્થિરાસને

વર્ધની અને છિન્નદારા સાથે યજ્ઞગૃહની પરિક્રમા કરી, છાંટણ કરતાં જવું; પછી ઘડાને સ્થિર આસન પર મૂકી પૂજન કરવું.

સપઞ્ચરત્નવસ્ત્રાઢ્યકુમ્ભે ગન્ધાદિભિર્હરિમ્। વર્દ્ધન્યાં હેમગર્ભાયાં યજેજસ્ત્રઞ્ચ વામતઃ

પાંચ રત્નો અને વસ્ત્રોથી શોભિત ઘડામાં, સુગંધિત દ્રવ્યો વડે હરિનું પૂજન કરવું; વર્ધનીમાં, જેમાં સોનુ છે, ડાબી બાજુએ અસ્ત્રનું પૂજન કરવું.

તત્સમીપે વાસ્તુલક્ષ્મીં ભૂવિનાયકમર્ચ્ચયેત્। સ્તપનં કલ્પયેદ્વિષ્ણોઃ સઙ્ક્રાન્ત્યાદૌ તથૈવ ચ

તેની નજીક વાસ્તુલક્ષ્મી અને ભૂવિનાયકનું પૂજન કરવું; વિષ્ણુ માટે પીઠ સ્થાપવી અને સંક્રાંતિ વગેરે પ્રસંગે પણ એ જ રીતે કરવું.

પૂર્ણકુમ્ભાન્ નવ સ્થાપ્ય નવકોણેષુ નિર્વ્રણાન્। પાદ્યમર્ઘ્યમાચમનીયં પઞ્ચગવ્યઞ્ચ નિઃ ક્ષિપેત્

નવ ખૂણાઓમાં નવ પૂર્ણ, નિર્વિકાર ઘડા મૂકી, તેમાં પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આચમન અને પંચગવ્ય મૂકી દેવાં.

પૂર્વાદિકલસેગ્ન્યાદૌ પઞ્ચામૃતજલાદિકમ્। દધિ ક્ષીરં મધૂષ્ણોદં પાદ્યં સ્યાચ્ચતુરઙ્ગકમ્

વિધિની શરૂઆતમાં, પૂર્વ દિશામાંથી કળશ પાસે દહીં, દૂધ, મધ, ઉષ્ણ પાણી અને ચાર પ્રકારના પાદ્ય જેવી પાંચ અમૃતવસ્તુઓ અર્પણ કરવી.

પદ્મશ્યામાકદૂર્વાશ્ચ વિષ્ણુપત્ની ચ પાદ્યકમ્। તથાષ્ટાઙ્ગાર્ઘ્યમાખ્યાતં યવગન્ધફલાક્ષતમ્

પાદ્ય માટે કમળ, શ્યામાક, દુર્વા ઘાસ અને વિષ્ણુપત્નીનો ઉપયોગ થાય છે; એ રીતે જવાર, સુગંધિત ફળ અને અક્ષત સાથે આઠ પ્રકારની અર્ઘ્ય સામગ્રી જણાવવામાં આવી છે.

કુશાઃ સિદ્ધાર્થપુષ્‌પાણિ તિલા દ્રવ્યાણિ ચાર્હણમ્ લવઙ્ગકક્કોલયુતં દદ્યાદાચમનીયકમ્

કુશ ઘાસ, સિદ્ધાર્થ ફૂલ, તલ અને અન્ય સામગ્રી અર્ઘ્ય માટે લેવી; લવંગ અને કક્કોલા મિશ્રિત પાણી આચમન માટે આપવું.

સ્નાપયેન્મૂલમન્ત્રેણ દેવં પઞ્ચામૃતૈરપિ। શુદ્ધોદં મધ્યકુમ્બેન દેવમૂદ્ધર્નિ વિનિઃ ક્ષિપેત્

મૂળ મંત્રથી અને પાંચ અમૃતોથી દેવતાનું સ્નાન કરાવવું; મધ્યના કળશમાં શુદ્ધ પાણી ભરી દેવતાને તેમાં વિધિવત્ ડૂબાડવી.

કલશાન્નિઃ સૃતં તોયં કૂર્ચાગ્રં સંસ્પૃશેન્નરઃ। શુદ્ધોદકેન પાદ્યઞ્ચ અર્ઘ્યમાચમનન્દદેત્

કળશમાંથી પાણી કાઢી, કુશના ટોચને સ્પર્શવું; પછી શુદ્ધ પાણીથી પાદ્ય, અર્ઘ્ય અને આચમન અર્પણ કરવું.

પરિમૃજ્ય પટેનાહ્ગં સવસ્ત્રં પણ્ડલં નયેત્। તત્રાભ્યર્ચ્યાચરેદ્ધોમં કુણ્ડાદૌ પ્રાણસંયમી

કાપડથી શરીર પુંછી, વસ્ત્ર પહેરાવી, પંડાળે લાવવું; ત્યાં પૂજા કરીને, કુંડ પાસે પ્રાણ સંયમથી હોમ કરવું.

પ્રક્ષાલ્ય હસ્તૌ રેખાશ્ચ તિસ્ત્રઃ પૂર્વાગ્રગામિનીઃ। દક્ષિણાદુત્તરાન્તાશ્ચ તિસ્ત્રશ્ચૈવોત્તરાગ્રગાઃ

હાથ ધોઈ, પૂર્વ દિશા તરફ ત્રણ રેખાઓ દોરવી; દક્ષિણથી ઉત્તર સુધી પણ ત્રણ રેખાઓ ઉત્તર તરફ દોરવી.

અર્ઘ્યોદકેન સમ્પ્રોક્ષ્ય યોનિમુદ્રામ્પ્રદર્શયેત્। દ્યાત્વાગ્નિરૂપઞ્ચાગ્નિન્તુ યોન્યાં કુણ્ડે ક્ષિપેન્નરઃ

અર્ઘ્યના પાણીથી છાંટણી કરીને યોનિ મુદ્રા દર્શાવવી; અગ્નિનું રૂપ પાંચ અગ્નિ તરીકે ધ્યાન કરીને, યોનિમાં એટલે કે કુંડમાં સ્થાપિત કરવું.

પાત્રાણ્યાસાદયેત્ પઞ્ચાદ્દર્ભસ્ત્રુક્સ્ત્રુવકાદિભિઃ। બાહુમાત્રાઃ પરિધય ઇધ્મવ્રશ્ચનમેવ ચ

પાંચ પાત્રો, કુશ ઘાસ, સ્ત્રુક અને અન્ય સાધનો સાથે ગોઠવવા; પરિધિ, ઈંધણ અને લાકડાં બાહુ જેટલા લાંબા રાખવા.

પ્રણીતા પ્રોક્ષણીપાત્રમાજ્યસ્થાલી ઘૃતાદિકમ્। પ્રસ્થદ્વ્યં તણ્ડુલાનાં યુગ્મં યુગ્મમદોમુખમ્

પ્રણીત, છાંટણીનું પાત્ર, ઘીનું પાત્ર અને અન્ય વસ્તુઓ ગોઠવવી; તંડુલના બે પ્રસ્થ અને જોડાં, તથા ખુલ્લા મોઢાવાળા જોડાં રાખવા.

પ્રણીતાપ્રોક્ષણીપાત્રે ન્યસેત્ પ્રાગગગ્રં કુશમ્। અદ્ભિઃ પૂર્ય્યપ્રણીતાન્તુ ધ્યાત્વા દેવં પ્રપૂજ્ય ચ

પ્રણીત અને છાંટણીના પાત્રોમાં કુશના ટોચ પૂર્વ તરફ રાખવા; પ્રણીતમાં પાણી ભરી, દેવતાનું ધ્યાન કરીને પૂજા કરવી.

પ્રણીતાં સ્થાપયેદગ્રે દ્રવ્યાણાઞ્ચૈવ મધ્યતઃ । પ્રોક્ષણીમદ્ભિઃ સમ્પૂર્ય્ય પ્રાર્ચ્ય દક્ષે તુ વિન્યસેત્

પ્રણીત આગળ અને સામગ્રી વચ્ચે ગોઠવવી; છાંટણીના પાત્રમાં પાણી ભરી, પૂજા કરીને તેને જમણી બાજુ રાખવી.

ચરુઞ્ચ શ્રપયેદગ્નૌ બ્રહ્માણં દક્ષિણે ન્યસેત્। કુશાનાસ્તીર્ય્ય પૂર્વાદૌ પરિધીન્ સ્થાપયેત્તતઃ

અગ્નિમાં ચરુ રાંધવી અને બ્રાહ્મણને જમણી બાજુ બેસાડવો; પૂર્વ તરફ કુશ પાથરી, પછી પરિધિ ગોઠવવી.

વૈષ્ણવીકરણં કુર્ય્યાદ્ ગર્ભાધાનાદિના નરઃ। ગર્ભાધાનં પુંસવનં સીમન્તોન્નયનઞ્ચનિઃ

પુરુષે વૈષ્ણવવિધિ ગર્ભાધાનથી શરૂ કરીને, ગર્ભાધાન, પુંસવન અને સીમંતોનયન વગેરે કરવું.

નામાદિસમાવર્ત્તનાન્તં જુહુયાદષ્ટ ચાહુતીઃ। પૂર્ણાહુતીઃ પ્રતિકર્મ્મ સ્રુચા સ્રુવસુયુક્તયા

નામકરણથી સમાવર્તન સુધી આઠ આહુતિઓ આપવી; દરેક સંસ્કાર માટે પૂર્ણાહુતિ, સ્ત્રુક અને સ્રુવા સાથે કરવી.

કુણ્ડમધ્યે ઋતુમતીં લક્ષ્મીં સઞ્ચિન્ત્ય હોમયેત્। કુણ્ડલક્ષ્મીઃ સમાખ્યાતા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મિકા

કુંડના મધ્યમાં ઋતુવતી લક્ષ્મીનું ધ્યાન કરીને હોમ કરવું; કુંડલક્ષ્મી એટલે ત્રણ ગુણોથી યુક્ત પ્રકૃતિ કહેવાય છે.

સા યોનિઃ સર્વભૂતાનાં વિદ્યામન્ત્રગણસ્ય ચ। વિમુક્તેઃ કારણં વહ્નિઃ પરમાત્મા ચ મુક્તિદઃ

એ સર્વ જીવ અને વિદ્યા-મંત્રોના મૂળરૂપ યોનિ છે; અગ્નિ મુક્તિનું કારણ છે અને પરમાત્મા મુક્તિદાતા છે.

પ્રાચ્યાં શિરઃ સમાખ્યાતં બાહૂ કોણે વ્યવસ્થિતૌ। ઈશાનાગ્નેયકોણે તુ જઙ્ઘે વાયવ્યનૈર્ઋતે

પૂર્વ દિશામાં શિર, કોણે બાહુ, ઈશાન અને અગ્નિ દિશાના કોણે જાંઘો, અને વાયવ્ય તથા નૈઋત્ય દિશામાં પણ જાંઘો દર્શાવ્યા છે.

ઉદરં કુણ્ડમિત્યુક્તં યોનિર્યોનિર્વિધીયતે। ગુણત્રયં મેખલાઃ સ્યુર્ધ્યાત્વૈવં સમિધો દશ

પેટને કુંડ કહેવાયું છે, યોનિને યોનિ કહેવાય છે; ત્રણ ગુણો મેખલા છે. આવું ધ્યાન કરીને દસ સમિદ્ધો તૈયાર કરવી.

પઞ્ચાધિકાંસ્તુ જુહુયાત્ પ્રણવાન્મુષ્ટિમુદ્રયા । પુનરાઘારૌ જુહુયાદ્વાય્વગ્ન્યન્તં તતઃ શ્રપેત્

પછી પાંચ વધુ આહુતિઓ મુઠી વડે પ્રણવ મુદ્રાથી આપવી. પછી ફરીથી આઘાર આહુતિઓ વાયુ અને અગ્નિ સુધી આપવી અને પછી ઘી રેડવું.

ઈશાન્તં મૂલપ્રન્ત્રેણ આજ્યભાગૌ તુ હોમયેત્। ઉત્તરે દ્વાદશાન્તેન દક્ષિણે તેન મધ્યતઃ

ઈશાન દિશાના મૂળપ્રાંતે ઘીનો ભાગ હોમવો. ઉત્તર તરફ દ્વાદશાંતથી, દક્ષિણમાં પણ એ જ રીતે અને મધ્યમાં પણ આવું જ કરવું.

વ્યાહૃત્યા પદ્મમધ્યસ્થં ધ્યાયેદ્વહ્નિન્તુ સંસ્કૃતમ્। વૈષ્ણવં સપ્તજિહ્વં ચ સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

વ્યાહૃતિ ઉચ્ચારીને, કમળના મધ્યમાં સ્થિત, શુદ્ધ થયેલા અગ્નિનું ધ્યાન કરવું, જે વૈષ્ણવ સ્વરૂપ ધરાવે છે, સાત જીભો ધરાવે છે અને કરોડો સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે.

ચન્દ્રવક્ત્રઞ્ચ સૂર્યાક્ષં જુહુયાચ્છતમષ્ટ ચ। તદર્દ્ધઞ્ચષ્ટ મૂલેન અહ્ગાનાઞ્ચ દશાંશતઃ

ચંદ્ર જેવા મુખ અને સૂર્ય જેવા નેત્ર ધરાવતાં, એકસો આઠ આહુતિઓ આપવી; એના અડધા મૂળથી અને અંગો માટે દસ ભાગ આપવા.

અગ્નિરુવાચ સમ્પાતાહુતિનાસિચ્ય પવિત્રાણ્યાધિવાસયેત્। તૃસિંહમન્ત્રજપ્તાનિ ગુપ્તાન્યસ્ત્રેણ તાનિ તુ

અગ્નિ કહે છે: સંપાત આહુતિ કર્યા પછી, ત્રિસિંહ મંત્ર જપી પવિત્ર વસ્તુઓને પવિત્ર કરવી અને શસ્ત્ર મંત્રથી તેને ગુપ્ત રાખવી.