અગ્નિપુરાણમ્

સ્ફુરચ્છીકરસંસ્પર્શપ્રભૂતે હિમગામિભિઃ । ધારાભિરખિલં વિશ્વમાપૂર્ય્ય ભુવિ ચિન્તયેત્ ।। ૩૭૫.

શીતળ, ઝળહળતા જળના સ્પર્શથી ભરપૂર ધારાઓથી આખું જગત પૃથ્વી પર વ્યાપી રહ્યું છે એવું ધ્યાન કરવું.

બ્રહ્મરન્ધ્રાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાવદાધારમણ્ડલમ્ । સુષુમ્નાન્તર્ગતો બૂત્વા સંપૂર્ણેન્દુકૃતાલયં ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મરંધ્રથી લઈને આધાર સુધી, સુષુમ્ના નાડીમાં પ્રવેશી, પૂર્ણચંદ્ર જેવું નિવાસ સ્થાન પૂર્ણ કરવું.

સંપ્લાવ્ય હિમસંસ્પર્શ તોયેનામૃતમૂર્ત્તિના । ક્ષુત્ પિપાસાક્રમપ્રાયસન્તાપપરિપીડ઼િતઃ ।। ૩૭૫.

શીતળ સ્પર્શવાળું અમૃતરૂપ જળથી સર્વેને વ્યાપી, ભૂખ, તરસ અને તીવ્ર પીડા સહન કરવી.

ધારયેદ્વારુણીં મન્ત્રી તુષ્ટ્યર્થં ચાપ્યતન્ત્રિતઃ । વારુણી ધારણા પ્રોક્તા ઐશાનીધારણાં શ્રૃષુ ।। ૩૭૫.

તૃપ્તિ માટે અને મન એકાગ્ર રાખીને, વારુણી ધારણા કરવી; હવે, ઈશાની ધારણાનું વર્ણન સાંભળો.

વ્યોગ્નિ બ્રહ્મમયે પદ્મે પ્રાણાપણે ક્ષયઙ્ગતે । પ્રસાદં ચિન્તયેદ્ વિષ્ણોર્યાવચ્ચિન્તા ક્ષયં ગતા ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મમય કમળમાં, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન શાંત થઈ જાય, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુની કૃપાનું ધ્યાન કરવું, જ્યાં સુધી સર્વ ચિંતાઓ શાંત ન થાય.

મહાભાવઞ્ચપેત્ સર્વ્વં તતો વ્યાપક ઈશ્વરઃ । અર્દ્ધેન્દું પરમં શાન્તં નિરાભાસન્નિરઞ્જનં ।। ૩૭૫.

પછી મહાન અવસ્થાનું અનુભવ કરવું, પછી સર્વવ્યાપી ઈશ્વર, અર્ધચંદ્ર, પરમ શાંતિ, જે દેખાતું નથી અને નિર્મળ છે.

અસત્યં સત્યમાભાતિ તાવત્સર્વં ચરાચરં । યાવત્ સ્વસ્યન્દરૂપન્તુ ન દૃષ્ટં ગુરુવક્ત્રતઃ ।। ૩૭૫.

ગુરુના વચનથી પોતાની સાચી સ્વરૂપે સર્વ જડ-ચેતન વસ્તુઓ જોવામાં ન આવે ત્યાં સુધી અસત્ય પણ સત્ય જેવું લાગે છે.

દૃષ્ટે તસ્મિન્ પરે તત્ત્વે આબ્રહ્મ સચરાચરં । પ્રમાતૃમાનમેયઞ્ચ ધ્યાનહૃત્પદ્મકલ્પનં ।। ૩૭૫.

જ્યારે એ પરમ તત્વનું દર્શન થાય છે, ત્યારે બ્રહ્માથી લઈને સર્વ જડ-ચેતન, જાણનાર, માપનાર અને ધ્યાનના હૃદયકમળનું કલ્પનાનું પણ અંત આવે છે.

માતૃમોદકવત્સર્વં જપહોમાર્ચનાદિકં । વિષ્ણુમન્ત્રેણ વા કુર્ય્યાદમૃતાં ધારણાં વદે ।। ૩૭૫.

માતા જે રીતે બાળકને મીઠાઈ આપે છે, એ રીતે જાપ, હવન, પૂજા વગેરે બધા કાર્યો વિષ્ણુ મંત્રથી કરવાં, અને અમૃતની ધારણા કરવી.

સંપૂર્ણેન્દુનિભં ધ્યાયેત્ કમલં તન્ત્રિમુષ્ટિગં । શિરઃસ્થં ચિન્તયેત્ યત્નાચ્છશાઙ્ગાયુતવર્ચસં ।। ૩૭૫.

પૂર્ણચંદ્ર જેવું કમળ, અંગુલીઓથી પકડીને, મસ્તક પર તેનું ધ્યાન કરવું, જે ચંદ્રપ્રભાથી ઉજ્જવળ છે.

સમ્પૂર્ણમણ્ડલં વ્યોમ્નિ શિવકલ્લોલપૂર્ણિતં । તથા હૃત્‌કમલે ધ્યાયેત્તન્મધ્યે સ્વતનું સ્મરેત્ ૩૭૫.

આકાશમાં પૂર્ણમંડળ, જેમાં શિવની તરંગો ભરપૂર છે, તેનું ધ્યાન કરવું; એ જ રીતે હૃદયકમળમાં, તેના મધ્યમાં પોતાની સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવું.

અગ્નિરુવાચ યદાત્મમાત્રં નિર્ભાસં સ્તિમિતોદધિવત્ સ્થિતં । ચૈતન્યરૂપવદ્ધ્યાનં તત્ સમાધિરિહોચ્યતે ।। ૩૭૬.

અગ્નિ બોલ્યા: જ્યારે માત્ર આત્મા જ પ્રકાશે છે, સ્થિર સમુદ્રની જેમ, અને ચૈતન્યરૂપ ધ્યાન થાય છે, ત્યારે તેને અહીં સમાધિ કહે છે.

ધ્યાયન્મનઃ સન્નિવેશ્ય યસ્તિષ્ઠેદચલસ્થિરઃ । નિર્વાતાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૭૬.

જે મનને ધ્યાનમાં સ્થિર રાખે છે અને અડગ રહે છે, જેમ પવન વગરની અગ્નિ, તે યોગીને સમાધિમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે.

ન શ્રૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન પશ્યતિ ન વમ્યતિ । ન ચ સપર્શં વિજાનાતિ ન સઙ્કલ્પયતે મનઃ ।। ૩૭૬.

તે સાંભળતો નથી, સુઘતો નથી, જોતો નથી, બોલતો નથી; સ્પર્શ જાણતો નથી અને મનમાં કોઈ વિચાર ઊભા થતા નથી.

ન ચાભિમન્યતે કિઞ્ચિન્ન ચ બુધ્યતિ કાષ્ઠવત્ । એવમીશ્વરસંલીનઃ સમાધિસ્થઃ સ ગીયતે ।। ૩૭૬.

તે કશી વસ્તુને પોતાનું માનેતો નથી, જાગતો પણ નથી, લાકડાની જેમ; આવું કરીને ઈશ્વરમાં લીન થયેલો, સમાધિમાં સ્થિત કહેવાય છે.

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા । ધ્યાયતો વિષ્ણુમાત્માનં સમાધિસ્તસ્ય યોગિનઃ ।। ૩૭૬.

જેવી રીતે પવન વગરના સ્થળે રાખેલો દીવો હલતો નથી, તેવી જ રીતે જે યોગી પોતાના મનમાં વિષ્ણુને પોતાના સ્વરૂપ રૂપે ધ્યાન કરે છે, તેને સમાધિમાં એવી અડગ શાંતિ મળે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે દિવ્યાઃ સિદ્ધિપ્રસૂચકાઃ । પાતિતઃ શ્રાવણો ધાતુર્દશનસ્બાઙ્ગવેદનાઃ ।। ૩૭૬.

દિવ્ય શક્તિઓના આગમનના સંકેતરૂપે કાનમાં ઘંટની જેમ અવાજ આવવો, શરીરમાં કંપન થવું, દાંત અને અંગોમાં સંવેદના થવી જેવી ઘટનાઓ શરૂ થાય છે.

પ્રાર્થયન્તિ ચ તં દેવા ભોગૈર્દિવ્યૈશ્ચ યોગિનં । નૃપાશ્ચ પૃથિવીદાનૈર્ધનૈસ્ચ સુધનાધિપાઃ ।। ૩૭૬.

દેવતાઓ પણ એવા યોગીને સ્વર્ગીય આનંદથી લલચાવે છે અને રાજાઓ તથા ધનવાન લોકો જમીન અને ધન જેવી ભેટો લઈને તેની પાસે આવે છે.

વેદાદિસર્વ્વશાસ્ત્રઞ્ચ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે । અભીષ્ટછન્દોવિષયં કાવ્યઞ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૭૬.

વેદો અને અન્ય બધા શાસ્ત્રો તેની અંદર આપોઆપ પ્રગટ થાય છે; કાવ્ય અને જે કંઈ મનમાં ઈચ્છે તે બધું સહેજે જ ઉદ્ભવે છે.

રસાયનાનિ દિવ્યાનિ દિવ્યાશ્ચૌષધયસ્તથા । સમસ્તાનિ ચ શિલ્પાનિ કલાઃ સર્વાશ્ચ વિન્દતિ ।। ૩૭૬.

એવો યોગી દિવ્ય રસાયણો, સ્વર્ગીય ઔષધિઓ, તમામ કળાઓ અને હુન્નરો પ્રાપ્ત કરે છે.

સુરેન્દ્રકન્યા ઇત્યાદ્યા ગુણાશ્ચ પ્રતિભાદયઃ । તૃણવત્તાન્ત્યજેદ્ યસ્તુ તસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ ।। ૩૭૬.

દેવરાજની પુત્રીઓ જેવી કૃપા અને અન્ય તેજસ્વી ગુણો પણ, જે કોઈ ઘાસફૂસ સમાન ત્યાગી દે છે, તેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે.

અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યઃ શિષ્યે જ્ઞાનં પ્રકાશ્ય ચ । ભુક્ત્વા ભોગાન્ યથેચ્છાતસ્તનૂન્ત્યક્ત્વાલયાત્તતઃ ।। ૩૭૬.

અણિમા વગેરે શક્તિઓ સાથે શિષ્યને જ્ઞાન આપ્યા પછી, પોતાની ઈચ્છા મુજબ ભોગ ભોગવીને, એ યોગી શરીર ત્યાગી દે છે અને આગળ વધે છે.

તિષ્ઠેત્ સ્વાત્મનિ વિજ્ઞાન આનન્દે બ્રહ્મણીશ્વરે । મલિનો હિ યથાદર્શ આત્મજ્ઞાનાય ન ક્ષમઃ ।। ૩૭૬.

એ યોગી પોતાના સ્વરૂપમાં, જ્ઞાનમાં, આનંદમાં અને પરમેશ્વર બ્રહ્મામાં સ્થિર રહે છે; જેમ ગંદું દર્પણ પોતાનું પ્રતિબિંબ બતાવી શકતું નથી, તેમ અશુદ્ધ મનુષ્ય આત્મજ્ઞાન માટે યોગ્ય નથી.

સર્વાશ્રયાન્નિજે દેહે દેહી વિન્દતિ વેદનાં । યોગયુક્તસ્તુ સર્વ્વેષાં યોગાન્નાપ્નોતિ વેદનાં ।। ૩૭૬.

સંસારના બધા આસક્તિથી જીવ પોતાના શરીરમાં સુખ-દુઃખ અનુભવે છે; પણ યોગમાં સ્થિત મનુષ્ય કોઈ પણ વસ્તુથી દુઃખ કે સુખ અનુભવતો નથી.

આકાશમેકં હિ યથા ઘટાદિષુ પૃથગ્ ભવેત્ । તથાત્મૈકો હ્યનેકેષુ જલાધારેષ્વિવાંશુમાન્ ।। ૩૭૬.

જેમ એક આકાશ વિવિધ ઘડામાં અલગ-અલગ દેખાય છે, તેમ એક જ આત્મા અનેક શરીરોમાં, જેમ સૂર્યના કિરણો અનેક પાણીના પાત્રોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, તેમ વ્યાપે છે.

બ્રહ્મખાનિલતેજાંસિ જલભૂક્ષિતિધાતવઃ । ઇમે લોકા એષ ચાત્મા તસ્માચ્ચ સચરાચરં ।। ૩૭૬.

બ્રહ્મા, આકાશ, વાયુ, અગ્નિ, પાણી, પૃથ્વી અને અન્ય તત્વો, આ બધા લોકો, આ આત્મા અને ચાલતું-અચળતું બધું એમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.

મૃદ્દણ્ડ ચક્રસંયોગાત્ કુમ્ભકારો યથા ઘટં । કરોતિ તૃણમૃત્કાષ્ઠૈર્ગૃહં વા ગૃહકારકઃ ।। ૩૭૬.

જેમ કુંભાર માટી, લાકડું અને ચાક સાથે ઘડો બનાવે છે અથવા મકાન બનાવનાર ઘાસ, માટી અને લાકડાથી ઘર બનાવે છે,

કરણાન્યેવમાદાય તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ । સૃજત્યાત્માનમાત્મૈવ સમ્ભૂય કરણાનિ ચ ।। ૩૭૬.

તેમ આત્મા પણ વિવિધ યોનિમાં ફરીથી ઉપકરણો લઈને પોતાને અને તે સાધનોને સર્જે છે.

કર્મણાદોષમોહાભ્યામિચ્છયૈવ સ બધ્યતે । જ્ઞાનાદ્વિમુચ્યતે જીવો ધર્માદ્ યોગી ન રોગભાક્ ।। ૩૭૬.

કર્મ, દોષ અને મોહથી, માત્ર ઇચ્છાથી જીવ બંધાય છે; જ્ઞાનથી મુક્ત થાય છે અને સારા કર્મથી યોગી રોગથી બચી જાય છે.