અગ્નિપુરાણમ્

યદ્વાહ્યાવસ્થિતં લક્ષઅયં તસ્માન્ન ચલતે મનઃ । તાવત્ કાલં પ્રદેશેષુ ધારણા મનસિ સ્થિતિઃ ।। ૩૭૫.

જ્યારે મન પસંદ કરેલા લક્ષ્ય પરથી હટતું નથી અને નિર્ધારિત સ્થાન પર જેટલો સમય જોઈએ તેટલો રહે છે, ત્યારે તેને ધારણા, એટલે મનની સ્થિરતા કહે છે.

કાલાવધિ પરિચ્છિન્નં દેહે સંસ્થાપિતં મનઃ । ન પ્રચ્યવતિ યલ્લક્ષ્યાદ્ધારણા સાઽભિધીયતે ।। ૩૭૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન શરીરમાં સ્થિર રાખવામાં આવે અને લક્ષ્ય પરથી ન હટે, તેને ધારણા કહે છે.

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણાઃ । ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે ।। ૩૭૫.

ધારણા બાર માત્રાની હોય છે; બાર ધારણાથી ધ્યાન થાય છે; અને બાર ધ્યાન સુધી સમાધિ કહેવાય છે.

ધારણાભ્યાસયુક્તાત્મા યદિ પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે । કુલૈકવિંશમુત્તાર્ય્ય સ્વર્ય્યાતિ પરમં પદં ।। ૩૭૫.

જેનું મન ધારણાના અભ્યાસમાં તત્પર હોય અને જે પ્રાણ છોડે, તે કુળને પાર કરી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિન્ ભવેદઙ્ગે યોગિનાં વ્યાધિસમ્ભવઃ । તત્તદઙ્ગં ધિયા વ્યાપ્ય દારયેત્તત્ત્વધારણં ।। ૩૭૫.

યોગીઓના શરીરના જે અંગમાં રોગ થાય, ત્યાં મનથી વ્યાપી તેને ધારણ કરવું, તેને તત્ત્વધારણા કહે છે.

આગ્નેયી વારુણી ચૈવ ઐશાની ચામૃતાત્મિકા । સાગ્નિઃ શિખા ફડન્તા ચ વિષ્ણોઃ કાર્ય્યા દ્વિજોત્તમ ।। ૩૭૫.

અગ્નિ, પાણી, ઈશાન અને અમૃતરૂપ, સાથે અગ્નિશિખા અને 'ફટ્' અક્ષર – આ બધું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, વિષ્ણુ પર લાગુ કરવું જોઈએ.

નાડ઼ીભિર્વિકટં દિવ્યં શૂલાગ્રં વેધયેચ્છુભમ્ । પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ કપાલાન્તં રશ્મિમણ્ડલમાવૃતં ।। ૩૭૫.

દિવ્ય અને ભયાનક સ્ત્રીરૂપોથી, શુભ ત્રિશૂળની ટોચને, પગરાંગળીથી માથાના ટોચ સુધી, કિરણમય મંડળથી ઘેરી, ભેદવી જોઈએ.

તિર્ય્યક્‌ચાધોદ્‌ર્ધ્વભાગેભ્યઃ પ્રયાન્ત્યોઽતીવ તેજસા । ચિન્તયેત્ સાધ્કેન્દ્રસ્તં યાવત્સર્વં મહામુને ।। ૩૭૫.

પારશ્વે, નીચે અને ઉપર જતાં તેજસ્વી પ્રવાહોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, મહાન ઋષિ, જ્યાં સુધી બધું સંપૂર્ણપણે સમજાઈ ન જાય.

ભસ્મીભૂતં શરીરં સ્વન્તતશ્ચૈવોપસંહરેત્ । શીતશ્લેષ્માદયઃ પાપં વિનશ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ ।। ૩૭૫.

પછી શરીર ભસ્મ બની ગયું છે એવું મનમાં એકત્ર કરવું, એ રીતે શીત, કફ અને અન્ય પાપો બ્રાહ્મણો માટે નાશ પામે છે.

શિરો ધીરઞ્ચ કારઞ્ચ કણ્ઠં ચાધોમુખે સ્મરેત્ । ધ્યાયેદચ્છિન્નચિત્તાત્મા ભૂયો ભૂતેન ચાત્મના ।। ૩૭૫.

પછી ધીરજ, બુદ્ધિ અને ગળું, બધું નીચે તરફ છે એવું સ્મરણ કરવું, અને મન અને આત્માને એકાગ્ર રાખીને, વારંવાર તત્વરૂપ આત્માનો ધ્યાન કરવું.

સ્ફુરચ્છીકરસંસ્પર્શપ્રભૂતે હિમગામિભિઃ । ધારાભિરખિલં વિશ્વમાપૂર્ય્ય ભુવિ ચિન્તયેત્ ।। ૩૭૫.

શીતળ, ઝળહળતા જળના સ્પર્શથી ભરપૂર ધારાઓથી આખું જગત પૃથ્વી પર વ્યાપી રહ્યું છે એવું ધ્યાન કરવું.

બ્રહ્મરન્ધ્રાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાવદાધારમણ્ડલમ્ । સુષુમ્નાન્તર્ગતો બૂત્વા સંપૂર્ણેન્દુકૃતાલયં ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મરંધ્રથી લઈને આધાર સુધી, સુષુમ્ના નાડીમાં પ્રવેશી, પૂર્ણચંદ્ર જેવું નિવાસ સ્થાન પૂર્ણ કરવું.

સંપ્લાવ્ય હિમસંસ્પર્શ તોયેનામૃતમૂર્ત્તિના । ક્ષુત્ પિપાસાક્રમપ્રાયસન્તાપપરિપીડ઼િતઃ ।। ૩૭૫.

શીતળ સ્પર્શવાળું અમૃતરૂપ જળથી સર્વેને વ્યાપી, ભૂખ, તરસ અને તીવ્ર પીડા સહન કરવી.

ધારયેદ્વારુણીં મન્ત્રી તુષ્ટ્યર્થં ચાપ્યતન્ત્રિતઃ । વારુણી ધારણા પ્રોક્તા ઐશાનીધારણાં શ્રૃષુ ।। ૩૭૫.

તૃપ્તિ માટે અને મન એકાગ્ર રાખીને, વારુણી ધારણા કરવી; હવે, ઈશાની ધારણાનું વર્ણન સાંભળો.

વ્યોગ્નિ બ્રહ્મમયે પદ્મે પ્રાણાપણે ક્ષયઙ્ગતે । પ્રસાદં ચિન્તયેદ્ વિષ્ણોર્યાવચ્ચિન્તા ક્ષયં ગતા ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મમય કમળમાં, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન શાંત થઈ જાય, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુની કૃપાનું ધ્યાન કરવું, જ્યાં સુધી સર્વ ચિંતાઓ શાંત ન થાય.

મહાભાવઞ્ચપેત્ સર્વ્વં તતો વ્યાપક ઈશ્વરઃ । અર્દ્ધેન્દું પરમં શાન્તં નિરાભાસન્નિરઞ્જનં ।। ૩૭૫.

પછી મહાન અવસ્થાનું અનુભવ કરવું, પછી સર્વવ્યાપી ઈશ્વર, અર્ધચંદ્ર, પરમ શાંતિ, જે દેખાતું નથી અને નિર્મળ છે.

અસત્યં સત્યમાભાતિ તાવત્સર્વં ચરાચરં । યાવત્ સ્વસ્યન્દરૂપન્તુ ન દૃષ્ટં ગુરુવક્ત્રતઃ ।। ૩૭૫.

ગુરુના વચનથી પોતાની સાચી સ્વરૂપે સર્વ જડ-ચેતન વસ્તુઓ જોવામાં ન આવે ત્યાં સુધી અસત્ય પણ સત્ય જેવું લાગે છે.

દૃષ્ટે તસ્મિન્ પરે તત્ત્વે આબ્રહ્મ સચરાચરં । પ્રમાતૃમાનમેયઞ્ચ ધ્યાનહૃત્પદ્મકલ્પનં ।। ૩૭૫.

જ્યારે એ પરમ તત્વનું દર્શન થાય છે, ત્યારે બ્રહ્માથી લઈને સર્વ જડ-ચેતન, જાણનાર, માપનાર અને ધ્યાનના હૃદયકમળનું કલ્પનાનું પણ અંત આવે છે.

માતૃમોદકવત્સર્વં જપહોમાર્ચનાદિકં । વિષ્ણુમન્ત્રેણ વા કુર્ય્યાદમૃતાં ધારણાં વદે ।। ૩૭૫.

માતા જે રીતે બાળકને મીઠાઈ આપે છે, એ રીતે જાપ, હવન, પૂજા વગેરે બધા કાર્યો વિષ્ણુ મંત્રથી કરવાં, અને અમૃતની ધારણા કરવી.

સંપૂર્ણેન્દુનિભં ધ્યાયેત્ કમલં તન્ત્રિમુષ્ટિગં । શિરઃસ્થં ચિન્તયેત્ યત્નાચ્છશાઙ્ગાયુતવર્ચસં ।। ૩૭૫.

પૂર્ણચંદ્ર જેવું કમળ, અંગુલીઓથી પકડીને, મસ્તક પર તેનું ધ્યાન કરવું, જે ચંદ્રપ્રભાથી ઉજ્જવળ છે.

સમ્પૂર્ણમણ્ડલં વ્યોમ્નિ શિવકલ્લોલપૂર્ણિતં । તથા હૃત્‌કમલે ધ્યાયેત્તન્મધ્યે સ્વતનું સ્મરેત્ ૩૭૫.

આકાશમાં પૂર્ણમંડળ, જેમાં શિવની તરંગો ભરપૂર છે, તેનું ધ્યાન કરવું; એ જ રીતે હૃદયકમળમાં, તેના મધ્યમાં પોતાની સ્વરૂપનું સ્મરણ કરવું.

અગ્નિરુવાચ યદાત્મમાત્રં નિર્ભાસં સ્તિમિતોદધિવત્ સ્થિતં । ચૈતન્યરૂપવદ્ધ્યાનં તત્ સમાધિરિહોચ્યતે ।। ૩૭૬.

અગ્નિ બોલ્યા: જ્યારે માત્ર આત્મા જ પ્રકાશે છે, સ્થિર સમુદ્રની જેમ, અને ચૈતન્યરૂપ ધ્યાન થાય છે, ત્યારે તેને અહીં સમાધિ કહે છે.

ધ્યાયન્મનઃ સન્નિવેશ્ય યસ્તિષ્ઠેદચલસ્થિરઃ । નિર્વાતાનલવદ્યોગી સમાધિસ્થઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૩૭૬.

જે મનને ધ્યાનમાં સ્થિર રાખે છે અને અડગ રહે છે, જેમ પવન વગરની અગ્નિ, તે યોગીને સમાધિમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે.

ન શ્રૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન પશ્યતિ ન વમ્યતિ । ન ચ સપર્શં વિજાનાતિ ન સઙ્કલ્પયતે મનઃ ।। ૩૭૬.

તે સાંભળતો નથી, સુઘતો નથી, જોતો નથી, બોલતો નથી; સ્પર્શ જાણતો નથી અને મનમાં કોઈ વિચાર ઊભા થતા નથી.

ન ચાભિમન્યતે કિઞ્ચિન્ન ચ બુધ્યતિ કાષ્ઠવત્ । એવમીશ્વરસંલીનઃ સમાધિસ્થઃ સ ગીયતે ।। ૩૭૬.

તે કશી વસ્તુને પોતાનું માનેતો નથી, જાગતો પણ નથી, લાકડાની જેમ; આવું કરીને ઈશ્વરમાં લીન થયેલો, સમાધિમાં સ્થિત કહેવાય છે.

યથા દીપો નિવાતસ્થો નેઙ્ગતે સોપમા સ્મૃતા । ધ્યાયતો વિષ્ણુમાત્માનં સમાધિસ્તસ્ય યોગિનઃ ।। ૩૭૬.

જેવી રીતે પવન વગરના સ્થળે રાખેલો દીવો હલતો નથી, તેવી જ રીતે જે યોગી પોતાના મનમાં વિષ્ણુને પોતાના સ્વરૂપ રૂપે ધ્યાન કરે છે, તેને સમાધિમાં એવી અડગ શાંતિ મળે છે.

ઉપસર્ગાઃ પ્રવર્ત્તન્તે દિવ્યાઃ સિદ્ધિપ્રસૂચકાઃ । પાતિતઃ શ્રાવણો ધાતુર્દશનસ્બાઙ્ગવેદનાઃ ।। ૩૭૬.

દિવ્ય શક્તિઓના આગમનના સંકેતરૂપે કાનમાં ઘંટની જેમ અવાજ આવવો, શરીરમાં કંપન થવું, દાંત અને અંગોમાં સંવેદના થવી જેવી ઘટનાઓ શરૂ થાય છે.

પ્રાર્થયન્તિ ચ તં દેવા ભોગૈર્દિવ્યૈશ્ચ યોગિનં । નૃપાશ્ચ પૃથિવીદાનૈર્ધનૈસ્ચ સુધનાધિપાઃ ।। ૩૭૬.

દેવતાઓ પણ એવા યોગીને સ્વર્ગીય આનંદથી લલચાવે છે અને રાજાઓ તથા ધનવાન લોકો જમીન અને ધન જેવી ભેટો લઈને તેની પાસે આવે છે.

વેદાદિસર્વ્વશાસ્ત્રઞ્ચ સ્વયમેવ પ્રવર્તતે । અભીષ્ટછન્દોવિષયં કાવ્યઞ્ચાસ્ય પ્રવર્ત્તતે ।। ૩૭૬.

વેદો અને અન્ય બધા શાસ્ત્રો તેની અંદર આપોઆપ પ્રગટ થાય છે; કાવ્ય અને જે કંઈ મનમાં ઈચ્છે તે બધું સહેજે જ ઉદ્ભવે છે.