અગ્નિપુરાણમ્

ધ્યાયેજ્જપેચ્ચ સતતમોઙ્કારં પરમક્ષરં । મનઃસ્થિત્યર્થમિચ્છન્તિ સ્થૂલધ્યાનમનુક્રમાત્ ।। ૩૭૪.

મનુષ્યે સતત પરમ અક્ષર એવા 'ઑમ્'નું ધ્યાન અને જાપ કરવું જોઈએ; મનને સ્થિર કરવા માટે, તેઓ ક્રમશઃ સ્થૂળ ધ્યાન ઇચ્છે છે.

તદ્‌ભૂતં નિશ્ચલીભૂતં લભેત્ સૂક્ષ્મેઽપિ સંસ્થિતં । નાભિકન્દે સ્થિતં નાલં દશાઙ્ગુલસમાયતં ।। ૩૭૪.

એવું ધ્યાન, જે સ્થિર અને અડગ બને છે, તે સૂક્ષ્મ રૂપે પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જે નાભિની મૂળમાં સ્થિત છે, તેનું દંડ દસ આંગળ જેટલું લાંબું છે.

નાલેનાષ્ટદલં પદ્મ દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતં । સકર્ણિકે કેસરાલે સૂર્ય્યસોમાગ્નિમણ્ડલં ।। ૩૭૪.

એ દંડમાંથી આઠ પાંખડાવાળું કમળ ફૂટે છે, જે બાર આંગળ જેટલું પહોળું છે, તેમાં કર્ણિકા અને કેસરાં છે, અને તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના મંડળો છે.

અગ્નિમણ્ડલમધ્યસ્થઃ શઙ્ખક્રગદાધરઃ । પદ્મી ચતુર્ભુજો વિષ્ણુરથવાષ્ટભુજો હરિઃ ।। ૩૭૪.

અગ્નિના મંડળના મધ્યમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, કમળાસન, ચારે હાથવાળો વિષ્ણુ, અથવા આઠ હાથવાળા હરિ વિરાજે છે.

શાર્ઙ્ગાક્ષવલયધરઃ પાશાઙ્કુશધરઃ પરઃ । સ્વર્ણબર્ણઃ શ્વેતવર્ણઃ સશ્રીવત્સઃ સકૌસ્તુભઃ ।। ૩૭૪.

એ પરમેશ્વર શારંગ ધનુષ્ય, ચક્ર, કાંડા, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે; એ સોનેરી અને સફેદ વર્ણવાળા છે, શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ મણિથી શોભે છે.

વનમાલી સ્વર્ણહારી સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલઃ । રત્નોજ્જવલકિરીટશ્ચ પીતામ્બરધરો મહાન્ ।। ૩૭૪.

એ મહાન ભગવાન વનમાળા અને સોનાની હાર પહેરે છે, ઝગમગતા મકરકુંડળો, રત્નોથી ઝળહળતો મુકુટ અને પીળાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે.

સર્વ્વાભરણભૂષાઢ્યો વિતસ્તિર્વા યથેચ્છયા । અહં બ્રહ્મ જ્યોતિરાત્મા વાસુદેવો વિમુક્ત ઓં ।। ૩૭૪.

સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ, વિતસ્તિ અથવા ઇચ્છા પ્રમાણે માપ ધરાવનાર; 'હું બ્રહ્મ, પ્રકાશરૂપ આત્મા, વસુદેવ, મુક્ત અને ઑમ્ છું'.

ધ્યાનાચ્છ્રાન્તો જપેન્મન્ત્રં જપાચ્છ્રાન્તશ્ચ ચિન્તયેત્ । જપધ્યાનાદિયુક્તસ્ય વિષ્ણુઃ શીઘ્રં પ્રસીદતિ ।। ૩૭૪.

ધ્યાનથી થાક આવે ત્યારે મંત્રનો જાપ કરવો, અને જાપથી થાક આવે ત્યારે ધ્યાન કરવું; જે મનુષ્ય બંનેમાં તત્પર રહે છે, તેને વિષ્ણુ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે.

જપયજ્ઞસ્ય વૈ યજ્ઞાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડ઼શીં । જપિનં નોપસર્પન્તિ વ્યાધયશ્ચાધયો ગ્રહાઃ ૩૭૪.

જપયજ્ઞના યજ્ઞો જપના સોળમામાં ભાગ જેટલા પણ નથી; જપ કરનાર પાસે રોગ, દુઃખ અને ગ્રહો નજીક આવતાં નથી.

અગ્નિરુવાચ વારણા મનસો ધ્યેયે સંસ્થિતિર્ધ્યાનવદ્ દ્વિધા । મૂર્ત્તામૂર્તહરિધ્યાનમનોધારણતો હરિઃ ।। ૩૭૫.

અગ્નિએ કહ્યું: મનને ધ્યાન માટે રોકવું એ બે પ્રકારનું છે, જેમ ધ્યાન પણ છે; હરિનું રૂપ અને રૂપરહિત ધ્યાન મનની એકાગ્રતાથી થાય છે.

યદ્વાહ્યાવસ્થિતં લક્ષઅયં તસ્માન્ન ચલતે મનઃ । તાવત્ કાલં પ્રદેશેષુ ધારણા મનસિ સ્થિતિઃ ।। ૩૭૫.

જ્યારે મન પસંદ કરેલા લક્ષ્ય પરથી હટતું નથી અને નિર્ધારિત સ્થાન પર જેટલો સમય જોઈએ તેટલો રહે છે, ત્યારે તેને ધારણા, એટલે મનની સ્થિરતા કહે છે.

કાલાવધિ પરિચ્છિન્નં દેહે સંસ્થાપિતં મનઃ । ન પ્રચ્યવતિ યલ્લક્ષ્યાદ્ધારણા સાઽભિધીયતે ।। ૩૭૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન શરીરમાં સ્થિર રાખવામાં આવે અને લક્ષ્ય પરથી ન હટે, તેને ધારણા કહે છે.

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણાઃ । ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે ।। ૩૭૫.

ધારણા બાર માત્રાની હોય છે; બાર ધારણાથી ધ્યાન થાય છે; અને બાર ધ્યાન સુધી સમાધિ કહેવાય છે.

ધારણાભ્યાસયુક્તાત્મા યદિ પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે । કુલૈકવિંશમુત્તાર્ય્ય સ્વર્ય્યાતિ પરમં પદં ।। ૩૭૫.

જેનું મન ધારણાના અભ્યાસમાં તત્પર હોય અને જે પ્રાણ છોડે, તે કુળને પાર કરી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિન્ ભવેદઙ્ગે યોગિનાં વ્યાધિસમ્ભવઃ । તત્તદઙ્ગં ધિયા વ્યાપ્ય દારયેત્તત્ત્વધારણં ।। ૩૭૫.

યોગીઓના શરીરના જે અંગમાં રોગ થાય, ત્યાં મનથી વ્યાપી તેને ધારણ કરવું, તેને તત્ત્વધારણા કહે છે.

આગ્નેયી વારુણી ચૈવ ઐશાની ચામૃતાત્મિકા । સાગ્નિઃ શિખા ફડન્તા ચ વિષ્ણોઃ કાર્ય્યા દ્વિજોત્તમ ।। ૩૭૫.

અગ્નિ, પાણી, ઈશાન અને અમૃતરૂપ, સાથે અગ્નિશિખા અને 'ફટ્' અક્ષર – આ બધું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, વિષ્ણુ પર લાગુ કરવું જોઈએ.

નાડ઼ીભિર્વિકટં દિવ્યં શૂલાગ્રં વેધયેચ્છુભમ્ । પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ કપાલાન્તં રશ્મિમણ્ડલમાવૃતં ।। ૩૭૫.

દિવ્ય અને ભયાનક સ્ત્રીરૂપોથી, શુભ ત્રિશૂળની ટોચને, પગરાંગળીથી માથાના ટોચ સુધી, કિરણમય મંડળથી ઘેરી, ભેદવી જોઈએ.

તિર્ય્યક્‌ચાધોદ્‌ર્ધ્વભાગેભ્યઃ પ્રયાન્ત્યોઽતીવ તેજસા । ચિન્તયેત્ સાધ્કેન્દ્રસ્તં યાવત્સર્વં મહામુને ।। ૩૭૫.

પારશ્વે, નીચે અને ઉપર જતાં તેજસ્વી પ્રવાહોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, મહાન ઋષિ, જ્યાં સુધી બધું સંપૂર્ણપણે સમજાઈ ન જાય.

ભસ્મીભૂતં શરીરં સ્વન્તતશ્ચૈવોપસંહરેત્ । શીતશ્લેષ્માદયઃ પાપં વિનશ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ ।। ૩૭૫.

પછી શરીર ભસ્મ બની ગયું છે એવું મનમાં એકત્ર કરવું, એ રીતે શીત, કફ અને અન્ય પાપો બ્રાહ્મણો માટે નાશ પામે છે.

શિરો ધીરઞ્ચ કારઞ્ચ કણ્ઠં ચાધોમુખે સ્મરેત્ । ધ્યાયેદચ્છિન્નચિત્તાત્મા ભૂયો ભૂતેન ચાત્મના ।। ૩૭૫.

પછી ધીરજ, બુદ્ધિ અને ગળું, બધું નીચે તરફ છે એવું સ્મરણ કરવું, અને મન અને આત્માને એકાગ્ર રાખીને, વારંવાર તત્વરૂપ આત્માનો ધ્યાન કરવું.

સ્ફુરચ્છીકરસંસ્પર્શપ્રભૂતે હિમગામિભિઃ । ધારાભિરખિલં વિશ્વમાપૂર્ય્ય ભુવિ ચિન્તયેત્ ।। ૩૭૫.

શીતળ, ઝળહળતા જળના સ્પર્શથી ભરપૂર ધારાઓથી આખું જગત પૃથ્વી પર વ્યાપી રહ્યું છે એવું ધ્યાન કરવું.

બ્રહ્મરન્ધ્રાચ્ચ સંક્ષોભાદ્યાવદાધારમણ્ડલમ્ । સુષુમ્નાન્તર્ગતો બૂત્વા સંપૂર્ણેન્દુકૃતાલયં ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મરંધ્રથી લઈને આધાર સુધી, સુષુમ્ના નાડીમાં પ્રવેશી, પૂર્ણચંદ્ર જેવું નિવાસ સ્થાન પૂર્ણ કરવું.

સંપ્લાવ્ય હિમસંસ્પર્શ તોયેનામૃતમૂર્ત્તિના । ક્ષુત્ પિપાસાક્રમપ્રાયસન્તાપપરિપીડ઼િતઃ ।। ૩૭૫.

શીતળ સ્પર્શવાળું અમૃતરૂપ જળથી સર્વેને વ્યાપી, ભૂખ, તરસ અને તીવ્ર પીડા સહન કરવી.

ધારયેદ્વારુણીં મન્ત્રી તુષ્ટ્યર્થં ચાપ્યતન્ત્રિતઃ । વારુણી ધારણા પ્રોક્તા ઐશાનીધારણાં શ્રૃષુ ।। ૩૭૫.

તૃપ્તિ માટે અને મન એકાગ્ર રાખીને, વારુણી ધારણા કરવી; હવે, ઈશાની ધારણાનું વર્ણન સાંભળો.

વ્યોગ્નિ બ્રહ્મમયે પદ્મે પ્રાણાપણે ક્ષયઙ્ગતે । પ્રસાદં ચિન્તયેદ્ વિષ્ણોર્યાવચ્ચિન્તા ક્ષયં ગતા ।। ૩૭૫.

બ્રહ્મમય કમળમાં, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન શાંત થઈ જાય, ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુની કૃપાનું ધ્યાન કરવું, જ્યાં સુધી સર્વ ચિંતાઓ શાંત ન થાય.

મહાભાવઞ્ચપેત્ સર્વ્વં તતો વ્યાપક ઈશ્વરઃ । અર્દ્ધેન્દું પરમં શાન્તં નિરાભાસન્નિરઞ્જનં ।। ૩૭૫.

પછી મહાન અવસ્થાનું અનુભવ કરવું, પછી સર્વવ્યાપી ઈશ્વર, અર્ધચંદ્ર, પરમ શાંતિ, જે દેખાતું નથી અને નિર્મળ છે.

અસત્યં સત્યમાભાતિ તાવત્સર્વં ચરાચરં । યાવત્ સ્વસ્યન્દરૂપન્તુ ન દૃષ્ટં ગુરુવક્ત્રતઃ ।। ૩૭૫.

ગુરુના વચનથી પોતાની સાચી સ્વરૂપે સર્વ જડ-ચેતન વસ્તુઓ જોવામાં ન આવે ત્યાં સુધી અસત્ય પણ સત્ય જેવું લાગે છે.

દૃષ્ટે તસ્મિન્ પરે તત્ત્વે આબ્રહ્મ સચરાચરં । પ્રમાતૃમાનમેયઞ્ચ ધ્યાનહૃત્પદ્મકલ્પનં ।। ૩૭૫.

જ્યારે એ પરમ તત્વનું દર્શન થાય છે, ત્યારે બ્રહ્માથી લઈને સર્વ જડ-ચેતન, જાણનાર, માપનાર અને ધ્યાનના હૃદયકમળનું કલ્પનાનું પણ અંત આવે છે.

માતૃમોદકવત્સર્વં જપહોમાર્ચનાદિકં । વિષ્ણુમન્ત્રેણ વા કુર્ય્યાદમૃતાં ધારણાં વદે ।। ૩૭૫.

માતા જે રીતે બાળકને મીઠાઈ આપે છે, એ રીતે જાપ, હવન, પૂજા વગેરે બધા કાર્યો વિષ્ણુ મંત્રથી કરવાં, અને અમૃતની ધારણા કરવી.