અગ્નિપુરાણમ્

યજ્ઞાદ્યં કર્મ્મ સન્ત્યજ્ય યોગમત્યર્થમભ્યસેત્ । વિકારમુક્તમવ્યક્તં ભોગ્યભોગસમન્વિતં ।। ૩૭૪.

યજ્ઞ વગેરે કર્મો છોડીને, યોગનો ખૂબ જ અભ્યાસ કરવો જોઈએ; જે બદલાતા નથી, અવ્યક્ત છે અને ભોગ તથા ભોગ્ય સાથે છે.

ચિન્તયેદ્ધૃદયે પૂર્વં ક્રમાદાદૌ ગુણત્રયં । તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા સત્ત્વેન ચ્છાદયેદ્રજઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ, હૃદયમાં ક્રમશઃ ત્રણ ગુણોનું ધ્યાન કરવું; અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, પછી રજોગુણને સત્વગુણથી ઢાંકી દેવું.

ધ્યાયેત્ત્રિમણ્ડલં પૂર્વં કૃષ્ણાં રક્તં સિતં ક્રમાત્ । સત્ત્વોપાધિગુણાતીતઃ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ ત્રણ વર્તુળો – કાળા, લાલ અને સફેદ – ક્રમશઃ ધ્યાનમાં લાવવું; ગુણોથી પર, સત્વગુણથી યુક્ત, પાંચવીસમા પુરુષનું ધ્યાન કરવું.

ધ્યેયમેતદશુદ્ધઞ્ચ ત્યક્ત્વા શુદ્ધં વિચિન્તયેત્ । ઐશ્વર્ય્યં પઙ્કજં દિવ્યં પુરુષોપરિ સંસ્થિતં ।। ૩૭૪.

આ અશુદ્ધ ધ્યાનના વિષયને છોડીને, શુદ્ધનું મનન કરવું; દેવત્વથી ભરેલું શક્તિનું કમળ, પુરુષથી ઉપર સ્થિત છે.

દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં શુદ્ધં વિકશિતં સિતમ્ । નાલમષ્ટઙ્ગુલં તસ્ય નાભિકન્દસમુદ્ભ્વં ।। ૩૭૪.

શુદ્ધ, ફૂલેલું અને સફેદ, બાર આંગળ જેટલું પહોળું; તેનું દાંડો આઠ આંગળનું છે, જે નાભિના મૂળમાંથી ઉગે છે.

પદ્મપત્રાષ્ટકં જ્ઞેયમણિમાદિગુણાષ્ટકમ્ । કર્ણિકાકેશરં નાલં જ્ઞાનવૈરાગ્યભુત્તમમ્ ।। ૩૭૪.

કમળની આઠ પાંખો અને અણિમા વગેરે આઠ શક્તિઓ સમજવી; મધ્ય ભાગ, રેશા અને દાંડો – એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે.

વિષ્ણુધર્મ્મશ્ચ તત્કન્દમિતિ પદ્મં વિચિન્તયેત્ । તદ્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યં શિવૈશ્વર્ય્યમયં પરં ।। ૩૭૪.

તેનું મૂળ વિષ્ણુનું ધર્મ છે – આવું કમળનું ધ્યાન કરવું; તેનું ધર્મ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે, અને એ પરમ શિવશક્તિથી ભરપૂર છે.

જ્ઞાત્વા પદ્માસનં સર્વં સર્વદુઃખાન્તમાપ્નુયાત્ । તત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે શુદ્ધદીપશિખાકૃતિ ।। ૩૭૪.

આ કમળાસનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી, સર્વ દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે; એ કમળના મધ્યમાં શુદ્ધ દીપકની જ્યોતિ જેવું રૂપ છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રમમલં ધ્યાયેદોઙ્કારમીશ્વરં । કદમ્વગોલકાકારં તારં રૂપમિવ સ્થિતં ।। ૩૭૪.

અંગુઠા જેટલું નિર્મળ, ઓમકાર સ્વરૂપ ભગવાનનું ધ્યાન કરવું; જે કદંબના ગોળા જેવું અને તારના રૂપમાં સ્થિર છે.

ધ્યાયેદ્વા રશ્મિજાલેન દીપ્યમાનં સમન્તતઃ । પ્રધાનં પુરુષાતીતં સ્થિતં પદ્મસ્થમીશ્વરં ।। ૩૭૪.

મનુષ્યે સર્વત્ર પ્રકાશિત કિરણોના જાળથી તેજમય એવા, સર્વોચ્ચ તત્ત્વરૂપ, પુરુષથી પર, કમળ પર સ્થિત એવા ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ધ્યાયેજ્જપેચ્ચ સતતમોઙ્કારં પરમક્ષરં । મનઃસ્થિત્યર્થમિચ્છન્તિ સ્થૂલધ્યાનમનુક્રમાત્ ।। ૩૭૪.

મનુષ્યે સતત પરમ અક્ષર એવા 'ઑમ્'નું ધ્યાન અને જાપ કરવું જોઈએ; મનને સ્થિર કરવા માટે, તેઓ ક્રમશઃ સ્થૂળ ધ્યાન ઇચ્છે છે.

તદ્‌ભૂતં નિશ્ચલીભૂતં લભેત્ સૂક્ષ્મેઽપિ સંસ્થિતં । નાભિકન્દે સ્થિતં નાલં દશાઙ્ગુલસમાયતં ।। ૩૭૪.

એવું ધ્યાન, જે સ્થિર અને અડગ બને છે, તે સૂક્ષ્મ રૂપે પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જે નાભિની મૂળમાં સ્થિત છે, તેનું દંડ દસ આંગળ જેટલું લાંબું છે.

નાલેનાષ્ટદલં પદ્મ દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતં । સકર્ણિકે કેસરાલે સૂર્ય્યસોમાગ્નિમણ્ડલં ।। ૩૭૪.

એ દંડમાંથી આઠ પાંખડાવાળું કમળ ફૂટે છે, જે બાર આંગળ જેટલું પહોળું છે, તેમાં કર્ણિકા અને કેસરાં છે, અને તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના મંડળો છે.

અગ્નિમણ્ડલમધ્યસ્થઃ શઙ્ખક્રગદાધરઃ । પદ્મી ચતુર્ભુજો વિષ્ણુરથવાષ્ટભુજો હરિઃ ।। ૩૭૪.

અગ્નિના મંડળના મધ્યમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, કમળાસન, ચારે હાથવાળો વિષ્ણુ, અથવા આઠ હાથવાળા હરિ વિરાજે છે.

શાર્ઙ્ગાક્ષવલયધરઃ પાશાઙ્કુશધરઃ પરઃ । સ્વર્ણબર્ણઃ શ્વેતવર્ણઃ સશ્રીવત્સઃ સકૌસ્તુભઃ ।। ૩૭૪.

એ પરમેશ્વર શારંગ ધનુષ્ય, ચક્ર, કાંડા, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે; એ સોનેરી અને સફેદ વર્ણવાળા છે, શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ મણિથી શોભે છે.

વનમાલી સ્વર્ણહારી સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલઃ । રત્નોજ્જવલકિરીટશ્ચ પીતામ્બરધરો મહાન્ ।। ૩૭૪.

એ મહાન ભગવાન વનમાળા અને સોનાની હાર પહેરે છે, ઝગમગતા મકરકુંડળો, રત્નોથી ઝળહળતો મુકુટ અને પીળાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે.

સર્વ્વાભરણભૂષાઢ્યો વિતસ્તિર્વા યથેચ્છયા । અહં બ્રહ્મ જ્યોતિરાત્મા વાસુદેવો વિમુક્ત ઓં ।। ૩૭૪.

સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ, વિતસ્તિ અથવા ઇચ્છા પ્રમાણે માપ ધરાવનાર; 'હું બ્રહ્મ, પ્રકાશરૂપ આત્મા, વસુદેવ, મુક્ત અને ઑમ્ છું'.

ધ્યાનાચ્છ્રાન્તો જપેન્મન્ત્રં જપાચ્છ્રાન્તશ્ચ ચિન્તયેત્ । જપધ્યાનાદિયુક્તસ્ય વિષ્ણુઃ શીઘ્રં પ્રસીદતિ ।। ૩૭૪.

ધ્યાનથી થાક આવે ત્યારે મંત્રનો જાપ કરવો, અને જાપથી થાક આવે ત્યારે ધ્યાન કરવું; જે મનુષ્ય બંનેમાં તત્પર રહે છે, તેને વિષ્ણુ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે.

જપયજ્ઞસ્ય વૈ યજ્ઞાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડ઼શીં । જપિનં નોપસર્પન્તિ વ્યાધયશ્ચાધયો ગ્રહાઃ ૩૭૪.

જપયજ્ઞના યજ્ઞો જપના સોળમામાં ભાગ જેટલા પણ નથી; જપ કરનાર પાસે રોગ, દુઃખ અને ગ્રહો નજીક આવતાં નથી.

અગ્નિરુવાચ વારણા મનસો ધ્યેયે સંસ્થિતિર્ધ્યાનવદ્ દ્વિધા । મૂર્ત્તામૂર્તહરિધ્યાનમનોધારણતો હરિઃ ।। ૩૭૫.

અગ્નિએ કહ્યું: મનને ધ્યાન માટે રોકવું એ બે પ્રકારનું છે, જેમ ધ્યાન પણ છે; હરિનું રૂપ અને રૂપરહિત ધ્યાન મનની એકાગ્રતાથી થાય છે.

યદ્વાહ્યાવસ્થિતં લક્ષઅયં તસ્માન્ન ચલતે મનઃ । તાવત્ કાલં પ્રદેશેષુ ધારણા મનસિ સ્થિતિઃ ।। ૩૭૫.

જ્યારે મન પસંદ કરેલા લક્ષ્ય પરથી હટતું નથી અને નિર્ધારિત સ્થાન પર જેટલો સમય જોઈએ તેટલો રહે છે, ત્યારે તેને ધારણા, એટલે મનની સ્થિરતા કહે છે.

કાલાવધિ પરિચ્છિન્નં દેહે સંસ્થાપિતં મનઃ । ન પ્રચ્યવતિ યલ્લક્ષ્યાદ્ધારણા સાઽભિધીયતે ।। ૩૭૫.

નક્કી કરેલા સમય સુધી મન શરીરમાં સ્થિર રાખવામાં આવે અને લક્ષ્ય પરથી ન હટે, તેને ધારણા કહે છે.

ધારણા દ્વાદશાયામા ધ્યાનં દ્વાદશધારણાઃ । ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્સમાધિરભિધીયતે ।। ૩૭૫.

ધારણા બાર માત્રાની હોય છે; બાર ધારણાથી ધ્યાન થાય છે; અને બાર ધ્યાન સુધી સમાધિ કહેવાય છે.

ધારણાભ્યાસયુક્તાત્મા યદિ પ્રાણૈર્વિમુચ્યતે । કુલૈકવિંશમુત્તાર્ય્ય સ્વર્ય્યાતિ પરમં પદં ।। ૩૭૫.

જેનું મન ધારણાના અભ્યાસમાં તત્પર હોય અને જે પ્રાણ છોડે, તે કુળને પાર કરી પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

યસ્મિન્ યસ્મિન્ ભવેદઙ્ગે યોગિનાં વ્યાધિસમ્ભવઃ । તત્તદઙ્ગં ધિયા વ્યાપ્ય દારયેત્તત્ત્વધારણં ।। ૩૭૫.

યોગીઓના શરીરના જે અંગમાં રોગ થાય, ત્યાં મનથી વ્યાપી તેને ધારણ કરવું, તેને તત્ત્વધારણા કહે છે.

આગ્નેયી વારુણી ચૈવ ઐશાની ચામૃતાત્મિકા । સાગ્નિઃ શિખા ફડન્તા ચ વિષ્ણોઃ કાર્ય્યા દ્વિજોત્તમ ।। ૩૭૫.

અગ્નિ, પાણી, ઈશાન અને અમૃતરૂપ, સાથે અગ્નિશિખા અને 'ફટ્' અક્ષર – આ બધું શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, વિષ્ણુ પર લાગુ કરવું જોઈએ.

નાડ઼ીભિર્વિકટં દિવ્યં શૂલાગ્રં વેધયેચ્છુભમ્ । પાદાઙ્ગુષ્ઠાત્ કપાલાન્તં રશ્મિમણ્ડલમાવૃતં ।। ૩૭૫.

દિવ્ય અને ભયાનક સ્ત્રીરૂપોથી, શુભ ત્રિશૂળની ટોચને, પગરાંગળીથી માથાના ટોચ સુધી, કિરણમય મંડળથી ઘેરી, ભેદવી જોઈએ.

તિર્ય્યક્‌ચાધોદ્‌ર્ધ્વભાગેભ્યઃ પ્રયાન્ત્યોઽતીવ તેજસા । ચિન્તયેત્ સાધ્કેન્દ્રસ્તં યાવત્સર્વં મહામુને ।। ૩૭૫.

પારશ્વે, નીચે અને ઉપર જતાં તેજસ્વી પ્રવાહોનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, મહાન ઋષિ, જ્યાં સુધી બધું સંપૂર્ણપણે સમજાઈ ન જાય.

ભસ્મીભૂતં શરીરં સ્વન્તતશ્ચૈવોપસંહરેત્ । શીતશ્લેષ્માદયઃ પાપં વિનશ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ ।। ૩૭૫.

પછી શરીર ભસ્મ બની ગયું છે એવું મનમાં એકત્ર કરવું, એ રીતે શીત, કફ અને અન્ય પાપો બ્રાહ્મણો માટે નાશ પામે છે.