અગ્નિપુરાણમ્

એવં મુહૂર્ત્તમર્ધં વા ધ્યાયેદ્ યઃ શ્રદ્ધ્યા હરિં । સોપિ યાં ગતિમાપ્નોતિ ન તાં સર્વૈર્મહામખૈઃ ।। ૩૭૪.

જે શ્રદ્ધાથી એક ક્ષણ કે અડધો ક્ષણ પણ હરિનું ધ્યાન કરે છે, એ જે ગતિ પામે છે, એ મહાન યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનં । એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત તત્ત્વવિત્ ।। ૩૭૪.

ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનો હેતુ – આ ચારેયને સારી રીતે સમજ્યા પછી, જે સત્યને જાણે છે એ વ્યક્તિએ યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

યોગાભ્યાસાદ્‌ભવેન્મુક્તિરૈશ્વર્ય્યઞ્ચાષ્ટધા મહત્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યસમ્પન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ ।। ૩૭૪.

યોગના અભ્યાસથી મુક્તિ મળે છે અને મહાન આઠ પ્રકારની શક્તિઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન અને ક્ષમાશીલ રહેવું જોઈએ.

વિષ્ણુભક્તઃ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ । મૂર્તામૂર્ત્તં પરમ્બ્રહ્મ હરેર્ધ્યાનં હિ ચિન્તનમ્ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુના ભક્ત, જે હંમેશાં ઉત્સાહી હોય છે, એ જ વ્યક્તિને સાચો ધ્યાન કરનાર કહેવાય છે; હરિનું ધ્યાન એ જ પરમ બ્રહ્મ – સરૂપ અને નિરૂપ – નું મનન છે.

સકલો નિષ્કલો જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞઃ પરમો હરિઃ । અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યં મુક્તિર્ધ્યાનપ્રયોજનમ્ ।। ૩૭૪.

હરિ પરમાત્મા છે, જેને રૂપવાળો અને નિરૂપ – બંને રીતે જાણવો જોઈએ, અને જે સર્વજ્ઞ છે; ધ્યાનનું મુખ્ય ફળ મુક્તિ અને અણિમા વગેરે શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરવું છે.

ફલેન યોજકો વિષ્ણુરતો ધ્યાયેત્ પરેશ્વરં । ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્ સ્વપન્ જાગ્રદુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુ ફળ આપનાર છે, તેથી ચાલતા, ઊભા, સુતા, જાગતા, આંખો ખોલી કે બંધ હોય ત્યારે પણ, સર્વત્ર પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શુચિર્વાપ્યશુચિર્વાપિ ધ્યાયેત્ સતતમીશ્વરમ્ । સ્વદેહાયતનસ્યાન્તે મનસિ સ્થાપ્ય કેશવમ્ ।। ૩૭૪.

પવિત્ર હોવ કે અપવિત્ર, હંમેશાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; પોતાના શરીરના અંતે, મનમાં કેશવને સ્થિર રાખવો જોઈએ.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયોગેન પૂજયેત્ । ધ્યાનયજ્ઞઃ પરઃ શુદ્ધઃ સર્વદોષક્વિર્જ્જિતઃ ।। ૩૭૪.

હૃદયના કમળાસનના મધ્યમાં, ધ્યાનયોગથી ભગવાનની પૂજા કરવી; ધ્યાનયજ્ઞ સર્વોત્તમ, શુદ્ધ અને સર્વ દોષોથી રહિત છે.

તેનેષ્ટ્વા મુક્તિમાપ્નોતિ વાહ્યશુદ્ધૈશ્ચ નાધ્વરૈઃ । હિંસાદોષવિમુક્તિત્વાદ્વિશુદ્ધિશ્ચિત્તસાધનઃ ।। ૩૭૪.

આ રીતે યજ્ઞ અર્પણ કરતાં મુક્તિ મળે છે, બહારના શુદ્ધ યજ્ઞોથી નહીં; કારણ કે તેમાં હિંસા વગેરે દોષ નથી, મનની સાધનાથી સાચી પવિત્રતા મળે છે.

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ । તસ્માદશુદ્ધં સન્ત્યજ્ય હ્યનિત્યં વાહ્યસાધનં ।। ૩૭૪.

દ્યાનયજ્ઞ સર્વોત્તમ છે અને એથી પરમ મુક્તિ મળે છે; તેથી અશુદ્ધ અને નાશવાન બહારના સાધનો છોડવા જોઈએ.

યજ્ઞાદ્યં કર્મ્મ સન્ત્યજ્ય યોગમત્યર્થમભ્યસેત્ । વિકારમુક્તમવ્યક્તં ભોગ્યભોગસમન્વિતં ।। ૩૭૪.

યજ્ઞ વગેરે કર્મો છોડીને, યોગનો ખૂબ જ અભ્યાસ કરવો જોઈએ; જે બદલાતા નથી, અવ્યક્ત છે અને ભોગ તથા ભોગ્ય સાથે છે.

ચિન્તયેદ્ધૃદયે પૂર્વં ક્રમાદાદૌ ગુણત્રયં । તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા સત્ત્વેન ચ્છાદયેદ્રજઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ, હૃદયમાં ક્રમશઃ ત્રણ ગુણોનું ધ્યાન કરવું; અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, પછી રજોગુણને સત્વગુણથી ઢાંકી દેવું.

ધ્યાયેત્ત્રિમણ્ડલં પૂર્વં કૃષ્ણાં રક્તં સિતં ક્રમાત્ । સત્ત્વોપાધિગુણાતીતઃ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ ત્રણ વર્તુળો – કાળા, લાલ અને સફેદ – ક્રમશઃ ધ્યાનમાં લાવવું; ગુણોથી પર, સત્વગુણથી યુક્ત, પાંચવીસમા પુરુષનું ધ્યાન કરવું.

ધ્યેયમેતદશુદ્ધઞ્ચ ત્યક્ત્વા શુદ્ધં વિચિન્તયેત્ । ઐશ્વર્ય્યં પઙ્કજં દિવ્યં પુરુષોપરિ સંસ્થિતં ।। ૩૭૪.

આ અશુદ્ધ ધ્યાનના વિષયને છોડીને, શુદ્ધનું મનન કરવું; દેવત્વથી ભરેલું શક્તિનું કમળ, પુરુષથી ઉપર સ્થિત છે.

દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં શુદ્ધં વિકશિતં સિતમ્ । નાલમષ્ટઙ્ગુલં તસ્ય નાભિકન્દસમુદ્ભ્વં ।। ૩૭૪.

શુદ્ધ, ફૂલેલું અને સફેદ, બાર આંગળ જેટલું પહોળું; તેનું દાંડો આઠ આંગળનું છે, જે નાભિના મૂળમાંથી ઉગે છે.

પદ્મપત્રાષ્ટકં જ્ઞેયમણિમાદિગુણાષ્ટકમ્ । કર્ણિકાકેશરં નાલં જ્ઞાનવૈરાગ્યભુત્તમમ્ ।। ૩૭૪.

કમળની આઠ પાંખો અને અણિમા વગેરે આઠ શક્તિઓ સમજવી; મધ્ય ભાગ, રેશા અને દાંડો – એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે.

વિષ્ણુધર્મ્મશ્ચ તત્કન્દમિતિ પદ્મં વિચિન્તયેત્ । તદ્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યં શિવૈશ્વર્ય્યમયં પરં ।। ૩૭૪.

તેનું મૂળ વિષ્ણુનું ધર્મ છે – આવું કમળનું ધ્યાન કરવું; તેનું ધર્મ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે, અને એ પરમ શિવશક્તિથી ભરપૂર છે.

જ્ઞાત્વા પદ્માસનં સર્વં સર્વદુઃખાન્તમાપ્નુયાત્ । તત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે શુદ્ધદીપશિખાકૃતિ ।। ૩૭૪.

આ કમળાસનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી, સર્વ દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે; એ કમળના મધ્યમાં શુદ્ધ દીપકની જ્યોતિ જેવું રૂપ છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રમમલં ધ્યાયેદોઙ્કારમીશ્વરં । કદમ્વગોલકાકારં તારં રૂપમિવ સ્થિતં ।। ૩૭૪.

અંગુઠા જેટલું નિર્મળ, ઓમકાર સ્વરૂપ ભગવાનનું ધ્યાન કરવું; જે કદંબના ગોળા જેવું અને તારના રૂપમાં સ્થિર છે.

ધ્યાયેદ્વા રશ્મિજાલેન દીપ્યમાનં સમન્તતઃ । પ્રધાનં પુરુષાતીતં સ્થિતં પદ્મસ્થમીશ્વરં ।। ૩૭૪.

મનુષ્યે સર્વત્ર પ્રકાશિત કિરણોના જાળથી તેજમય એવા, સર્વોચ્ચ તત્ત્વરૂપ, પુરુષથી પર, કમળ પર સ્થિત એવા ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

ધ્યાયેજ્જપેચ્ચ સતતમોઙ્કારં પરમક્ષરં । મનઃસ્થિત્યર્થમિચ્છન્તિ સ્થૂલધ્યાનમનુક્રમાત્ ।। ૩૭૪.

મનુષ્યે સતત પરમ અક્ષર એવા 'ઑમ્'નું ધ્યાન અને જાપ કરવું જોઈએ; મનને સ્થિર કરવા માટે, તેઓ ક્રમશઃ સ્થૂળ ધ્યાન ઇચ્છે છે.

તદ્‌ભૂતં નિશ્ચલીભૂતં લભેત્ સૂક્ષ્મેઽપિ સંસ્થિતં । નાભિકન્દે સ્થિતં નાલં દશાઙ્ગુલસમાયતં ।। ૩૭૪.

એવું ધ્યાન, જે સ્થિર અને અડગ બને છે, તે સૂક્ષ્મ રૂપે પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જે નાભિની મૂળમાં સ્થિત છે, તેનું દંડ દસ આંગળ જેટલું લાંબું છે.

નાલેનાષ્ટદલં પદ્મ દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તૃતં । સકર્ણિકે કેસરાલે સૂર્ય્યસોમાગ્નિમણ્ડલં ।। ૩૭૪.

એ દંડમાંથી આઠ પાંખડાવાળું કમળ ફૂટે છે, જે બાર આંગળ જેટલું પહોળું છે, તેમાં કર્ણિકા અને કેસરાં છે, અને તેમાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિના મંડળો છે.

અગ્નિમણ્ડલમધ્યસ્થઃ શઙ્ખક્રગદાધરઃ । પદ્મી ચતુર્ભુજો વિષ્ણુરથવાષ્ટભુજો હરિઃ ।। ૩૭૪.

અગ્નિના મંડળના મધ્યમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર, કમળાસન, ચારે હાથવાળો વિષ્ણુ, અથવા આઠ હાથવાળા હરિ વિરાજે છે.

શાર્ઙ્ગાક્ષવલયધરઃ પાશાઙ્કુશધરઃ પરઃ । સ્વર્ણબર્ણઃ શ્વેતવર્ણઃ સશ્રીવત્સઃ સકૌસ્તુભઃ ।। ૩૭૪.

એ પરમેશ્વર શારંગ ધનુષ્ય, ચક્ર, કાંડા, પાશ અને અંકુશ ધારણ કરે છે; એ સોનેરી અને સફેદ વર્ણવાળા છે, શ્રીવત્સ અને કૌસ્તુભ મણિથી શોભે છે.

વનમાલી સ્વર્ણહારી સ્ફુરન્મકરકુણ્ડલઃ । રત્નોજ્જવલકિરીટશ્ચ પીતામ્બરધરો મહાન્ ।। ૩૭૪.

એ મહાન ભગવાન વનમાળા અને સોનાની હાર પહેરે છે, ઝગમગતા મકરકુંડળો, રત્નોથી ઝળહળતો મુકુટ અને પીળાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે.

સર્વ્વાભરણભૂષાઢ્યો વિતસ્તિર્વા યથેચ્છયા । અહં બ્રહ્મ જ્યોતિરાત્મા વાસુદેવો વિમુક્ત ઓં ।। ૩૭૪.

સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ, વિતસ્તિ અથવા ઇચ્છા પ્રમાણે માપ ધરાવનાર; 'હું બ્રહ્મ, પ્રકાશરૂપ આત્મા, વસુદેવ, મુક્ત અને ઑમ્ છું'.

ધ્યાનાચ્છ્રાન્તો જપેન્મન્ત્રં જપાચ્છ્રાન્તશ્ચ ચિન્તયેત્ । જપધ્યાનાદિયુક્તસ્ય વિષ્ણુઃ શીઘ્રં પ્રસીદતિ ।। ૩૭૪.

ધ્યાનથી થાક આવે ત્યારે મંત્રનો જાપ કરવો, અને જાપથી થાક આવે ત્યારે ધ્યાન કરવું; જે મનુષ્ય બંનેમાં તત્પર રહે છે, તેને વિષ્ણુ ઝડપથી પ્રસન્ન થાય છે.

જપયજ્ઞસ્ય વૈ યજ્ઞાઃ કલાં નાર્હન્તિ ષોડ઼શીં । જપિનં નોપસર્પન્તિ વ્યાધયશ્ચાધયો ગ્રહાઃ ૩૭૪.

જપયજ્ઞના યજ્ઞો જપના સોળમામાં ભાગ જેટલા પણ નથી; જપ કરનાર પાસે રોગ, દુઃખ અને ગ્રહો નજીક આવતાં નથી.