અગ્નિપુરાણમ્

શરીરં રથમિત્યાહુરિન્દ્રિયાણ્યસ્ય વાજિનઃ । મનશ્ચ સારથિઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ કશઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

શરીરને રથ કહેવાય છે, તેની ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે. મન રથચાલક છે અને શ્વાસનો નિયમ એ ચાબુક છે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યરશ્મિભ્યાં સાયયા વિધૃતં મનઃ । શનૈર્નિશ્ચલતામેતિ પ્રાણાયામૈકસંહિતમ્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના કિરણોથી મન સંભાળવામાં આવે, ત્યારે એ ધીમે ધીમે સ્થિર થાય છે અને શ્વાસના નિયમમાં એકરૂપ થાય છે.

જલબિન્દું [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશાગ્રેણ] માસે માસે પિબેત્તુ યઃ । સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૩૭૩.

જે વ્યક્તિ દર મહિને એક વખત ઘાસના પત્તા વડે પાણીની એક બૂંદ પીવે છે, એ સો વર્ષથી વધુ જીવે છે. એવો જ લાભ શ્વાસના નિયમથી પણ મળે છે.

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ પ્રવિશ્ય વિષયોદધૌ । આહૃત્ય યો નિગૃહ્ણાતિ પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો વિષયોના દરિયામાં ડૂબી જાય છે અને પછી પાછી ખેંચી રોકવામાં આવે, ત્યારે તેને પ્રતિાહાર કહે છે.

ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં મજ્જમાનં યથામ્ભસિ । ભોગનદ્યતિવેગેન જ્ઞાનવૃક્ષં સમાશ્રયેત્ ।। ૩૭૩.

જેમ પાણીમાં ડૂબતા માણસે પોતે પોતે બચવું પડે, તેમ ભોગોની નદીમાં વહાતા માણસે જ્ઞાનના વૃક્ષનો આશરો લેવો જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ ધ્યૈ ચિન્તાયાં સ્મૃતો ધાતુર્વિષ્ણુચિન્તા મુહુર્મુહુઃ । અનાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે ।। ૩૭૪.

અગ્નિ કહે છે: ધ્યાન એટલે સતત વિચાર. વિષ્ણુનું વારંવાર નિર્ભય મનથી સ્મરણ કરવું એ ધ્યાન કહેવાય છે.

આત્મનઃ સમનસ્કસ્ય મુક્તાશેષોપધસ્ય ચ । બ્રહ્મચિન્તાસમા શક્તિર્ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જેનું મન સ્થિર છે અને બધાં અવરોધોથી મુક્ત છે, એ માટે બ્રહ્મનો વિચાર જેવું શક્તિનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાલમ્બનસંસ્થસ્ય સદૃશપ્રત્યયસ્ય ચ । પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રત્યયો ધ્યાનમુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જે મનુષ્ય ધ્યાનના વિષયમાં સ્થિર છે અને બીજાં વિચારોમાંથી મુક્ત છે, એ એક વિચારનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય પ્રદેશે યત્ર કુત્રચિત્ । ધ્યાનમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પ્રત્યયસ્યૈકભાવના ।। ૩૭૪.

જેનું મન ધ્યાનના વિષય પર સ્થિર છે, એ ક્યાંય પણ હોય, એક જ વિચારનું ધ્યાન — એનું નામ ધ્યાન છે.

એવં ધ્યાનસમાયુક્તઃ સ્વદેહં યઃ પરિત્યજત્ । કુલં સ્વજનમિત્રાણિ સમુદ્‌ધૃત્ય હરિર્ભવેત્ ।। ૩૭૪.

જે વ્યક્તિ આવું ધ્યાન ધરતાં પોતાનું શરીર ત્યજે છે, એ પોતાનું કુળ, સંબંધીઓ અને મિત્રો બધાને ઉદ્ધરાવે છે અને અંતે હરિરૂપ થાય છે.

એવં મુહૂર્ત્તમર્ધં વા ધ્યાયેદ્ યઃ શ્રદ્ધ્યા હરિં । સોપિ યાં ગતિમાપ્નોતિ ન તાં સર્વૈર્મહામખૈઃ ।। ૩૭૪.

જે શ્રદ્ધાથી એક ક્ષણ કે અડધો ક્ષણ પણ હરિનું ધ્યાન કરે છે, એ જે ગતિ પામે છે, એ મહાન યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનં । એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત તત્ત્વવિત્ ।। ૩૭૪.

ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનો હેતુ – આ ચારેયને સારી રીતે સમજ્યા પછી, જે સત્યને જાણે છે એ વ્યક્તિએ યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

યોગાભ્યાસાદ્‌ભવેન્મુક્તિરૈશ્વર્ય્યઞ્ચાષ્ટધા મહત્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યસમ્પન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ ।। ૩૭૪.

યોગના અભ્યાસથી મુક્તિ મળે છે અને મહાન આઠ પ્રકારની શક્તિઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન અને ક્ષમાશીલ રહેવું જોઈએ.

વિષ્ણુભક્તઃ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ । મૂર્તામૂર્ત્તં પરમ્બ્રહ્મ હરેર્ધ્યાનં હિ ચિન્તનમ્ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુના ભક્ત, જે હંમેશાં ઉત્સાહી હોય છે, એ જ વ્યક્તિને સાચો ધ્યાન કરનાર કહેવાય છે; હરિનું ધ્યાન એ જ પરમ બ્રહ્મ – સરૂપ અને નિરૂપ – નું મનન છે.

સકલો નિષ્કલો જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞઃ પરમો હરિઃ । અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યં મુક્તિર્ધ્યાનપ્રયોજનમ્ ।। ૩૭૪.

હરિ પરમાત્મા છે, જેને રૂપવાળો અને નિરૂપ – બંને રીતે જાણવો જોઈએ, અને જે સર્વજ્ઞ છે; ધ્યાનનું મુખ્ય ફળ મુક્તિ અને અણિમા વગેરે શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરવું છે.

ફલેન યોજકો વિષ્ણુરતો ધ્યાયેત્ પરેશ્વરં । ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્ સ્વપન્ જાગ્રદુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુ ફળ આપનાર છે, તેથી ચાલતા, ઊભા, સુતા, જાગતા, આંખો ખોલી કે બંધ હોય ત્યારે પણ, સર્વત્ર પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શુચિર્વાપ્યશુચિર્વાપિ ધ્યાયેત્ સતતમીશ્વરમ્ । સ્વદેહાયતનસ્યાન્તે મનસિ સ્થાપ્ય કેશવમ્ ।। ૩૭૪.

પવિત્ર હોવ કે અપવિત્ર, હંમેશાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; પોતાના શરીરના અંતે, મનમાં કેશવને સ્થિર રાખવો જોઈએ.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયોગેન પૂજયેત્ । ધ્યાનયજ્ઞઃ પરઃ શુદ્ધઃ સર્વદોષક્વિર્જ્જિતઃ ।। ૩૭૪.

હૃદયના કમળાસનના મધ્યમાં, ધ્યાનયોગથી ભગવાનની પૂજા કરવી; ધ્યાનયજ્ઞ સર્વોત્તમ, શુદ્ધ અને સર્વ દોષોથી રહિત છે.

તેનેષ્ટ્વા મુક્તિમાપ્નોતિ વાહ્યશુદ્ધૈશ્ચ નાધ્વરૈઃ । હિંસાદોષવિમુક્તિત્વાદ્વિશુદ્ધિશ્ચિત્તસાધનઃ ।। ૩૭૪.

આ રીતે યજ્ઞ અર્પણ કરતાં મુક્તિ મળે છે, બહારના શુદ્ધ યજ્ઞોથી નહીં; કારણ કે તેમાં હિંસા વગેરે દોષ નથી, મનની સાધનાથી સાચી પવિત્રતા મળે છે.

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ । તસ્માદશુદ્ધં સન્ત્યજ્ય હ્યનિત્યં વાહ્યસાધનં ।। ૩૭૪.

દ્યાનયજ્ઞ સર્વોત્તમ છે અને એથી પરમ મુક્તિ મળે છે; તેથી અશુદ્ધ અને નાશવાન બહારના સાધનો છોડવા જોઈએ.

યજ્ઞાદ્યં કર્મ્મ સન્ત્યજ્ય યોગમત્યર્થમભ્યસેત્ । વિકારમુક્તમવ્યક્તં ભોગ્યભોગસમન્વિતં ।। ૩૭૪.

યજ્ઞ વગેરે કર્મો છોડીને, યોગનો ખૂબ જ અભ્યાસ કરવો જોઈએ; જે બદલાતા નથી, અવ્યક્ત છે અને ભોગ તથા ભોગ્ય સાથે છે.

ચિન્તયેદ્ધૃદયે પૂર્વં ક્રમાદાદૌ ગુણત્રયં । તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા સત્ત્વેન ચ્છાદયેદ્રજઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ, હૃદયમાં ક્રમશઃ ત્રણ ગુણોનું ધ્યાન કરવું; અંધકારને રજોગુણથી ઢાંકી, પછી રજોગુણને સત્વગુણથી ઢાંકી દેવું.

ધ્યાયેત્ત્રિમણ્ડલં પૂર્વં કૃષ્ણાં રક્તં સિતં ક્રમાત્ । સત્ત્વોપાધિગુણાતીતઃ પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।। ૩૭૪.

પ્રથમ ત્રણ વર્તુળો – કાળા, લાલ અને સફેદ – ક્રમશઃ ધ્યાનમાં લાવવું; ગુણોથી પર, સત્વગુણથી યુક્ત, પાંચવીસમા પુરુષનું ધ્યાન કરવું.

ધ્યેયમેતદશુદ્ધઞ્ચ ત્યક્ત્વા શુદ્ધં વિચિન્તયેત્ । ઐશ્વર્ય્યં પઙ્કજં દિવ્યં પુરુષોપરિ સંસ્થિતં ।। ૩૭૪.

આ અશુદ્ધ ધ્યાનના વિષયને છોડીને, શુદ્ધનું મનન કરવું; દેવત્વથી ભરેલું શક્તિનું કમળ, પુરુષથી ઉપર સ્થિત છે.

દ્વાદશાઙ્ગુલવિસ્તીર્ણં શુદ્ધં વિકશિતં સિતમ્ । નાલમષ્ટઙ્ગુલં તસ્ય નાભિકન્દસમુદ્ભ્વં ।। ૩૭૪.

શુદ્ધ, ફૂલેલું અને સફેદ, બાર આંગળ જેટલું પહોળું; તેનું દાંડો આઠ આંગળનું છે, જે નાભિના મૂળમાંથી ઉગે છે.

પદ્મપત્રાષ્ટકં જ્ઞેયમણિમાદિગુણાષ્ટકમ્ । કર્ણિકાકેશરં નાલં જ્ઞાનવૈરાગ્યભુત્તમમ્ ।। ૩૭૪.

કમળની આઠ પાંખો અને અણિમા વગેરે આઠ શક્તિઓ સમજવી; મધ્ય ભાગ, રેશા અને દાંડો – એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે.

વિષ્ણુધર્મ્મશ્ચ તત્કન્દમિતિ પદ્મં વિચિન્તયેત્ । તદ્ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યં શિવૈશ્વર્ય્યમયં પરં ।। ૩૭૪.

તેનું મૂળ વિષ્ણુનું ધર્મ છે – આવું કમળનું ધ્યાન કરવું; તેનું ધર્મ જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય છે, અને એ પરમ શિવશક્તિથી ભરપૂર છે.

જ્ઞાત્વા પદ્માસનં સર્વં સર્વદુઃખાન્તમાપ્નુયાત્ । તત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે શુદ્ધદીપશિખાકૃતિ ।। ૩૭૪.

આ કમળાસનને સંપૂર્ણ રીતે જાણી, સર્વ દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત થાય છે; એ કમળના મધ્યમાં શુદ્ધ દીપકની જ્યોતિ જેવું રૂપ છે.

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રમમલં ધ્યાયેદોઙ્કારમીશ્વરં । કદમ્વગોલકાકારં તારં રૂપમિવ સ્થિતં ।। ૩૭૪.

અંગુઠા જેટલું નિર્મળ, ઓમકાર સ્વરૂપ ભગવાનનું ધ્યાન કરવું; જે કદંબના ગોળા જેવું અને તારના રૂપમાં સ્થિર છે.