અગ્નિપુરાણમ્

નાસિકાપુટમઙ્ગુલ્યા પીડ્યૈવ ચ પરેણ ચ । ઔદરં રેચયેદ્વાયું રેચનાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

આંગળી અને બીજે હાથથી નાકના છિદ્ર દબાવી, પેટમાંથી શ્વાસ બહાર કાઢવો; શ્વાસ બહાર કાઢવું એટલે રેચક કહેવાય છે.

બાહ્યેન વાયુના દેહં દૃતિવત્ પૂરયેદ્યથા । તથા પૂર્ણશ્ચ સન્તિષ્ઠેત્ પૂરણાત્ પૂરકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

બહારના વાયુથી શરીરને મજબૂતીથી ભરવું, અને એ રીતે ભર્યા પછી સ્થિર રહેવું; આને પૂરક કહે છે.

. ન મુઞ્ચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમન્તર્બહિઃ સ્થિતમ્ । સમ્પૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુમ્ભકઃ ।। ૩૭૩.

શ્વાસને બહાર કે અંદર છોડવો કે લેવું નહીં, પણ અંદર કે બહાર સ્થિર રહેવું; સંપૂર્ણ ભરેલા ઘડાની જેમ અડગ રહેવું, એ કુંભક કહેવાય છે.

કન્યકઃ સકૃદુદ્‌ઘાતઃ સ વૈ દ્વાદશમાત્રિકઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્‌ઘાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૩૭૩.

કન્યક નામનું એક શ્વાસે કરાતું છે, એમાં બાર ગણતરી થાય છે. મધ્યમ નામનું બે શ્વાસે થાય છે, એમાં ચોવીસ ગણતરી થાય છે.

ઉત્તમશ્ચ ત્રિરુદ્‌ઘાતઃ ષટ્‌ત્રિંશત્તાલમાત્રિકઃ । સ્વેદકમ્પાભિઘાતાનાં જનનશ્ચોત્તમોત્તમઃ ।। ૩૭૩.

ઉત્તમ નામનું ત્રણ શ્વાસે થાય છે, એમાં છત્રીસ ગણતરી થાય છે. પસીનો અને કંપન જેવું જે ઊપજાવે છે, એમાં ઉત્તમનું ફળ સૌથી વધારે છે.

અજિતાન્નારુહેદ્‌ભૂમિં હિક્કાશ્વાસાદયસ્તથા । જિતે પ્રાણે સ્વલ્પદોષવિણ્મૂત્રાદિ પ્રજાયતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ખોરાક પર કાબૂ નથી, ત્યારે ઊભા થવાથી હીક્કો, ધમેળો અને આવા રોગ થાય છે. પણ જ્યારે શ્વાસ પર કાબૂ આવે, ત્યારે માત્ર થોડી બગડ જેવી કે વિસર્જન અને મૂત્રની તકલીફ થાય છે.

આરોગ્યં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્ । બલવર્ણપ્રસાદશ્ચ સર્વદોષક્ષયઃ ફલં ।। ૩૭૩.

આરોગ્ય, ઝડપી ચાલ, ઉત્સાહ, મીઠો સ્વર, તાકાત, ચહેરાનો તેજ અને બધા દોષોનો નાશ — આ બધું તેનું ફળ છે.

જપધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સ ગર્ભસ્તત્સમન્વિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં જયાર્થાય સ ગર્ભં ધારયેત્પરં ।। ૩૭૩.

જપ અને ધ્યાન વિના તેને ગર્ભ કહે છે; અને એ બંને સાથે હોય તો પણ ગર્ભ જ કહેવાય. ઇન્દ્રિયોને જીતવા માટે શ્રેષ્ઠ ગર્ભ ધારણ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તાભ્યાં પ્રાણાયામવશેન ચ । ઇન્દ્રિયાંશ્ચ વિનિર્જિત્ય સર્વમેવ જિતં ભવેત્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે, તથા શ્વાસના નિયમથી, ઇન્દ્રિયોને જીત્યા પછી બધું જ જીતાઈ જાય છે.

ઇન્દ્રિયાણ્યેવ તત્સર્વં યત્ સ્વર્ગનરકાવુભૌ । નિગૃહીતવિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ ।। ૩૭૩.

બધા ઇન્દ્રિયો સ્વર્ગ અને નરક સુધી પહોંચાડે છે. જો રોકાય તો સ્વર્ગ મળે, અને છૂટે તો નરક મળે.

શરીરં રથમિત્યાહુરિન્દ્રિયાણ્યસ્ય વાજિનઃ । મનશ્ચ સારથિઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ કશઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

શરીરને રથ કહેવાય છે, તેની ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે. મન રથચાલક છે અને શ્વાસનો નિયમ એ ચાબુક છે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યરશ્મિભ્યાં સાયયા વિધૃતં મનઃ । શનૈર્નિશ્ચલતામેતિ પ્રાણાયામૈકસંહિતમ્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના કિરણોથી મન સંભાળવામાં આવે, ત્યારે એ ધીમે ધીમે સ્થિર થાય છે અને શ્વાસના નિયમમાં એકરૂપ થાય છે.

જલબિન્દું [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશાગ્રેણ] માસે માસે પિબેત્તુ યઃ । સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૩૭૩.

જે વ્યક્તિ દર મહિને એક વખત ઘાસના પત્તા વડે પાણીની એક બૂંદ પીવે છે, એ સો વર્ષથી વધુ જીવે છે. એવો જ લાભ શ્વાસના નિયમથી પણ મળે છે.

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ પ્રવિશ્ય વિષયોદધૌ । આહૃત્ય યો નિગૃહ્ણાતિ પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો વિષયોના દરિયામાં ડૂબી જાય છે અને પછી પાછી ખેંચી રોકવામાં આવે, ત્યારે તેને પ્રતિાહાર કહે છે.

ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં મજ્જમાનં યથામ્ભસિ । ભોગનદ્યતિવેગેન જ્ઞાનવૃક્ષં સમાશ્રયેત્ ।। ૩૭૩.

જેમ પાણીમાં ડૂબતા માણસે પોતે પોતે બચવું પડે, તેમ ભોગોની નદીમાં વહાતા માણસે જ્ઞાનના વૃક્ષનો આશરો લેવો જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ ધ્યૈ ચિન્તાયાં સ્મૃતો ધાતુર્વિષ્ણુચિન્તા મુહુર્મુહુઃ । અનાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે ।। ૩૭૪.

અગ્નિ કહે છે: ધ્યાન એટલે સતત વિચાર. વિષ્ણુનું વારંવાર નિર્ભય મનથી સ્મરણ કરવું એ ધ્યાન કહેવાય છે.

આત્મનઃ સમનસ્કસ્ય મુક્તાશેષોપધસ્ય ચ । બ્રહ્મચિન્તાસમા શક્તિર્ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જેનું મન સ્થિર છે અને બધાં અવરોધોથી મુક્ત છે, એ માટે બ્રહ્મનો વિચાર જેવું શક્તિનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાલમ્બનસંસ્થસ્ય સદૃશપ્રત્યયસ્ય ચ । પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રત્યયો ધ્યાનમુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જે મનુષ્ય ધ્યાનના વિષયમાં સ્થિર છે અને બીજાં વિચારોમાંથી મુક્ત છે, એ એક વિચારનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય પ્રદેશે યત્ર કુત્રચિત્ । ધ્યાનમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પ્રત્યયસ્યૈકભાવના ।। ૩૭૪.

જેનું મન ધ્યાનના વિષય પર સ્થિર છે, એ ક્યાંય પણ હોય, એક જ વિચારનું ધ્યાન — એનું નામ ધ્યાન છે.

એવં ધ્યાનસમાયુક્તઃ સ્વદેહં યઃ પરિત્યજત્ । કુલં સ્વજનમિત્રાણિ સમુદ્‌ધૃત્ય હરિર્ભવેત્ ।। ૩૭૪.

જે વ્યક્તિ આવું ધ્યાન ધરતાં પોતાનું શરીર ત્યજે છે, એ પોતાનું કુળ, સંબંધીઓ અને મિત્રો બધાને ઉદ્ધરાવે છે અને અંતે હરિરૂપ થાય છે.

એવં મુહૂર્ત્તમર્ધં વા ધ્યાયેદ્ યઃ શ્રદ્ધ્યા હરિં । સોપિ યાં ગતિમાપ્નોતિ ન તાં સર્વૈર્મહામખૈઃ ।। ૩૭૪.

જે શ્રદ્ધાથી એક ક્ષણ કે અડધો ક્ષણ પણ હરિનું ધ્યાન કરે છે, એ જે ગતિ પામે છે, એ મહાન યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યચ્ચ ધ્યાનપ્રયોજનં । એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા યોગં યુઞ્જીત તત્ત્વવિત્ ।। ૩૭૪.

ધ્યાન કરનાર, ધ્યાન, ધ્યાનનું વિષય અને ધ્યાનનો હેતુ – આ ચારેયને સારી રીતે સમજ્યા પછી, જે સત્યને જાણે છે એ વ્યક્તિએ યોગનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

યોગાભ્યાસાદ્‌ભવેન્મુક્તિરૈશ્વર્ય્યઞ્ચાષ્ટધા મહત્ । જ્ઞાનવૈરાગ્યસમ્પન્નઃ શ્રદ્દધાનઃ ક્ષમાન્વિતઃ ।। ૩૭૪.

યોગના અભ્યાસથી મુક્તિ મળે છે અને મહાન આઠ પ્રકારની શક્તિઓ પણ પ્રાપ્ત થાય છે; જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી યુક્ત, શ્રદ્ધાવાન અને ક્ષમાશીલ રહેવું જોઈએ.

વિષ્ણુભક્તઃ સદોત્સાહી ધ્યાતેત્થં પુરુષઃ સ્મૃતઃ । મૂર્તામૂર્ત્તં પરમ્બ્રહ્મ હરેર્ધ્યાનં હિ ચિન્તનમ્ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુના ભક્ત, જે હંમેશાં ઉત્સાહી હોય છે, એ જ વ્યક્તિને સાચો ધ્યાન કરનાર કહેવાય છે; હરિનું ધ્યાન એ જ પરમ બ્રહ્મ – સરૂપ અને નિરૂપ – નું મનન છે.

સકલો નિષ્કલો જ્ઞેયઃ સર્વજ્ઞઃ પરમો હરિઃ । અણિમાદિગુણૈશ્વર્ય્યં મુક્તિર્ધ્યાનપ્રયોજનમ્ ।। ૩૭૪.

હરિ પરમાત્મા છે, જેને રૂપવાળો અને નિરૂપ – બંને રીતે જાણવો જોઈએ, અને જે સર્વજ્ઞ છે; ધ્યાનનું મુખ્ય ફળ મુક્તિ અને અણિમા વગેરે શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરવું છે.

ફલેન યોજકો વિષ્ણુરતો ધ્યાયેત્ પરેશ્વરં । ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્ સ્વપન્ જાગ્રદુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।। ૩૭૪.

વિષ્ણુ ફળ આપનાર છે, તેથી ચાલતા, ઊભા, સુતા, જાગતા, આંખો ખોલી કે બંધ હોય ત્યારે પણ, સર્વત્ર પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.

શુચિર્વાપ્યશુચિર્વાપિ ધ્યાયેત્ સતતમીશ્વરમ્ । સ્વદેહાયતનસ્યાન્તે મનસિ સ્થાપ્ય કેશવમ્ ।। ૩૭૪.

પવિત્ર હોવ કે અપવિત્ર, હંમેશાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ; પોતાના શરીરના અંતે, મનમાં કેશવને સ્થિર રાખવો જોઈએ.

હૃત્પદ્મપીઠિકામધ્યે ધ્યાનયોગેન પૂજયેત્ । ધ્યાનયજ્ઞઃ પરઃ શુદ્ધઃ સર્વદોષક્વિર્જ્જિતઃ ।। ૩૭૪.

હૃદયના કમળાસનના મધ્યમાં, ધ્યાનયોગથી ભગવાનની પૂજા કરવી; ધ્યાનયજ્ઞ સર્વોત્તમ, શુદ્ધ અને સર્વ દોષોથી રહિત છે.

તેનેષ્ટ્વા મુક્તિમાપ્નોતિ વાહ્યશુદ્ધૈશ્ચ નાધ્વરૈઃ । હિંસાદોષવિમુક્તિત્વાદ્વિશુદ્ધિશ્ચિત્તસાધનઃ ।। ૩૭૪.

આ રીતે યજ્ઞ અર્પણ કરતાં મુક્તિ મળે છે, બહારના શુદ્ધ યજ્ઞોથી નહીં; કારણ કે તેમાં હિંસા વગેરે દોષ નથી, મનની સાધનાથી સાચી પવિત્રતા મળે છે.