અગ્નિપુરાણમ્

તસ્ય દ્વાદશભિર્માસૈઃ પરં બ્રહ્મા પ્રકાશતે । અણિમાદિ કોટિજપ્યાલ્લક્ષાત્સારસ્વતાદિકં ।। ૩૭૨.

તેને બાર મહિને પરમ બ્રહ્મનો પ્રકાશ થાય છે. અણિમા વગેરે શક્તિઓના કરોડો જપથી સરસ્વતી અને અન્ય દેવીઓનું સાર પ્રાપ્ત થાય છે.

વૈદિકસ્તાન્ત્રિકો મિશ્રો વિષ્ણોર્વૈ ત્રિવિધો મખઃ । ત્રયાણામીપ્સિતેનૈકવિધિના હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૩૭૨.

વૈદિક, તાંત્રિક અને મિશ્ર – વિષ્ણુના યજ્ઞના ત્રણ પ્રકાર છે. આ ત્રણમાંથી જે રીતે ઈચ્છે, એ રીતે હરિની પૂજા કરવી.

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભમૌ નમસ્કારેણ યોઽર્ચયેત્ । સ યાઙ્ગતિમવાપ્નોતિ ન તાં ક્રતુશતૈરપિ ।। ૩૭૨.

જે મનુષ્ય જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે, તે જે અવસ્થા પામે છે, એ સો યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ । તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ।। ૩૭૨.

જેને દેવમાં સર્વોચ્ચ ભક્તિ છે અને જે રીતે દેવમાં, એ જ રીતે ગુરુમાં પણ છે, એ મહાત્માને અહીં જણાવેલા અર્થો સ્પષ્ટ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ આસનં કમલાદ્યુક્તં તદ્‌બદ્‌ધ્વા ચિન્તયેત્પરં । શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનામાત્મનઃ ।। ૩૭૩.

અગ્નિ કહે છે: કમળ અને અન્ય વસ્તુઓથી યુક્ત આસન ગોઠવી, શુદ્ધ સ્થળે સ્થિર આસન બેસાડવું અને પછી પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું.

નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચેલાજિનકુશોત્તરં । તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ ।। ૩૭૩.

આસન બહુ ઊંચું કે બહુ નીચું ન હોય, કપડું, ચામડું અને કુશથી ઢંકાયેલું હોય. ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમમાં રાખવી.

ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે । સમકાયશિરગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ ।। ૩૭૩.

આસન પર બેસીને આત્માની શુદ્ધિ માટે યોગ કરવો. શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખવું, અડગ અને સ્થિર રહેવું.

સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વન્દિશશ્ચાનવલોકયન્ । પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ ।। ૩૭૩.

નાકના ટોચ પર નજર રાખવી, અન્ય દિશામાં ન જોવું. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઉરુભ્યામુપરિસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્ય્યક્ પ્રયત્નતઃ । દક્ષિણં કરપૃષ્ઠઞ્ચ ન્યસેદ્વામતલોપરિ ।। ૩૭૩.

બન્ને હાથને જાંઘ પર આડાં રાખવા, જમણો હાથનો પીઠો ભાગ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવો.

ઉન્નમ્ય શનકૈર્વક્ત્ત્રં મુખં વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ । પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુસ્તસ્યાયામો નિરોધનં ।। ૩૭૩.

મુખ ધીમે ધીમે ઊંચું કરવું, આગળથી મોઢું મજબૂત રાખવું. શરીરમાં રહેલો શ્વાસ એટલે વાયુ, તેનો નિયંત્રણ એટલે આયામ છે.

નાસિકાપુટમઙ્ગુલ્યા પીડ્યૈવ ચ પરેણ ચ । ઔદરં રેચયેદ્વાયું રેચનાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

આંગળી અને બીજે હાથથી નાકના છિદ્ર દબાવી, પેટમાંથી શ્વાસ બહાર કાઢવો; શ્વાસ બહાર કાઢવું એટલે રેચક કહેવાય છે.

બાહ્યેન વાયુના દેહં દૃતિવત્ પૂરયેદ્યથા । તથા પૂર્ણશ્ચ સન્તિષ્ઠેત્ પૂરણાત્ પૂરકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

બહારના વાયુથી શરીરને મજબૂતીથી ભરવું, અને એ રીતે ભર્યા પછી સ્થિર રહેવું; આને પૂરક કહે છે.

. ન મુઞ્ચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમન્તર્બહિઃ સ્થિતમ્ । સમ્પૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુમ્ભકઃ ।। ૩૭૩.

શ્વાસને બહાર કે અંદર છોડવો કે લેવું નહીં, પણ અંદર કે બહાર સ્થિર રહેવું; સંપૂર્ણ ભરેલા ઘડાની જેમ અડગ રહેવું, એ કુંભક કહેવાય છે.

કન્યકઃ સકૃદુદ્‌ઘાતઃ સ વૈ દ્વાદશમાત્રિકઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્‌ઘાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૩૭૩.

કન્યક નામનું એક શ્વાસે કરાતું છે, એમાં બાર ગણતરી થાય છે. મધ્યમ નામનું બે શ્વાસે થાય છે, એમાં ચોવીસ ગણતરી થાય છે.

ઉત્તમશ્ચ ત્રિરુદ્‌ઘાતઃ ષટ્‌ત્રિંશત્તાલમાત્રિકઃ । સ્વેદકમ્પાભિઘાતાનાં જનનશ્ચોત્તમોત્તમઃ ।। ૩૭૩.

ઉત્તમ નામનું ત્રણ શ્વાસે થાય છે, એમાં છત્રીસ ગણતરી થાય છે. પસીનો અને કંપન જેવું જે ઊપજાવે છે, એમાં ઉત્તમનું ફળ સૌથી વધારે છે.

અજિતાન્નારુહેદ્‌ભૂમિં હિક્કાશ્વાસાદયસ્તથા । જિતે પ્રાણે સ્વલ્પદોષવિણ્મૂત્રાદિ પ્રજાયતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ખોરાક પર કાબૂ નથી, ત્યારે ઊભા થવાથી હીક્કો, ધમેળો અને આવા રોગ થાય છે. પણ જ્યારે શ્વાસ પર કાબૂ આવે, ત્યારે માત્ર થોડી બગડ જેવી કે વિસર્જન અને મૂત્રની તકલીફ થાય છે.

આરોગ્યં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્ । બલવર્ણપ્રસાદશ્ચ સર્વદોષક્ષયઃ ફલં ।। ૩૭૩.

આરોગ્ય, ઝડપી ચાલ, ઉત્સાહ, મીઠો સ્વર, તાકાત, ચહેરાનો તેજ અને બધા દોષોનો નાશ — આ બધું તેનું ફળ છે.

જપધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સ ગર્ભસ્તત્સમન્વિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં જયાર્થાય સ ગર્ભં ધારયેત્પરં ।। ૩૭૩.

જપ અને ધ્યાન વિના તેને ગર્ભ કહે છે; અને એ બંને સાથે હોય તો પણ ગર્ભ જ કહેવાય. ઇન્દ્રિયોને જીતવા માટે શ્રેષ્ઠ ગર્ભ ધારણ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તાભ્યાં પ્રાણાયામવશેન ચ । ઇન્દ્રિયાંશ્ચ વિનિર્જિત્ય સર્વમેવ જિતં ભવેત્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે, તથા શ્વાસના નિયમથી, ઇન્દ્રિયોને જીત્યા પછી બધું જ જીતાઈ જાય છે.

ઇન્દ્રિયાણ્યેવ તત્સર્વં યત્ સ્વર્ગનરકાવુભૌ । નિગૃહીતવિસૃષ્ટાનિ સ્વર્ગાય નરકાય ચ ।। ૩૭૩.

બધા ઇન્દ્રિયો સ્વર્ગ અને નરક સુધી પહોંચાડે છે. જો રોકાય તો સ્વર્ગ મળે, અને છૂટે તો નરક મળે.

શરીરં રથમિત્યાહુરિન્દ્રિયાણ્યસ્ય વાજિનઃ । મનશ્ચ સારથિઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામઃ કશઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

શરીરને રથ કહેવાય છે, તેની ઇન્દ્રિયો ઘોડા છે. મન રથચાલક છે અને શ્વાસનો નિયમ એ ચાબુક છે.

જ્ઞાનવૈરાગ્યરશ્મિભ્યાં સાયયા વિધૃતં મનઃ । શનૈર્નિશ્ચલતામેતિ પ્રાણાયામૈકસંહિતમ્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના કિરણોથી મન સંભાળવામાં આવે, ત્યારે એ ધીમે ધીમે સ્થિર થાય છે અને શ્વાસના નિયમમાં એકરૂપ થાય છે.

જલબિન્દું [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php કુશાગ્રેણ] માસે માસે પિબેત્તુ યઃ । સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામશ્ચ તત્સમઃ ।। ૩૭૩.

જે વ્યક્તિ દર મહિને એક વખત ઘાસના પત્તા વડે પાણીની એક બૂંદ પીવે છે, એ સો વર્ષથી વધુ જીવે છે. એવો જ લાભ શ્વાસના નિયમથી પણ મળે છે.

ઇન્દ્રિયાણિ પ્રસક્તાનિ પ્રવિશ્ય વિષયોદધૌ । આહૃત્ય યો નિગૃહ્ણાતિ પ્રત્યાહારઃ સ ઉચ્યતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ઇન્દ્રિયો વિષયોના દરિયામાં ડૂબી જાય છે અને પછી પાછી ખેંચી રોકવામાં આવે, ત્યારે તેને પ્રતિાહાર કહે છે.

ઉદ્ધરેદાત્મનાત્માનં મજ્જમાનં યથામ્ભસિ । ભોગનદ્યતિવેગેન જ્ઞાનવૃક્ષં સમાશ્રયેત્ ।। ૩૭૩.

જેમ પાણીમાં ડૂબતા માણસે પોતે પોતે બચવું પડે, તેમ ભોગોની નદીમાં વહાતા માણસે જ્ઞાનના વૃક્ષનો આશરો લેવો જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ ધ્યૈ ચિન્તાયાં સ્મૃતો ધાતુર્વિષ્ણુચિન્તા મુહુર્મુહુઃ । અનાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે ।। ૩૭૪.

અગ્નિ કહે છે: ધ્યાન એટલે સતત વિચાર. વિષ્ણુનું વારંવાર નિર્ભય મનથી સ્મરણ કરવું એ ધ્યાન કહેવાય છે.

આત્મનઃ સમનસ્કસ્ય મુક્તાશેષોપધસ્ય ચ । બ્રહ્મચિન્તાસમા શક્તિર્ધ્યાનં નામ તદુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જેનું મન સ્થિર છે અને બધાં અવરોધોથી મુક્ત છે, એ માટે બ્રહ્મનો વિચાર જેવું શક્તિનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાલમ્બનસંસ્થસ્ય સદૃશપ્રત્યયસ્ય ચ । પ્રત્યયાન્તરનિર્મુક્તઃ પ્રત્યયો ધ્યાનમુચ્યતે ।। ૩૭૪.

જે મનુષ્ય ધ્યાનના વિષયમાં સ્થિર છે અને બીજાં વિચારોમાંથી મુક્ત છે, એ એક વિચારનું નામ ધ્યાન છે.

ધ્યેયાવસ્થિતચિત્તસ્ય પ્રદેશે યત્ર કુત્રચિત્ । ધ્યાનમેતત્સમુદ્દિષ્ટં પ્રત્યયસ્યૈકભાવના ।। ૩૭૪.

જેનું મન ધ્યાનના વિષય પર સ્થિર છે, એ ક્યાંય પણ હોય, એક જ વિચારનું ધ્યાન — એનું નામ ધ્યાન છે.