અગ્નિપુરાણમ્

તિસ્રો માત્રાસ્ત્રયો વેદાઃ લોકા ભૂરાદયો ગુણાઃ । જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।। ૩૭૨.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ વેદ, ભૂથી શરૂ થતાં ત્રણ લોક, ત્રણ ગુણ; જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—

પ્રદ્યુમ્નઃ શ્રીર્વાસુદેવઃ સર્વમોઙ્કારકઃ ક્રમાત્ । અમાત્રો નષ્ટમાત્રશ્ચ દ્વૈતસ્યાપગમઃ શિવઃ ।। ૩૭૨.

પ્રદ્યુમ્ન, શ્રી, વાસુદેવ—આ બધું ક્રમશઃ 'ઓમ'માં સમાવિષ્ટ છે. જે માત્રા રહિત છે, જે માત્રા લય પામી છે, એ દ્વૈતનો અંત—એજ શિવ છે.

ઓઙ્કારો વિદિતો યેન સ મુનિર્નેતરો મુનિઃ । ચતુર્થી માત્રા ગાન્ધારી પ્રયુક્તા મૂર્ધ્નિલક્ષ્યતે ।। ૩૭૨.

જે 'ઓમ'ને જાણે છે એજ મુનિ છે; બીજો કોઈ મુનિ નથી. ચોથી માત્રા, ગાંધારી, જ્યારે લાગુ પડે છે ત્યારે માથાના શિખરે અનુભવાય છે.

તત્તુરીયં પરં બ્રહ્મ જ્યોતિર્દીપો ઘટે યથા । તથા હૃત્પદ્મનિલયં ધ્યાયેન્નિત્યં જપેન્નરઃ ।। ૩૭૨.

એ ચોથું, પરમ બ્રહ્મ, માટલામાં દીવાના પ્રકાશ જેવું છે. એ પ્રમાણે હૃદયકમળમાં સતત ધ્યાન અને જપ કરવો જોઈએ.

પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।। ૩૭૨.

'ઓમ' ધનુષ છે, આત્મા તીણ છે અને બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય છે. એ લક્ષ્યને અચૂક ભેદવું જોઈએ; તીણ જેવો એકરૂપ થવું જોઈએ.

એતદેકાક્ષરં બ્રહ્મ એતદેકાક્ષરં પરં । એતદેકાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્ ।। ૩૭૨.

આ એક અક્ષર બ્રહ્મ છે, આ એક અક્ષર સર્વોચ્ચ છે. જે આ એક અક્ષરને ઓળખે છે, તે જે ઇચ્છે છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

છન્દોઽસ્ય દેવી ગાયત્રી અન્તર્ય્યામી ઋષિઃ સ્મૃતઃ । દેવતા પરમાત્માસ્ય નિયોગો ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

આનું છંદ દેવી ગાયત્રી છે, ઋષિ અંતરમાં રહેનારો માનવામાં આવે છે. દેવતા પરમાત્મા છે અને તેનો ઉપદેશ ભોગ તથા મુક્તિ માટે છે.

ભૂરગન્યાત્મને હૃદયં ભુવઃ પ્રાજાપત્યાત્મને । શિરઃ સ્વઃ સૂર્ય્યાત્મને ચ શિખા કવચમુચ્યતે ।। ૩૭૨.

ભૂ સાથે જોડાયેલી આત્મા માટે હૃદય, ભુવઃ સાથે માટે મસ્તક અને સ્વઃ સાથે માટે શિખા કહેવાય છે; આ બધું કવચ કહેવાય છે.

ઓંભૂર્ભુવઃ સ્વઃ કવચં સત્યાત્મને તતોઽસ્ત્રકં । વિન્યસ્ય પૂજયેદ્વિષ્ણું જપેદ્વૈ ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

'ઑં ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એ સત્યસ્વરૂપ આત્મા માટે કવચ છે; પછી અસ્ત્ર છે. આ બધું સ્થાપિત કરીને, વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને ભોગ તથા મુક્તિ માટે જપ કરવો.

જુહુયાચ્ચ તિલાજ્યાદિ સર્વં સમ્પદ્યતે નરે । યસ્તુ દ્વાદશસાહસ્રં જપમન્વહમાચરેત્ ।। ૩૭૨.

તિલ, ઘી અને અન્ય વસ્તુઓનું હોમ કરવું જોઈએ; એથી મનુષ્યના બધા કાર્યો સિદ્ધ થાય છે. જે રોજ બાર હજાર વાર જપ કરે છે,

તસ્ય દ્વાદશભિર્માસૈઃ પરં બ્રહ્મા પ્રકાશતે । અણિમાદિ કોટિજપ્યાલ્લક્ષાત્સારસ્વતાદિકં ।। ૩૭૨.

તેને બાર મહિને પરમ બ્રહ્મનો પ્રકાશ થાય છે. અણિમા વગેરે શક્તિઓના કરોડો જપથી સરસ્વતી અને અન્ય દેવીઓનું સાર પ્રાપ્ત થાય છે.

વૈદિકસ્તાન્ત્રિકો મિશ્રો વિષ્ણોર્વૈ ત્રિવિધો મખઃ । ત્રયાણામીપ્સિતેનૈકવિધિના હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૩૭૨.

વૈદિક, તાંત્રિક અને મિશ્ર – વિષ્ણુના યજ્ઞના ત્રણ પ્રકાર છે. આ ત્રણમાંથી જે રીતે ઈચ્છે, એ રીતે હરિની પૂજા કરવી.

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભમૌ નમસ્કારેણ યોઽર્ચયેત્ । સ યાઙ્ગતિમવાપ્નોતિ ન તાં ક્રતુશતૈરપિ ।। ૩૭૨.

જે મનુષ્ય જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે, તે જે અવસ્થા પામે છે, એ સો યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ । તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ।। ૩૭૨.

જેને દેવમાં સર્વોચ્ચ ભક્તિ છે અને જે રીતે દેવમાં, એ જ રીતે ગુરુમાં પણ છે, એ મહાત્માને અહીં જણાવેલા અર્થો સ્પષ્ટ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ આસનં કમલાદ્યુક્તં તદ્‌બદ્‌ધ્વા ચિન્તયેત્પરં । શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનામાત્મનઃ ।। ૩૭૩.

અગ્નિ કહે છે: કમળ અને અન્ય વસ્તુઓથી યુક્ત આસન ગોઠવી, શુદ્ધ સ્થળે સ્થિર આસન બેસાડવું અને પછી પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું.

નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચેલાજિનકુશોત્તરં । તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ ।। ૩૭૩.

આસન બહુ ઊંચું કે બહુ નીચું ન હોય, કપડું, ચામડું અને કુશથી ઢંકાયેલું હોય. ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમમાં રાખવી.

ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે । સમકાયશિરગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ ।। ૩૭૩.

આસન પર બેસીને આત્માની શુદ્ધિ માટે યોગ કરવો. શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખવું, અડગ અને સ્થિર રહેવું.

સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વન્દિશશ્ચાનવલોકયન્ । પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ ।। ૩૭૩.

નાકના ટોચ પર નજર રાખવી, અન્ય દિશામાં ન જોવું. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઉરુભ્યામુપરિસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્ય્યક્ પ્રયત્નતઃ । દક્ષિણં કરપૃષ્ઠઞ્ચ ન્યસેદ્વામતલોપરિ ।। ૩૭૩.

બન્ને હાથને જાંઘ પર આડાં રાખવા, જમણો હાથનો પીઠો ભાગ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવો.

ઉન્નમ્ય શનકૈર્વક્ત્ત્રં મુખં વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ । પ્રાણઃ સ્વદેહજો વાયુસ્તસ્યાયામો નિરોધનં ।। ૩૭૩.

મુખ ધીમે ધીમે ઊંચું કરવું, આગળથી મોઢું મજબૂત રાખવું. શરીરમાં રહેલો શ્વાસ એટલે વાયુ, તેનો નિયંત્રણ એટલે આયામ છે.

નાસિકાપુટમઙ્ગુલ્યા પીડ્યૈવ ચ પરેણ ચ । ઔદરં રેચયેદ્વાયું રેચનાદ્રેચકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

આંગળી અને બીજે હાથથી નાકના છિદ્ર દબાવી, પેટમાંથી શ્વાસ બહાર કાઢવો; શ્વાસ બહાર કાઢવું એટલે રેચક કહેવાય છે.

બાહ્યેન વાયુના દેહં દૃતિવત્ પૂરયેદ્યથા । તથા પૂર્ણશ્ચ સન્તિષ્ઠેત્ પૂરણાત્ પૂરકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૭૩.

બહારના વાયુથી શરીરને મજબૂતીથી ભરવું, અને એ રીતે ભર્યા પછી સ્થિર રહેવું; આને પૂરક કહે છે.

. ન મુઞ્ચતિ ન ગૃહ્ણાતિ વાયુમન્તર્બહિઃ સ્થિતમ્ । સમ્પૂર્ણકુમ્ભવત્તિષ્ઠેદચલઃ સ તુ કુમ્ભકઃ ।। ૩૭૩.

શ્વાસને બહાર કે અંદર છોડવો કે લેવું નહીં, પણ અંદર કે બહાર સ્થિર રહેવું; સંપૂર્ણ ભરેલા ઘડાની જેમ અડગ રહેવું, એ કુંભક કહેવાય છે.

કન્યકઃ સકૃદુદ્‌ઘાતઃ સ વૈ દ્વાદશમાત્રિકઃ । મધ્યમશ્ચ દ્વિરુદ્‌ઘાતશ્ચતુર્વિંશતિમાત્રિકઃ ।। ૩૭૩.

કન્યક નામનું એક શ્વાસે કરાતું છે, એમાં બાર ગણતરી થાય છે. મધ્યમ નામનું બે શ્વાસે થાય છે, એમાં ચોવીસ ગણતરી થાય છે.

ઉત્તમશ્ચ ત્રિરુદ્‌ઘાતઃ ષટ્‌ત્રિંશત્તાલમાત્રિકઃ । સ્વેદકમ્પાભિઘાતાનાં જનનશ્ચોત્તમોત્તમઃ ।। ૩૭૩.

ઉત્તમ નામનું ત્રણ શ્વાસે થાય છે, એમાં છત્રીસ ગણતરી થાય છે. પસીનો અને કંપન જેવું જે ઊપજાવે છે, એમાં ઉત્તમનું ફળ સૌથી વધારે છે.

અજિતાન્નારુહેદ્‌ભૂમિં હિક્કાશ્વાસાદયસ્તથા । જિતે પ્રાણે સ્વલ્પદોષવિણ્મૂત્રાદિ પ્રજાયતે ।। ૩૭૩.

જ્યારે ખોરાક પર કાબૂ નથી, ત્યારે ઊભા થવાથી હીક્કો, ધમેળો અને આવા રોગ થાય છે. પણ જ્યારે શ્વાસ પર કાબૂ આવે, ત્યારે માત્ર થોડી બગડ જેવી કે વિસર્જન અને મૂત્રની તકલીફ થાય છે.

આરોગ્યં શીઘ્રગામિત્વમુત્સાહઃ સ્વરસૌષ્ઠવમ્ । બલવર્ણપ્રસાદશ્ચ સર્વદોષક્ષયઃ ફલં ।। ૩૭૩.

આરોગ્ય, ઝડપી ચાલ, ઉત્સાહ, મીઠો સ્વર, તાકાત, ચહેરાનો તેજ અને બધા દોષોનો નાશ — આ બધું તેનું ફળ છે.

જપધ્યાનં વિનાગર્ભઃ સ ગર્ભસ્તત્સમન્વિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં જયાર્થાય સ ગર્ભં ધારયેત્પરં ।। ૩૭૩.

જપ અને ધ્યાન વિના તેને ગર્ભ કહે છે; અને એ બંને સાથે હોય તો પણ ગર્ભ જ કહેવાય. ઇન્દ્રિયોને જીતવા માટે શ્રેષ્ઠ ગર્ભ ધારણ કરવો જોઈએ.

જ્ઞાનવૈરાગ્યયુક્તાભ્યાં પ્રાણાયામવશેન ચ । ઇન્દ્રિયાંશ્ચ વિનિર્જિત્ય સર્વમેવ જિતં ભવેત્ ।। ૩૭૩.

જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે, તથા શ્વાસના નિયમથી, ઇન્દ્રિયોને જીત્યા પછી બધું જ જીતાઈ જાય છે.