અગ્નિપુરાણમ્

ચતુર્થી સ્ત્રી સુરા જ્ઞેયા યયેદં મોહિતં જગત્ । માદ્યતિ પ્રમદાં દૃષ્ટ્વા સુરાં પીત્વા તુ માદ્યાતિ ।। ૩૭૨.

ચોથું છે સ્ત્રી, જેને પણ માદક દ્રવ્ય ગણવામાં આવે છે, જેના કારણે આખું જગત મોહિત થાય છે. સ્ત્રીને જોઈને પણ મન મદમસ્ત થાય છે અને માદક પીને પણ.

યસ્માદ્‌દૃષ્ટમદા નારી તસ્માત્તાન્નાવલોકયેત્ । યદ્વા તદ્વાઽપરદ્રવ્યમપહૃત્ય બલાન્નરઃ ।। ૩૭૨.

આથી, જે સ્ત્રીને જોઈને મન મદમસ્ત થાય છે, એ તરફ જોવું નહીં. અથવા કોઈ બીજાનું માલ જોરથી લઈ લે છે તો—

અવશ્યં યાતિ તિર્ય્યક્ત્વં જગધ્વા ચૈવાહુતં હવિઃ । કૌપીનાચ્છાદનં વાસઃ કન્થા શીતનિવારિણીં ।। ૩૭૨.

એ અવશ્ય પશુ યોનિ પામે છે અને અગ્નિમાં આપેલું હવન પણ વ્યર્થ જાય છે. ફક્ત લંગોટ, કપડું, ફાટકું કે ઠંડીથી બચવા માટેનું આવરણ—

પાદુકે ચાપિ ગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાન્નાન્યસ્ય સંગ્રહં । દેહસ્થિતિનિમિત્તસ્ય વસ્ત્રાદેઃ સ્યાત્પરિગ્રહઃ ।। ૩૭૨.

પગપાટા પણ લઈ શકે, પણ બીજું કશું સ્વીકારવું નહીં. શરીર ટકાવી રાખવા માટે જ કપડાં વગેરે લેવાની મંજૂરી છે.

શરીરં ધર્મ્મસંયુક્તં રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ । શૌચન્તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમભ્યન્તરં તથા ।। ૩૭૨.

ધર્મ સાથે જોડાયેલું શરીર ખૂબ જાળવી રાખવું જોઈએ. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે: બહારની અને અંદરની.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં વાહ્યં ભાવશુદ્ધેરથાન્તરં । ઉભયેન્ શુચિર્યસ્તુ સ શુચિર્નેતરઃ શુચિઃ ।। ૩૭૨.

બહારની શુદ્ધિ માટી અને પાણીથી થાય છે; અંદરની શુદ્ધિ મનની પવિત્રતાથી. જે બંને રીતે શુદ્ધ છે, એ સાચો શુદ્ધ છે; બીજો શુદ્ધ ગણાતો નથી.

યથા કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ત્યા ચ સન્તોષસ્તુષ્ટિરુચ્યતે । મનસશ્યેન્દ્રિયાણાઞ્ચ ઐકાગ્ર્યં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૭૨.

કોઈ પણ રીતે મળેલી વસ્તુથી સંતોષ—એજ તૃપ્તિ કહેવાય છે. મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા—એજ તપ કહેવાય છે.

તજ્જયઃ સર્વધર્મ્મેભ્યઃ સ ધર્મ્મઃ પર ઉચ્યતે । વાચિકં મન્ત્રજપ્યાદિ માનસં રાગવર્જ્જનં ।। ૩૭૨.

તેમાં પારંગત થવું બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; એજ પરમ ધર્મ છે. મંત્રજપ વગેરે બોલવાથી વાચિક તપ થાય છે; મનથી રાગનો ત્યાગ કરવો એ માનસ તપ છે.

શારીરં દેવપૂજાદિ સર્વદન્તુ ત્રિધા તપઃ । પ્રણવાદ્યાસ્તતો વેદાઃ પ્રણવે પર્યવસ્થિતાઃ ।। ૩૭૨.

દેહથી દેવપૂજા વગેરે કરવી એ શરીર તપ છે; આમ તપ ત્રણ પ્રકારનું છે. બધા વેદો 'ઓમ'માંથી ઉત્પન્ન થયા છે અને 'ઓમ'માં સ્થિત છે.

વાઙ્‌મયઃ પ્રણવઃ સર્વં તસ્માત્પ્રણવમભ્યસેત્ । અકારશ્ચ તથોકારો મકારશ્ચાર્દ્ધમાત્રયા ।। ૩૭૨.

'ઓમ' આખું વાણીરૂપ છે; તેથી 'ઓમ'નો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. 'અ', 'ઉ', 'મ' અને અર્ધ માત્રા—

તિસ્રો માત્રાસ્ત્રયો વેદાઃ લોકા ભૂરાદયો ગુણાઃ । જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।। ૩૭૨.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ વેદ, ભૂથી શરૂ થતાં ત્રણ લોક, ત્રણ ગુણ; જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—

પ્રદ્યુમ્નઃ શ્રીર્વાસુદેવઃ સર્વમોઙ્કારકઃ ક્રમાત્ । અમાત્રો નષ્ટમાત્રશ્ચ દ્વૈતસ્યાપગમઃ શિવઃ ।। ૩૭૨.

પ્રદ્યુમ્ન, શ્રી, વાસુદેવ—આ બધું ક્રમશઃ 'ઓમ'માં સમાવિષ્ટ છે. જે માત્રા રહિત છે, જે માત્રા લય પામી છે, એ દ્વૈતનો અંત—એજ શિવ છે.

ઓઙ્કારો વિદિતો યેન સ મુનિર્નેતરો મુનિઃ । ચતુર્થી માત્રા ગાન્ધારી પ્રયુક્તા મૂર્ધ્નિલક્ષ્યતે ।। ૩૭૨.

જે 'ઓમ'ને જાણે છે એજ મુનિ છે; બીજો કોઈ મુનિ નથી. ચોથી માત્રા, ગાંધારી, જ્યારે લાગુ પડે છે ત્યારે માથાના શિખરે અનુભવાય છે.

તત્તુરીયં પરં બ્રહ્મ જ્યોતિર્દીપો ઘટે યથા । તથા હૃત્પદ્મનિલયં ધ્યાયેન્નિત્યં જપેન્નરઃ ।। ૩૭૨.

એ ચોથું, પરમ બ્રહ્મ, માટલામાં દીવાના પ્રકાશ જેવું છે. એ પ્રમાણે હૃદયકમળમાં સતત ધ્યાન અને જપ કરવો જોઈએ.

પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।। ૩૭૨.

'ઓમ' ધનુષ છે, આત્મા તીણ છે અને બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય છે. એ લક્ષ્યને અચૂક ભેદવું જોઈએ; તીણ જેવો એકરૂપ થવું જોઈએ.

એતદેકાક્ષરં બ્રહ્મ એતદેકાક્ષરં પરં । એતદેકાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્ ।। ૩૭૨.

આ એક અક્ષર બ્રહ્મ છે, આ એક અક્ષર સર્વોચ્ચ છે. જે આ એક અક્ષરને ઓળખે છે, તે જે ઇચ્છે છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

છન્દોઽસ્ય દેવી ગાયત્રી અન્તર્ય્યામી ઋષિઃ સ્મૃતઃ । દેવતા પરમાત્માસ્ય નિયોગો ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

આનું છંદ દેવી ગાયત્રી છે, ઋષિ અંતરમાં રહેનારો માનવામાં આવે છે. દેવતા પરમાત્મા છે અને તેનો ઉપદેશ ભોગ તથા મુક્તિ માટે છે.

ભૂરગન્યાત્મને હૃદયં ભુવઃ પ્રાજાપત્યાત્મને । શિરઃ સ્વઃ સૂર્ય્યાત્મને ચ શિખા કવચમુચ્યતે ।। ૩૭૨.

ભૂ સાથે જોડાયેલી આત્મા માટે હૃદય, ભુવઃ સાથે માટે મસ્તક અને સ્વઃ સાથે માટે શિખા કહેવાય છે; આ બધું કવચ કહેવાય છે.

ઓંભૂર્ભુવઃ સ્વઃ કવચં સત્યાત્મને તતોઽસ્ત્રકં । વિન્યસ્ય પૂજયેદ્વિષ્ણું જપેદ્વૈ ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

'ઑં ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એ સત્યસ્વરૂપ આત્મા માટે કવચ છે; પછી અસ્ત્ર છે. આ બધું સ્થાપિત કરીને, વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને ભોગ તથા મુક્તિ માટે જપ કરવો.

જુહુયાચ્ચ તિલાજ્યાદિ સર્વં સમ્પદ્યતે નરે । યસ્તુ દ્વાદશસાહસ્રં જપમન્વહમાચરેત્ ।। ૩૭૨.

તિલ, ઘી અને અન્ય વસ્તુઓનું હોમ કરવું જોઈએ; એથી મનુષ્યના બધા કાર્યો સિદ્ધ થાય છે. જે રોજ બાર હજાર વાર જપ કરે છે,

તસ્ય દ્વાદશભિર્માસૈઃ પરં બ્રહ્મા પ્રકાશતે । અણિમાદિ કોટિજપ્યાલ્લક્ષાત્સારસ્વતાદિકં ।। ૩૭૨.

તેને બાર મહિને પરમ બ્રહ્મનો પ્રકાશ થાય છે. અણિમા વગેરે શક્તિઓના કરોડો જપથી સરસ્વતી અને અન્ય દેવીઓનું સાર પ્રાપ્ત થાય છે.

વૈદિકસ્તાન્ત્રિકો મિશ્રો વિષ્ણોર્વૈ ત્રિવિધો મખઃ । ત્રયાણામીપ્સિતેનૈકવિધિના હરિમર્ચ્ચયેત્ ।। ૩૭૨.

વૈદિક, તાંત્રિક અને મિશ્ર – વિષ્ણુના યજ્ઞના ત્રણ પ્રકાર છે. આ ત્રણમાંથી જે રીતે ઈચ્છે, એ રીતે હરિની પૂજા કરવી.

પ્રણમ્ય દણ્ડવદ્ભમૌ નમસ્કારેણ યોઽર્ચયેત્ । સ યાઙ્ગતિમવાપ્નોતિ ન તાં ક્રતુશતૈરપિ ।। ૩૭૨.

જે મનુષ્ય જમીન પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાથી પૂજા કરે છે, તે જે અવસ્થા પામે છે, એ સો યજ્ઞોથી પણ મળતી નથી.

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ । તસ્યૈતે કથિતા હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મહાત્મનઃ ।। ૩૭૨.

જેને દેવમાં સર્વોચ્ચ ભક્તિ છે અને જે રીતે દેવમાં, એ જ રીતે ગુરુમાં પણ છે, એ મહાત્માને અહીં જણાવેલા અર્થો સ્પષ્ટ થાય છે.

અગ્નિરુવાચ આસનં કમલાદ્યુક્તં તદ્‌બદ્‌ધ્વા ચિન્તયેત્પરં । શુચૌ દેશે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્થિરમાસનામાત્મનઃ ।। ૩૭૩.

અગ્નિ કહે છે: કમળ અને અન્ય વસ્તુઓથી યુક્ત આસન ગોઠવી, શુદ્ધ સ્થળે સ્થિર આસન બેસાડવું અને પછી પરમાત્માનું ધ્યાન કરવું.

નાત્યુચ્છ્રિતં નાતિનીચં ચેલાજિનકુશોત્તરં । તત્રૈકાગ્રં મનઃ કૃત્વા યતચિત્તેન્દ્રિયક્રિયઃ ।। ૩૭૩.

આસન બહુ ઊંચું કે બહુ નીચું ન હોય, કપડું, ચામડું અને કુશથી ઢંકાયેલું હોય. ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, મન અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને સંયમમાં રાખવી.

ઉપવિશ્યાસને યુઞ્જ્યાદ્યોગમાત્મવિશુદ્ધયે । સમકાયશિરગ્રીવં ધારયન્નચલં સ્થિરઃ ।। ૩૭૩.

આસન પર બેસીને આત્માની શુદ્ધિ માટે યોગ કરવો. શરીર, માથું અને ગળું સીધું રાખવું, અડગ અને સ્થિર રહેવું.

સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વન્દિશશ્ચાનવલોકયન્ । પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ રક્ષંસ્તથા પ્રજનનં પુનઃ ।। ૩૭૩.

નાકના ટોચ પર નજર રાખવી, અન્ય દિશામાં ન જોવું. પગરખાંથી વૃષણ અને પ્રજનન અંગનું રક્ષણ કરવું.

ઉરુભ્યામુપરિસ્થાપ્ય બાહૂ તિર્ય્યક્ પ્રયત્નતઃ । દક્ષિણં કરપૃષ્ઠઞ્ચ ન્યસેદ્વામતલોપરિ ।। ૩૭૩.

બન્ને હાથને જાંઘ પર આડાં રાખવા, જમણો હાથનો પીઠો ભાગ ડાબા હાથની હથેળી પર રાખવો.