અગ્નિપુરાણમ્

યમાઃ પઞ્ચ સ્મૃતા વિપ્ર નિયમાદ્‌ભુક્તિમુક્તિદાઃ । શૌચં સન્તોષતપસી સ્વાધ્યાયેશ્વરપૂજને ।। ૩૭૨.

આ પાંચને યમ કહેવાય છે, જેઓનું પાલન કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે. શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજા — આ નિયમો છે.

ભૂતાપીડ઼ા હ્યહિંસા સ્યાદહિંસા ધર્મ્મ ઉત્તમઃ । યથા ગજપદેઽન્યાનિ પદાનિ પથગામિનાં ।। ૩૭૨.

અહિંસા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, કારણ કે તે જીવને પીડા થતી અટકાવે છે; જેમ હાથીના પગલાં રસ્તા上的 બીજા પ્રાણીઓના પગલાંને ઢાંકી દે છે.

એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્મ્માર્થમભિધીયતે । ઉદ્વેગજનનં હિંસા સન્તાપકરણન્તથા ।। ૩૭૨.

એ જ રીતે, બધા ધર્મો અહિંસામાં સમાય છે; હિંસા ઉદ્વેગ અને દુઃખ પેદા કરે છે.

રુક્કૃતિઃ શોનિતકૃતિઃ પૈશુન્યકરણન્તથા । હિતસ્યાતિનિષેધશ્ચ મર્મોદ્‌ઘાટનમેવ ચ ।। ૩૭૨.

હિંસા એટલે માર મારવો, લોહી વહાવવું, પરનિંદા કરવી, હિતની અતિશય મનાઈ કરવી અને મુખ્ય અંગોને ઇજા પહોંચાડવી.

સુખાપહ્નુતિઃ સંરોધો બધો દશવિધા ચ સા । યદ્‌ભૂતહિતમત્યન્તં વચઃ સત્યસ્ય લક્ષણં ।। ૩૭૨.

સુખ છુપાવવું, અવરોધ કરવો, બાંધવું — આ હિંસાના દસ પ્રકાર છે. જે વાણીથી જીવનું સત્યમાં હિત થાય, એ જ સત્ય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયં । પ્રિયઞ્ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૩૭૨.

સત્ય બોલવું, મીઠું બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું; અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું — આ સનાતન ધર્મ છે.

મૈથુનસ્ય પરિત્યાગો બ્રહ્મચર્ય્યન્તદષ્ટધા । સ્મરણાં કીર્ત્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણં ।। ૩૭૨.

મૈથુનનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે, જે આઠ પ્રકારનું છે: સ્મરણ, સ્તુતિ, રમણ, જોવું, ગુપ્ત વાત કરવી —

સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાનિર્વૃત્તિરેવ ચ । એતન્મૈથુનમષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૩૭૨.

ઇચ્છા, દૃઢ નિશ્ચય અને કાર્યની પૂર્ણતા—વિદ્વાનો કહે છે કે આทั้งหมด મળીને સંયોગના આઠ ભાગ બને છે.

બ્રહ્મચર્ય્યં ક્રિયામૂલમન્યથા વિફલા ક્રિયા । વસિષ્ઠઞ્ચન્દ્રમાઃ શુક્રો દેવાચાર્ય્યઃ પિતામહઃ ।। ૩૭૨.

બ્રહ્મચર્ય એ દરેક કર્મનું મૂળ છે; નહિતર કર્મ વ્યર્થ જાય છે. વસિષ્ઠ, ચંદ્ર, શુક્ર, દેવગુરુ અને પિતામહ—

તપોવૃદ્ધા વયોવૃદ્ધાસ્તેઽપિ સ્ત્રીભિર્વિમોહિતાઃ । ગૌડ઼ી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયાસ્ત્રિવિધાઃ સુરાઃ ।। ૩૭૨.

તપ અને વયમાં વૃદ્ધ એવા લોકો પણ સ્ત્રીઓથી મોહિત થયા છે. ગૌરી, પૈષ્ટી અને માધ્વી—આ ત્રણ પ્રકારની માદક દ્રવ્યો છે.

ચતુર્થી સ્ત્રી સુરા જ્ઞેયા યયેદં મોહિતં જગત્ । માદ્યતિ પ્રમદાં દૃષ્ટ્વા સુરાં પીત્વા તુ માદ્યાતિ ।। ૩૭૨.

ચોથું છે સ્ત્રી, જેને પણ માદક દ્રવ્ય ગણવામાં આવે છે, જેના કારણે આખું જગત મોહિત થાય છે. સ્ત્રીને જોઈને પણ મન મદમસ્ત થાય છે અને માદક પીને પણ.

યસ્માદ્‌દૃષ્ટમદા નારી તસ્માત્તાન્નાવલોકયેત્ । યદ્વા તદ્વાઽપરદ્રવ્યમપહૃત્ય બલાન્નરઃ ।। ૩૭૨.

આથી, જે સ્ત્રીને જોઈને મન મદમસ્ત થાય છે, એ તરફ જોવું નહીં. અથવા કોઈ બીજાનું માલ જોરથી લઈ લે છે તો—

અવશ્યં યાતિ તિર્ય્યક્ત્વં જગધ્વા ચૈવાહુતં હવિઃ । કૌપીનાચ્છાદનં વાસઃ કન્થા શીતનિવારિણીં ।। ૩૭૨.

એ અવશ્ય પશુ યોનિ પામે છે અને અગ્નિમાં આપેલું હવન પણ વ્યર્થ જાય છે. ફક્ત લંગોટ, કપડું, ફાટકું કે ઠંડીથી બચવા માટેનું આવરણ—

પાદુકે ચાપિ ગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાન્નાન્યસ્ય સંગ્રહં । દેહસ્થિતિનિમિત્તસ્ય વસ્ત્રાદેઃ સ્યાત્પરિગ્રહઃ ।। ૩૭૨.

પગપાટા પણ લઈ શકે, પણ બીજું કશું સ્વીકારવું નહીં. શરીર ટકાવી રાખવા માટે જ કપડાં વગેરે લેવાની મંજૂરી છે.

શરીરં ધર્મ્મસંયુક્તં રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ । શૌચન્તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમભ્યન્તરં તથા ।। ૩૭૨.

ધર્મ સાથે જોડાયેલું શરીર ખૂબ જાળવી રાખવું જોઈએ. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે: બહારની અને અંદરની.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં વાહ્યં ભાવશુદ્ધેરથાન્તરં । ઉભયેન્ શુચિર્યસ્તુ સ શુચિર્નેતરઃ શુચિઃ ।। ૩૭૨.

બહારની શુદ્ધિ માટી અને પાણીથી થાય છે; અંદરની શુદ્ધિ મનની પવિત્રતાથી. જે બંને રીતે શુદ્ધ છે, એ સાચો શુદ્ધ છે; બીજો શુદ્ધ ગણાતો નથી.

યથા કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ત્યા ચ સન્તોષસ્તુષ્ટિરુચ્યતે । મનસશ્યેન્દ્રિયાણાઞ્ચ ઐકાગ્ર્યં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૭૨.

કોઈ પણ રીતે મળેલી વસ્તુથી સંતોષ—એજ તૃપ્તિ કહેવાય છે. મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા—એજ તપ કહેવાય છે.

તજ્જયઃ સર્વધર્મ્મેભ્યઃ સ ધર્મ્મઃ પર ઉચ્યતે । વાચિકં મન્ત્રજપ્યાદિ માનસં રાગવર્જ્જનં ।। ૩૭૨.

તેમાં પારંગત થવું બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; એજ પરમ ધર્મ છે. મંત્રજપ વગેરે બોલવાથી વાચિક તપ થાય છે; મનથી રાગનો ત્યાગ કરવો એ માનસ તપ છે.

શારીરં દેવપૂજાદિ સર્વદન્તુ ત્રિધા તપઃ । પ્રણવાદ્યાસ્તતો વેદાઃ પ્રણવે પર્યવસ્થિતાઃ ।। ૩૭૨.

દેહથી દેવપૂજા વગેરે કરવી એ શરીર તપ છે; આમ તપ ત્રણ પ્રકારનું છે. બધા વેદો 'ઓમ'માંથી ઉત્પન્ન થયા છે અને 'ઓમ'માં સ્થિત છે.

વાઙ્‌મયઃ પ્રણવઃ સર્વં તસ્માત્પ્રણવમભ્યસેત્ । અકારશ્ચ તથોકારો મકારશ્ચાર્દ્ધમાત્રયા ।। ૩૭૨.

'ઓમ' આખું વાણીરૂપ છે; તેથી 'ઓમ'નો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. 'અ', 'ઉ', 'મ' અને અર્ધ માત્રા—

તિસ્રો માત્રાસ્ત્રયો વેદાઃ લોકા ભૂરાદયો ગુણાઃ । જાગ્રત્ સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિશ્ચ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।। ૩૭૨.

ત્રણ માત્રા, ત્રણ વેદ, ભૂથી શરૂ થતાં ત્રણ લોક, ત્રણ ગુણ; જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—

પ્રદ્યુમ્નઃ શ્રીર્વાસુદેવઃ સર્વમોઙ્કારકઃ ક્રમાત્ । અમાત્રો નષ્ટમાત્રશ્ચ દ્વૈતસ્યાપગમઃ શિવઃ ।। ૩૭૨.

પ્રદ્યુમ્ન, શ્રી, વાસુદેવ—આ બધું ક્રમશઃ 'ઓમ'માં સમાવિષ્ટ છે. જે માત્રા રહિત છે, જે માત્રા લય પામી છે, એ દ્વૈતનો અંત—એજ શિવ છે.

ઓઙ્કારો વિદિતો યેન સ મુનિર્નેતરો મુનિઃ । ચતુર્થી માત્રા ગાન્ધારી પ્રયુક્તા મૂર્ધ્નિલક્ષ્યતે ।। ૩૭૨.

જે 'ઓમ'ને જાણે છે એજ મુનિ છે; બીજો કોઈ મુનિ નથી. ચોથી માત્રા, ગાંધારી, જ્યારે લાગુ પડે છે ત્યારે માથાના શિખરે અનુભવાય છે.

તત્તુરીયં પરં બ્રહ્મ જ્યોતિર્દીપો ઘટે યથા । તથા હૃત્પદ્મનિલયં ધ્યાયેન્નિત્યં જપેન્નરઃ ।। ૩૭૨.

એ ચોથું, પરમ બ્રહ્મ, માટલામાં દીવાના પ્રકાશ જેવું છે. એ પ્રમાણે હૃદયકમળમાં સતત ધ્યાન અને જપ કરવો જોઈએ.

પ્રણવો ધનુઃ શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે । અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્ ।। ૩૭૨.

'ઓમ' ધનુષ છે, આત્મા તીણ છે અને બ્રહ્મ એ લક્ષ્ય છે. એ લક્ષ્યને અચૂક ભેદવું જોઈએ; તીણ જેવો એકરૂપ થવું જોઈએ.

એતદેકાક્ષરં બ્રહ્મ એતદેકાક્ષરં પરં । એતદેકાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદિચ્છતિ તસ્ય તત્ ।। ૩૭૨.

આ એક અક્ષર બ્રહ્મ છે, આ એક અક્ષર સર્વોચ્ચ છે. જે આ એક અક્ષરને ઓળખે છે, તે જે ઇચ્છે છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરે છે.

છન્દોઽસ્ય દેવી ગાયત્રી અન્તર્ય્યામી ઋષિઃ સ્મૃતઃ । દેવતા પરમાત્માસ્ય નિયોગો ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

આનું છંદ દેવી ગાયત્રી છે, ઋષિ અંતરમાં રહેનારો માનવામાં આવે છે. દેવતા પરમાત્મા છે અને તેનો ઉપદેશ ભોગ તથા મુક્તિ માટે છે.

ભૂરગન્યાત્મને હૃદયં ભુવઃ પ્રાજાપત્યાત્મને । શિરઃ સ્વઃ સૂર્ય્યાત્મને ચ શિખા કવચમુચ્યતે ।। ૩૭૨.

ભૂ સાથે જોડાયેલી આત્મા માટે હૃદય, ભુવઃ સાથે માટે મસ્તક અને સ્વઃ સાથે માટે શિખા કહેવાય છે; આ બધું કવચ કહેવાય છે.

ઓંભૂર્ભુવઃ સ્વઃ કવચં સત્યાત્મને તતોઽસ્ત્રકં । વિન્યસ્ય પૂજયેદ્વિષ્ણું જપેદ્વૈ ભુક્તિમુક્તયે ।। ૩૭૨.

'ઑં ભૂઃ ભુવઃ સ્વઃ' એ સત્યસ્વરૂપ આત્મા માટે કવચ છે; પછી અસ્ત્ર છે. આ બધું સ્થાપિત કરીને, વિષ્ણુની પૂજા કરવી અને ભોગ તથા મુક્તિ માટે જપ કરવો.