અગ્નિપુરાણમ્

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્ સુરાપઃ શ્યાવદન્તકઃ । સ્વર્ણહારી તુ કુનખી દુશ્ચર્મ્મા ગુરુતલ્પગઃ ।। ૩૭૧.

જે બ્રાહ્મણહત્યા કરે છે તે ક્ષયરોગી બને છે; દારૂ પીનારના દાંત કાળા થાય છે; સોનાની ચોરી કરનારના નખ વાંકાં અને ચામડી બગડેલી થાય છે; અને ગુરુપત્ની સાથે દોષ કરનારને પણ આવી જ પીડા ભોગવવી પડે છે.

યો યેન સંસ્પૃશત્યેષાં સ તલ્લિહ્ગોઽભિજાયતે । અન્નહર્તા માયાવી સ્યામ્મૂકો વાગપહારકઃ ।। ૩૭૧.

જે કોઈ આવા પાપીઓના સંપર્કમાં આવે છે, તે પણ એમની જેમ લક્ષણ પામે છે; અનાજ ચોરનાર છેતરપિંડી કરે છે, મૌન રહે છે અથવા બીજાની વાત ચોરી લે છે.

ધાન્યં હૃત્વાઽતિરિક્તાઙ્ગઃ પિશુનઃ પૂતિનાસિકઃ । તૈલહૃત્તૈલપાયી સ્યાત્ પૂતિવક્ત્રસ્તુ સૂચકઃ ।। ૩૭૧.

ધાન્ય ચોરી કરનાર વધારાના અંગો સાથે જન્મે છે, પરનિંદા કરે છે અથવા એની નાક દુર્ગંધયુક્ત હોય છે; તેલ ચોરી કરનાર તેલ પીવે છે; અને ગુપ્ત વાત ફોડનારનું મોઢું દુર્ગંધયુક્ત થાય છે.

પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ । અરણ્યે નિર્જને દેશે જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।। ૩૭૧.

બીજાની પત્ની કે બ્રાહ્મણનું ધન ચોરી કરનાર, એકાંત અને જંગલ વિસ્તારમાં બ્રહ્મરાક્ષસ રૂપે જન્મે છે.

રત્નહારી હીનજાતિર્ગન્ધાન્ છુછુન્દરી શુભાન્ । પત્રં શાકં શિખી હૃત્વા મુખરો ધાન્યહારકઃ ।। ૩૭૧.

માણિક ચોરી કરનાર નીચ જાતિમાં જન્મે છે; સુગંધ ચોરી કરનાર ચંદોળ બને છે; પાંદડા કે શાકભાજી ચોરી કરનાર મોર બને છે; અને અનાજ ચોરનાર બહુ બોલકું બને છે.

અજઃ પશુંપયઃ કાકો યાનમુષ્ટ્રઃ ફલં કપિઃ । મધુ દંશઃ ફલં ગૃધ્રો ગૃહકાક ઉપસ્કરં ।। ૩૭૧.

બકરો પશુ ચોરી કરે છે; કાગડો વાહન ચોરી કરે છે; વાંદરો ફળ ચોરી કરે છે; મધમાખી મધ ચોરી કરે છે; ગૃધ્ર ફળ ચોરી કરે છે; અને ઘરકાગડો ઘરનાં વાસણ ચોરી કરે છે.

શ્વિત્રી વસ્ત્રં સારસઞ્ચ ઝિલ્લી લવણહારકઃ । ઉક્ત આધ્યાત્મિકસ્તાપઃ શત્રાદ્યૈરાધિભૌતિકઃ ।। ૩૭૧.

શ્વિત્રોગી વસ્ત્ર ચોરી કરે છે; સારસ ચોખા ચોરી કરે છે; ઝીંગી મીઠું ચોરી કરે છે. ઉપર જણાવેલી પીડા 'આધ્યાત્મિક' કહેવાય છે; દુશ્મન વગેરેથી થતી પીડા 'આધિભૌતિક' કહેવાય છે.

ગ્રહાગ્નિદેવપીડ઼ાદ્યૈરાધિદૈવિક ઈરિતઃ । ત્રિધા તાપં હિ સંસારં જ્ઞાનયોગાદ્વિનાશયેત્ ૩૭૧.

ગ્રહ, અગ્નિ, દેવ વગેરેથી થતી પીડા 'આધિદૈવિક' કહેવાય છે. જ્ઞાન અને યોગ દ્વારા સંસારની આ ત્રણ પ્રકારની પીડા દૂર કરવી જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ સંસારતાપમુક્ત્યર્થં વક્ષ્યામ્યઽષ્ટાઙ્ગયોગકં । બ્રહ્મપ્રકાશકં જ્ઞાનં યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા ।। ૩૭૨.

અગ્નિએ કહ્યું: સંસારની પીડાથી મુક્ત થવા માટે હું અષ્ટાંગ યોગ સમજાવું છું, જે બ્રહ્મને પ્રકાશિત કરતું જ્ઞાન છે; યોગમાં મન એકાગ્ર કરવું જરૂરી છે.

ચિત્તવૃત્તિનિરોધશ્ય જીવબ્રહ્માત્મનોઃ પરઃ । અહિસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્ય્યાપરિગ્રહૌ ।। ૩૭૨.

મનના વિચારોને રોકવું એ જીવ અને બ્રહ્મના એકરૂપ થવાનો સર્વોચ્ચ માર્ગ છે; અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરીગ્રહ એ તેના નિયમો છે.

યમાઃ પઞ્ચ સ્મૃતા વિપ્ર નિયમાદ્‌ભુક્તિમુક્તિદાઃ । શૌચં સન્તોષતપસી સ્વાધ્યાયેશ્વરપૂજને ।। ૩૭૨.

આ પાંચને યમ કહેવાય છે, જેઓનું પાલન કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે. શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજા — આ નિયમો છે.

ભૂતાપીડ઼ા હ્યહિંસા સ્યાદહિંસા ધર્મ્મ ઉત્તમઃ । યથા ગજપદેઽન્યાનિ પદાનિ પથગામિનાં ।। ૩૭૨.

અહિંસા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, કારણ કે તે જીવને પીડા થતી અટકાવે છે; જેમ હાથીના પગલાં રસ્તા上的 બીજા પ્રાણીઓના પગલાંને ઢાંકી દે છે.

એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્મ્માર્થમભિધીયતે । ઉદ્વેગજનનં હિંસા સન્તાપકરણન્તથા ।। ૩૭૨.

એ જ રીતે, બધા ધર્મો અહિંસામાં સમાય છે; હિંસા ઉદ્વેગ અને દુઃખ પેદા કરે છે.

રુક્કૃતિઃ શોનિતકૃતિઃ પૈશુન્યકરણન્તથા । હિતસ્યાતિનિષેધશ્ચ મર્મોદ્‌ઘાટનમેવ ચ ।। ૩૭૨.

હિંસા એટલે માર મારવો, લોહી વહાવવું, પરનિંદા કરવી, હિતની અતિશય મનાઈ કરવી અને મુખ્ય અંગોને ઇજા પહોંચાડવી.

સુખાપહ્નુતિઃ સંરોધો બધો દશવિધા ચ સા । યદ્‌ભૂતહિતમત્યન્તં વચઃ સત્યસ્ય લક્ષણં ।। ૩૭૨.

સુખ છુપાવવું, અવરોધ કરવો, બાંધવું — આ હિંસાના દસ પ્રકાર છે. જે વાણીથી જીવનું સત્યમાં હિત થાય, એ જ સત્ય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયં । પ્રિયઞ્ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૩૭૨.

સત્ય બોલવું, મીઠું બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું; અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું — આ સનાતન ધર્મ છે.

મૈથુનસ્ય પરિત્યાગો બ્રહ્મચર્ય્યન્તદષ્ટધા । સ્મરણાં કીર્ત્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણં ।। ૩૭૨.

મૈથુનનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે, જે આઠ પ્રકારનું છે: સ્મરણ, સ્તુતિ, રમણ, જોવું, ગુપ્ત વાત કરવી —

સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાનિર્વૃત્તિરેવ ચ । એતન્મૈથુનમષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૩૭૨.

ઇચ્છા, દૃઢ નિશ્ચય અને કાર્યની પૂર્ણતા—વિદ્વાનો કહે છે કે આทั้งหมด મળીને સંયોગના આઠ ભાગ બને છે.

બ્રહ્મચર્ય્યં ક્રિયામૂલમન્યથા વિફલા ક્રિયા । વસિષ્ઠઞ્ચન્દ્રમાઃ શુક્રો દેવાચાર્ય્યઃ પિતામહઃ ।। ૩૭૨.

બ્રહ્મચર્ય એ દરેક કર્મનું મૂળ છે; નહિતર કર્મ વ્યર્થ જાય છે. વસિષ્ઠ, ચંદ્ર, શુક્ર, દેવગુરુ અને પિતામહ—

તપોવૃદ્ધા વયોવૃદ્ધાસ્તેઽપિ સ્ત્રીભિર્વિમોહિતાઃ । ગૌડ઼ી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયાસ્ત્રિવિધાઃ સુરાઃ ।। ૩૭૨.

તપ અને વયમાં વૃદ્ધ એવા લોકો પણ સ્ત્રીઓથી મોહિત થયા છે. ગૌરી, પૈષ્ટી અને માધ્વી—આ ત્રણ પ્રકારની માદક દ્રવ્યો છે.

ચતુર્થી સ્ત્રી સુરા જ્ઞેયા યયેદં મોહિતં જગત્ । માદ્યતિ પ્રમદાં દૃષ્ટ્વા સુરાં પીત્વા તુ માદ્યાતિ ।। ૩૭૨.

ચોથું છે સ્ત્રી, જેને પણ માદક દ્રવ્ય ગણવામાં આવે છે, જેના કારણે આખું જગત મોહિત થાય છે. સ્ત્રીને જોઈને પણ મન મદમસ્ત થાય છે અને માદક પીને પણ.

યસ્માદ્‌દૃષ્ટમદા નારી તસ્માત્તાન્નાવલોકયેત્ । યદ્વા તદ્વાઽપરદ્રવ્યમપહૃત્ય બલાન્નરઃ ।। ૩૭૨.

આથી, જે સ્ત્રીને જોઈને મન મદમસ્ત થાય છે, એ તરફ જોવું નહીં. અથવા કોઈ બીજાનું માલ જોરથી લઈ લે છે તો—

અવશ્યં યાતિ તિર્ય્યક્ત્વં જગધ્વા ચૈવાહુતં હવિઃ । કૌપીનાચ્છાદનં વાસઃ કન્થા શીતનિવારિણીં ।। ૩૭૨.

એ અવશ્ય પશુ યોનિ પામે છે અને અગ્નિમાં આપેલું હવન પણ વ્યર્થ જાય છે. ફક્ત લંગોટ, કપડું, ફાટકું કે ઠંડીથી બચવા માટેનું આવરણ—

પાદુકે ચાપિ ગૃહ્ણીયાત્ કુર્ય્યાન્નાન્યસ્ય સંગ્રહં । દેહસ્થિતિનિમિત્તસ્ય વસ્ત્રાદેઃ સ્યાત્પરિગ્રહઃ ।। ૩૭૨.

પગપાટા પણ લઈ શકે, પણ બીજું કશું સ્વીકારવું નહીં. શરીર ટકાવી રાખવા માટે જ કપડાં વગેરે લેવાની મંજૂરી છે.

શરીરં ધર્મ્મસંયુક્તં રક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ । શૌચન્તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં વાહ્યમભ્યન્તરં તથા ।। ૩૭૨.

ધર્મ સાથે જોડાયેલું શરીર ખૂબ જાળવી રાખવું જોઈએ. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે: બહારની અને અંદરની.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં વાહ્યં ભાવશુદ્ધેરથાન્તરં । ઉભયેન્ શુચિર્યસ્તુ સ શુચિર્નેતરઃ શુચિઃ ।। ૩૭૨.

બહારની શુદ્ધિ માટી અને પાણીથી થાય છે; અંદરની શુદ્ધિ મનની પવિત્રતાથી. જે બંને રીતે શુદ્ધ છે, એ સાચો શુદ્ધ છે; બીજો શુદ્ધ ગણાતો નથી.

યથા કથઞ્ચિત્પ્રાપ્ત્યા ચ સન્તોષસ્તુષ્ટિરુચ્યતે । મનસશ્યેન્દ્રિયાણાઞ્ચ ઐકાગ્ર્યં તપ ઉચ્યતે ।। ૩૭૨.

કોઈ પણ રીતે મળેલી વસ્તુથી સંતોષ—એજ તૃપ્તિ કહેવાય છે. મન અને ઇન્દ્રિયોની એકાગ્રતા—એજ તપ કહેવાય છે.

તજ્જયઃ સર્વધર્મ્મેભ્યઃ સ ધર્મ્મઃ પર ઉચ્યતે । વાચિકં મન્ત્રજપ્યાદિ માનસં રાગવર્જ્જનં ।। ૩૭૨.

તેમાં પારંગત થવું બધા ધર્મોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; એજ પરમ ધર્મ છે. મંત્રજપ વગેરે બોલવાથી વાચિક તપ થાય છે; મનથી રાગનો ત્યાગ કરવો એ માનસ તપ છે.

શારીરં દેવપૂજાદિ સર્વદન્તુ ત્રિધા તપઃ । પ્રણવાદ્યાસ્તતો વેદાઃ પ્રણવે પર્યવસ્થિતાઃ ।। ૩૭૨.

દેહથી દેવપૂજા વગેરે કરવી એ શરીર તપ છે; આમ તપ ત્રણ પ્રકારનું છે. બધા વેદો 'ઓમ'માંથી ઉત્પન્ન થયા છે અને 'ઓમ'માં સ્થિત છે.