અગ્નિપુરાણમ્

સઙ્ઘાતઞ્ચ સકાકોલં કુદ્મલં પૂતિમૃત્તિકં । લોહશઙ્કુમૃજીષઞ્ચ પ્રધાનં શાલ્મલીં નદીમ્ ।। ૩૭૧.

સંઘાટ, સકાકોલ, કુદમલ, પૂતિમૃત્તિકા, લોહશંકુ, મૃજીષ, મુખ્ય શાલમલી અને નદી પણ નરકમાં આવે છે.

નરકાન્ વિદ્ધિ કોટીશનાગાન્વૈ ઘોરદર્શનાન્ । પાત્યન્તે પાપકર્મ્માણ એકૈકસ્મિન્બહુષ્વપિ ।। ૩૭૧.

આ નરકને અણગણ્ય કરોડ જાણ, દેખાવમાં અત્યંત ભયાનક; પાપી લોકોને એમાં, ઘણીવાર એક સાથે અનેકમાં ફેંકવામાં આવે છે.

માર્જારોલૂકગોમાયુગૃધ્રાદિવદનાશ્ચ તે । તૈલદ્રોણ્યાં નરં ક્ષિપ્ત્વા જ્વાલયન્તિ હુતાશનં ।। ૩૭૧.

મકરંદ, ઘુવડ, શિયાળ અને ગિધ જેવા ચહેરાવાળા, માણસને તેલના કડાહમાં નાખી, નીચે અગ્નિ સળગાવે છે.

અમ્બરીષેષુ ચૈવાન્યાંસ્તામ્રપાત્રેષુ ચાપરાન્ । અયઃપાત્રેષુ ચૈવાન્યાન્ બકહુવહ્નિકણેષુ ચ ।। ૩૭૧.

કેટલાકને તાંબાના પાત્રમાં, કેટલાકને લોખંડના વાસણમાં, તો કેટલાકને પિત્તળના પાત્રમાં કે અગ્નિમાં નાખવામાં આવે છે.

શૂલાગ્રારોપિતાશ્ચાન્યે છિદ્યન્તે નરકેઽપરે । તાડ્યન્તે ચ કશાભિસ્તુ ભોજ્યન્તે ચાપ્યયોગુડ઼ાન્ ।। ૩૭૧.

કેટલાકને ભાલાની અણી પર ચઢાડવામાં આવે છે, કેટલાકને નરકમાં કાપી નાખવામાં આવે છે; કેટલાકને ચાબુકથી મારવામાં આવે છે, અને કેટલાકને લોખંડની ચાંચવાળાં ખાય છે.

યમદૂતૈર્નરાઃ પાંશૂન્વિષ્ઠારક્તકફાદિકાન્ । તપ્તં મદ્યં પાયયન્તિ પાટયન્તિ પાટયન્તિ પુનર્નરાન્ ।। ૩૭૧.

યમદૂત લોકો માણસોને રેતી, માટી, લોહ, કફ અને ગરમ દારૂ પીવે છે; અને વારંવાર ચીરી નાખે છે.

યન્ત્રેષુ પીડયન્તિ સ્મ ભક્ષ્યન્તે વાયસાદિભિઃ । તૈલેનોષ્ણેન સિચ્યન્તે છિદ્યન્તે નૈકધા શિરઃ ।। ૩૭૧.

યંત્રોમાં પીડાય છે, કાગડા વગેરે ખાય છે; ગરમ તેલથી ભીંજાય છે અને માથું અનેક રીતે કપાય છે.

હા તાતેતિ ક્રન્દમાનાઃ સ્વકન્નન્દન્તિ કર્મ્મ તે । મહાપાતકજાન્ઘોરાન્નરકાન્પ્રાપ્ય ગર્હિતાન્ ।। ૩૭૧.

'હાય પિતા!' એમ રડતા, પોતાનાં કર્મો તેમને ઉડાવે છે; મહાપાપથી થયેલા, આ ભયાનક અને નિંદિત નરકમાં પહોંચે છે.

કર્મ્મક્ષયાત્પ્રજાયન્તે મહાપાતકિનસ્ત્વિહ । મૃગશ્વશૂકરોષ્ટ્રાણાં બ્રહ્મહા યોનિમૃચ્છતિ ।। ૩૭૧.

કર્મ ક્ષય થતાં, મહાપાપી લોકો અહીં ફરી જન્મે છે; બ્રાહ્મણહનન કરનાર હરણ, ઘોડા, ડુકર કે ઊંટની યોનિ પામે છે.

ખરપુક્કશમ્લેચ્છાનાં મદ્યપઃ સ્વર્ણહાર્ય્યંપિ । કૃમિકીટપતઙ્ગત્વં ગુરુગસ્તૃણગુલ્મતાં ।। ૩૭૧.

કઠોર, પુક્કશ અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકોમાં, જે દારૂ પીવે છે અથવા સોનુ ચોરી કરે છે, તેઓ જીવાત, કીડા કે પતંગિયાં બને છે; અને જે ગુરુની પત્ની સાથે દોષ કરે છે, તે ઘાસ કે ઝાડ-ઝાંખરરૂપે જન્મે છે.

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્ સુરાપઃ શ્યાવદન્તકઃ । સ્વર્ણહારી તુ કુનખી દુશ્ચર્મ્મા ગુરુતલ્પગઃ ।। ૩૭૧.

જે બ્રાહ્મણહત્યા કરે છે તે ક્ષયરોગી બને છે; દારૂ પીનારના દાંત કાળા થાય છે; સોનાની ચોરી કરનારના નખ વાંકાં અને ચામડી બગડેલી થાય છે; અને ગુરુપત્ની સાથે દોષ કરનારને પણ આવી જ પીડા ભોગવવી પડે છે.

યો યેન સંસ્પૃશત્યેષાં સ તલ્લિહ્ગોઽભિજાયતે । અન્નહર્તા માયાવી સ્યામ્મૂકો વાગપહારકઃ ।। ૩૭૧.

જે કોઈ આવા પાપીઓના સંપર્કમાં આવે છે, તે પણ એમની જેમ લક્ષણ પામે છે; અનાજ ચોરનાર છેતરપિંડી કરે છે, મૌન રહે છે અથવા બીજાની વાત ચોરી લે છે.

ધાન્યં હૃત્વાઽતિરિક્તાઙ્ગઃ પિશુનઃ પૂતિનાસિકઃ । તૈલહૃત્તૈલપાયી સ્યાત્ પૂતિવક્ત્રસ્તુ સૂચકઃ ।। ૩૭૧.

ધાન્ય ચોરી કરનાર વધારાના અંગો સાથે જન્મે છે, પરનિંદા કરે છે અથવા એની નાક દુર્ગંધયુક્ત હોય છે; તેલ ચોરી કરનાર તેલ પીવે છે; અને ગુપ્ત વાત ફોડનારનું મોઢું દુર્ગંધયુક્ત થાય છે.

પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ । અરણ્યે નિર્જને દેશે જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।। ૩૭૧.

બીજાની પત્ની કે બ્રાહ્મણનું ધન ચોરી કરનાર, એકાંત અને જંગલ વિસ્તારમાં બ્રહ્મરાક્ષસ રૂપે જન્મે છે.

રત્નહારી હીનજાતિર્ગન્ધાન્ છુછુન્દરી શુભાન્ । પત્રં શાકં શિખી હૃત્વા મુખરો ધાન્યહારકઃ ।। ૩૭૧.

માણિક ચોરી કરનાર નીચ જાતિમાં જન્મે છે; સુગંધ ચોરી કરનાર ચંદોળ બને છે; પાંદડા કે શાકભાજી ચોરી કરનાર મોર બને છે; અને અનાજ ચોરનાર બહુ બોલકું બને છે.

અજઃ પશુંપયઃ કાકો યાનમુષ્ટ્રઃ ફલં કપિઃ । મધુ દંશઃ ફલં ગૃધ્રો ગૃહકાક ઉપસ્કરં ।। ૩૭૧.

બકરો પશુ ચોરી કરે છે; કાગડો વાહન ચોરી કરે છે; વાંદરો ફળ ચોરી કરે છે; મધમાખી મધ ચોરી કરે છે; ગૃધ્ર ફળ ચોરી કરે છે; અને ઘરકાગડો ઘરનાં વાસણ ચોરી કરે છે.

શ્વિત્રી વસ્ત્રં સારસઞ્ચ ઝિલ્લી લવણહારકઃ । ઉક્ત આધ્યાત્મિકસ્તાપઃ શત્રાદ્યૈરાધિભૌતિકઃ ।। ૩૭૧.

શ્વિત્રોગી વસ્ત્ર ચોરી કરે છે; સારસ ચોખા ચોરી કરે છે; ઝીંગી મીઠું ચોરી કરે છે. ઉપર જણાવેલી પીડા 'આધ્યાત્મિક' કહેવાય છે; દુશ્મન વગેરેથી થતી પીડા 'આધિભૌતિક' કહેવાય છે.

ગ્રહાગ્નિદેવપીડ઼ાદ્યૈરાધિદૈવિક ઈરિતઃ । ત્રિધા તાપં હિ સંસારં જ્ઞાનયોગાદ્વિનાશયેત્ ૩૭૧.

ગ્રહ, અગ્નિ, દેવ વગેરેથી થતી પીડા 'આધિદૈવિક' કહેવાય છે. જ્ઞાન અને યોગ દ્વારા સંસારની આ ત્રણ પ્રકારની પીડા દૂર કરવી જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ સંસારતાપમુક્ત્યર્થં વક્ષ્યામ્યઽષ્ટાઙ્ગયોગકં । બ્રહ્મપ્રકાશકં જ્ઞાનં યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા ।। ૩૭૨.

અગ્નિએ કહ્યું: સંસારની પીડાથી મુક્ત થવા માટે હું અષ્ટાંગ યોગ સમજાવું છું, જે બ્રહ્મને પ્રકાશિત કરતું જ્ઞાન છે; યોગમાં મન એકાગ્ર કરવું જરૂરી છે.

ચિત્તવૃત્તિનિરોધશ્ય જીવબ્રહ્માત્મનોઃ પરઃ । અહિસા સત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્ય્યાપરિગ્રહૌ ।। ૩૭૨.

મનના વિચારોને રોકવું એ જીવ અને બ્રહ્મના એકરૂપ થવાનો સર્વોચ્ચ માર્ગ છે; અહિંસા, સત્ય, ચોરી ન કરવી, બ્રહ્મચર્ય અને અપરીગ્રહ એ તેના નિયમો છે.

યમાઃ પઞ્ચ સ્મૃતા વિપ્ર નિયમાદ્‌ભુક્તિમુક્તિદાઃ । શૌચં સન્તોષતપસી સ્વાધ્યાયેશ્વરપૂજને ।। ૩૭૨.

આ પાંચને યમ કહેવાય છે, જેઓનું પાલન કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે. શુદ્ધિ, સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપૂજા — આ નિયમો છે.

ભૂતાપીડ઼ા હ્યહિંસા સ્યાદહિંસા ધર્મ્મ ઉત્તમઃ । યથા ગજપદેઽન્યાનિ પદાનિ પથગામિનાં ।। ૩૭૨.

અહિંસા સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, કારણ કે તે જીવને પીડા થતી અટકાવે છે; જેમ હાથીના પગલાં રસ્તા上的 બીજા પ્રાણીઓના પગલાંને ઢાંકી દે છે.

એવં સર્વમહિંસાયાં ધર્મ્માર્થમભિધીયતે । ઉદ્વેગજનનં હિંસા સન્તાપકરણન્તથા ।। ૩૭૨.

એ જ રીતે, બધા ધર્મો અહિંસામાં સમાય છે; હિંસા ઉદ્વેગ અને દુઃખ પેદા કરે છે.

રુક્કૃતિઃ શોનિતકૃતિઃ પૈશુન્યકરણન્તથા । હિતસ્યાતિનિષેધશ્ચ મર્મોદ્‌ઘાટનમેવ ચ ।। ૩૭૨.

હિંસા એટલે માર મારવો, લોહી વહાવવું, પરનિંદા કરવી, હિતની અતિશય મનાઈ કરવી અને મુખ્ય અંગોને ઇજા પહોંચાડવી.

સુખાપહ્નુતિઃ સંરોધો બધો દશવિધા ચ સા । યદ્‌ભૂતહિતમત્યન્તં વચઃ સત્યસ્ય લક્ષણં ।। ૩૭૨.

સુખ છુપાવવું, અવરોધ કરવો, બાંધવું — આ હિંસાના દસ પ્રકાર છે. જે વાણીથી જીવનું સત્યમાં હિત થાય, એ જ સત્ય છે.

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયં । પ્રિયઞ્ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મ્મઃ સનાતનઃ ।। ૩૭૨.

સત્ય બોલવું, મીઠું બોલવું, પણ કડવું સત્ય ન બોલવું; અને મીઠું પણ અસત્ય ન બોલવું — આ સનાતન ધર્મ છે.

મૈથુનસ્ય પરિત્યાગો બ્રહ્મચર્ય્યન્તદષ્ટધા । સ્મરણાં કીર્ત્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણં ।। ૩૭૨.

મૈથુનનો ત્યાગ કરવો એ બ્રહ્મચર્ય કહેવાય છે, જે આઠ પ્રકારનું છે: સ્મરણ, સ્તુતિ, રમણ, જોવું, ગુપ્ત વાત કરવી —

સઙ્કલ્પોઽધ્યવસાયશ્ચ ક્રિયાનિર્વૃત્તિરેવ ચ । એતન્મૈથુનમષ્ટાઙ્ગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૩૭૨.

ઇચ્છા, દૃઢ નિશ્ચય અને કાર્યની પૂર્ણતા—વિદ્વાનો કહે છે કે આทั้งหมด મળીને સંયોગના આઠ ભાગ બને છે.

બ્રહ્મચર્ય્યં ક્રિયામૂલમન્યથા વિફલા ક્રિયા । વસિષ્ઠઞ્ચન્દ્રમાઃ શુક્રો દેવાચાર્ય્યઃ પિતામહઃ ।। ૩૭૨.

બ્રહ્મચર્ય એ દરેક કર્મનું મૂળ છે; નહિતર કર્મ વ્યર્થ જાય છે. વસિષ્ઠ, ચંદ્ર, શુક્ર, દેવગુરુ અને પિતામહ—