અગ્નિપુરાણમ્

યમં દૃષ્ટ્વા યમોક્તેન ચિત્રગુપ્તેન ચેરિતાન્ । પ્રાપ્નોતિ નરકાન્રૌદ્રાન્ધર્મી શુભપથૈર્દિવમ્ ।। ૩૭૧.

યમને અને ચિત્રગુપ્તે લખેલા કર્મોને જોઈને, એ માણસ પાપી હોય તો ભયાનક નરક પામે છે, અને ધર્મી હોય તો સારા માર્ગે સ્વર્ગ પામે છે.

ભુજ્યન્તે પાપિભિર્વક્ષ્યે નરકાંસ્તાશ્ચ યાતનાઃ । અષ્ટાવિંશતિરેવાધઃ ક્ષિતેર્નરકકોટયઃ ।। ૩૭૧.

હું પાપીઓએ ભોગવાતા નરક અને તેની યાતનાઓનું વર્ણન કરીશ. પૃથ્વીના નીચે બાવીસ કરોડ નરક છે.

સપ્તમસ્ય તલસ્યાન્તે ઘોરે તમસિ સંસ્થિતાઃ । ઘોરાખ્યા પ્રથમા કોટિઃ સુઘોરા તદધઃ સ્થિતા ।। ૩૭૧.

સાતમા તલના અંતે, ઘોર અંધકારમાં, 'ભયાનક' નામની પહેલી કરોડ છે; તેના નીચે 'અતિભયાનક' વસે છે.

અતિઘોરા મહાઘોરા ઘોરરૂપા ચ પઞ્ચમી । ષષ્ઠી તરલતારાખ્યા સપ્તમી ચ ભયાનકા ।। ૩૭૧.

'અતિભયાનક', 'મહાભયાનક', 'ભયાનક રૂપવાળી' એમ આગળની ત્રણ છે; છઠ્ઠી 'કાંપતી તારાવાળી' અને સાતમી 'ભયાનક' છે.

ભયોત્કટા કાલરાત્રી મહાચણ્ડા ચ ચણ્ડયા । કોલાહલા પ્રચણ્ડાખ્યા પદ્મા નરકનાયિકા ।। ૩૭૧.

'ભયથી ભરેલી', 'મૃત્યુની રાત', 'મહા ઉગ્ર' અને 'ઉગ્ર' પછી આવે છે; 'કોલાહલ', 'પ્રચંડ' અને 'પદ્મા', જે નરકની નાયિકા છે, એ પછી આવે છે.

પદ્માવતી ભીષણા ચ ભીમા ચૈવ કરાલિકા । વિકરાલા મહાવજ્રા ત્રિકોણા પઞ્ચકોણિકા ।। ૩૭૧.

'પદ્માવતી', 'ભયાનક', 'ભીમ', 'કરાળ', 'વિકરાળ', 'મહાવજ્ર', 'ત્રિકોણ' અને 'પંચકોણ' એમ આગળના નામ છે.

સુદીર્ખઘા વર્તુલા સપ્તભૂમા ચૈવ સુભૂમિકા । દીપ્તમાયાઽષ્ટાવિંશતયઃ કોટયઃ પાપિદુઃશદાઃ ।। ૩૭૧.

'અતિ લાંબી', 'ગોળ', 'સાત તપકાવાળી' અને 'સારી જમીનવાળી'; આવી ચમકતી માયાવાળી, પાપીઓને ભયાનક એવી બાવીસ કરોડ નરક છે.

અષ્ટાવિંશતિકોટીનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ નાયકાઃ । રૌરવાદ્યાઃ શતઞ્ચૈકં ચત્વારિંશચ્ચતુષ્ટયં ।। ૩૭૧.

આ બાવીસ કરોડમાંથી દરેકના પાંચ-પાંચ નાયક છે; રૌરવથી શરૂ કરીને, આવાં કુલ એકસો ચૌવ્વીસ છે.

તામિશ્રમન્ઘતામિશ્રં મહારૌરવરૌરવૌ । અસિપત્રં વનઞ્ચૈવ લોહભારં તથૈવ ચ ।। ૩૭૧.

તામિષ્ર, અંધતામિષ્ર, મહારૌરવ, રૌરવ, અસિપત્ર વન અને લોહાભાર એમાં આવે છે.

નરકં કાલસૂત્રઞ્ચ મહાનરકમેવ ચ । સઞ્જીવનં મહાવીચિ તપનં સમ્પ્રતાપનં ।। ૩૭૧.

કાળસૂત્ર, મહાનરક, સંજીવન, મહાવીચિ, તપન અને સંપૃતાપન નામના નરક પણ છે.

સઙ્ઘાતઞ્ચ સકાકોલં કુદ્મલં પૂતિમૃત્તિકં । લોહશઙ્કુમૃજીષઞ્ચ પ્રધાનં શાલ્મલીં નદીમ્ ।। ૩૭૧.

સંઘાટ, સકાકોલ, કુદમલ, પૂતિમૃત્તિકા, લોહશંકુ, મૃજીષ, મુખ્ય શાલમલી અને નદી પણ નરકમાં આવે છે.

નરકાન્ વિદ્ધિ કોટીશનાગાન્વૈ ઘોરદર્શનાન્ । પાત્યન્તે પાપકર્મ્માણ એકૈકસ્મિન્બહુષ્વપિ ।। ૩૭૧.

આ નરકને અણગણ્ય કરોડ જાણ, દેખાવમાં અત્યંત ભયાનક; પાપી લોકોને એમાં, ઘણીવાર એક સાથે અનેકમાં ફેંકવામાં આવે છે.

માર્જારોલૂકગોમાયુગૃધ્રાદિવદનાશ્ચ તે । તૈલદ્રોણ્યાં નરં ક્ષિપ્ત્વા જ્વાલયન્તિ હુતાશનં ।। ૩૭૧.

મકરંદ, ઘુવડ, શિયાળ અને ગિધ જેવા ચહેરાવાળા, માણસને તેલના કડાહમાં નાખી, નીચે અગ્નિ સળગાવે છે.

અમ્બરીષેષુ ચૈવાન્યાંસ્તામ્રપાત્રેષુ ચાપરાન્ । અયઃપાત્રેષુ ચૈવાન્યાન્ બકહુવહ્નિકણેષુ ચ ।। ૩૭૧.

કેટલાકને તાંબાના પાત્રમાં, કેટલાકને લોખંડના વાસણમાં, તો કેટલાકને પિત્તળના પાત્રમાં કે અગ્નિમાં નાખવામાં આવે છે.

શૂલાગ્રારોપિતાશ્ચાન્યે છિદ્યન્તે નરકેઽપરે । તાડ્યન્તે ચ કશાભિસ્તુ ભોજ્યન્તે ચાપ્યયોગુડ઼ાન્ ।। ૩૭૧.

કેટલાકને ભાલાની અણી પર ચઢાડવામાં આવે છે, કેટલાકને નરકમાં કાપી નાખવામાં આવે છે; કેટલાકને ચાબુકથી મારવામાં આવે છે, અને કેટલાકને લોખંડની ચાંચવાળાં ખાય છે.

યમદૂતૈર્નરાઃ પાંશૂન્વિષ્ઠારક્તકફાદિકાન્ । તપ્તં મદ્યં પાયયન્તિ પાટયન્તિ પાટયન્તિ પુનર્નરાન્ ।। ૩૭૧.

યમદૂત લોકો માણસોને રેતી, માટી, લોહ, કફ અને ગરમ દારૂ પીવે છે; અને વારંવાર ચીરી નાખે છે.

યન્ત્રેષુ પીડયન્તિ સ્મ ભક્ષ્યન્તે વાયસાદિભિઃ । તૈલેનોષ્ણેન સિચ્યન્તે છિદ્યન્તે નૈકધા શિરઃ ।। ૩૭૧.

યંત્રોમાં પીડાય છે, કાગડા વગેરે ખાય છે; ગરમ તેલથી ભીંજાય છે અને માથું અનેક રીતે કપાય છે.

હા તાતેતિ ક્રન્દમાનાઃ સ્વકન્નન્દન્તિ કર્મ્મ તે । મહાપાતકજાન્ઘોરાન્નરકાન્પ્રાપ્ય ગર્હિતાન્ ।। ૩૭૧.

'હાય પિતા!' એમ રડતા, પોતાનાં કર્મો તેમને ઉડાવે છે; મહાપાપથી થયેલા, આ ભયાનક અને નિંદિત નરકમાં પહોંચે છે.

કર્મ્મક્ષયાત્પ્રજાયન્તે મહાપાતકિનસ્ત્વિહ । મૃગશ્વશૂકરોષ્ટ્રાણાં બ્રહ્મહા યોનિમૃચ્છતિ ।। ૩૭૧.

કર્મ ક્ષય થતાં, મહાપાપી લોકો અહીં ફરી જન્મે છે; બ્રાહ્મણહનન કરનાર હરણ, ઘોડા, ડુકર કે ઊંટની યોનિ પામે છે.

ખરપુક્કશમ્લેચ્છાનાં મદ્યપઃ સ્વર્ણહાર્ય્યંપિ । કૃમિકીટપતઙ્ગત્વં ગુરુગસ્તૃણગુલ્મતાં ।। ૩૭૧.

કઠોર, પુક્કશ અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકોમાં, જે દારૂ પીવે છે અથવા સોનુ ચોરી કરે છે, તેઓ જીવાત, કીડા કે પતંગિયાં બને છે; અને જે ગુરુની પત્ની સાથે દોષ કરે છે, તે ઘાસ કે ઝાડ-ઝાંખરરૂપે જન્મે છે.

બ્રહ્મહા ક્ષયરોગી સ્યાત્ સુરાપઃ શ્યાવદન્તકઃ । સ્વર્ણહારી તુ કુનખી દુશ્ચર્મ્મા ગુરુતલ્પગઃ ।। ૩૭૧.

જે બ્રાહ્મણહત્યા કરે છે તે ક્ષયરોગી બને છે; દારૂ પીનારના દાંત કાળા થાય છે; સોનાની ચોરી કરનારના નખ વાંકાં અને ચામડી બગડેલી થાય છે; અને ગુરુપત્ની સાથે દોષ કરનારને પણ આવી જ પીડા ભોગવવી પડે છે.

યો યેન સંસ્પૃશત્યેષાં સ તલ્લિહ્ગોઽભિજાયતે । અન્નહર્તા માયાવી સ્યામ્મૂકો વાગપહારકઃ ।। ૩૭૧.

જે કોઈ આવા પાપીઓના સંપર્કમાં આવે છે, તે પણ એમની જેમ લક્ષણ પામે છે; અનાજ ચોરનાર છેતરપિંડી કરે છે, મૌન રહે છે અથવા બીજાની વાત ચોરી લે છે.

ધાન્યં હૃત્વાઽતિરિક્તાઙ્ગઃ પિશુનઃ પૂતિનાસિકઃ । તૈલહૃત્તૈલપાયી સ્યાત્ પૂતિવક્ત્રસ્તુ સૂચકઃ ।। ૩૭૧.

ધાન્ય ચોરી કરનાર વધારાના અંગો સાથે જન્મે છે, પરનિંદા કરે છે અથવા એની નાક દુર્ગંધયુક્ત હોય છે; તેલ ચોરી કરનાર તેલ પીવે છે; અને ગુપ્ત વાત ફોડનારનું મોઢું દુર્ગંધયુક્ત થાય છે.

પરસ્ય યોષિતં હૃત્વા બ્રહ્મસ્વમપહૃત્ય ચ । અરણ્યે નિર્જને દેશે જાયતે બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।। ૩૭૧.

બીજાની પત્ની કે બ્રાહ્મણનું ધન ચોરી કરનાર, એકાંત અને જંગલ વિસ્તારમાં બ્રહ્મરાક્ષસ રૂપે જન્મે છે.

રત્નહારી હીનજાતિર્ગન્ધાન્ છુછુન્દરી શુભાન્ । પત્રં શાકં શિખી હૃત્વા મુખરો ધાન્યહારકઃ ।। ૩૭૧.

માણિક ચોરી કરનાર નીચ જાતિમાં જન્મે છે; સુગંધ ચોરી કરનાર ચંદોળ બને છે; પાંદડા કે શાકભાજી ચોરી કરનાર મોર બને છે; અને અનાજ ચોરનાર બહુ બોલકું બને છે.

અજઃ પશુંપયઃ કાકો યાનમુષ્ટ્રઃ ફલં કપિઃ । મધુ દંશઃ ફલં ગૃધ્રો ગૃહકાક ઉપસ્કરં ।। ૩૭૧.

બકરો પશુ ચોરી કરે છે; કાગડો વાહન ચોરી કરે છે; વાંદરો ફળ ચોરી કરે છે; મધમાખી મધ ચોરી કરે છે; ગૃધ્ર ફળ ચોરી કરે છે; અને ઘરકાગડો ઘરનાં વાસણ ચોરી કરે છે.

શ્વિત્રી વસ્ત્રં સારસઞ્ચ ઝિલ્લી લવણહારકઃ । ઉક્ત આધ્યાત્મિકસ્તાપઃ શત્રાદ્યૈરાધિભૌતિકઃ ।। ૩૭૧.

શ્વિત્રોગી વસ્ત્ર ચોરી કરે છે; સારસ ચોખા ચોરી કરે છે; ઝીંગી મીઠું ચોરી કરે છે. ઉપર જણાવેલી પીડા 'આધ્યાત્મિક' કહેવાય છે; દુશ્મન વગેરેથી થતી પીડા 'આધિભૌતિક' કહેવાય છે.

ગ્રહાગ્નિદેવપીડ઼ાદ્યૈરાધિદૈવિક ઈરિતઃ । ત્રિધા તાપં હિ સંસારં જ્ઞાનયોગાદ્વિનાશયેત્ ૩૭૧.

ગ્રહ, અગ્નિ, દેવ વગેરેથી થતી પીડા 'આધિદૈવિક' કહેવાય છે. જ્ઞાન અને યોગ દ્વારા સંસારની આ ત્રણ પ્રકારની પીડા દૂર કરવી જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ સંસારતાપમુક્ત્યર્થં વક્ષ્યામ્યઽષ્ટાઙ્ગયોગકં । બ્રહ્મપ્રકાશકં જ્ઞાનં યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા ।। ૩૭૨.

અગ્નિએ કહ્યું: સંસારની પીડાથી મુક્ત થવા માટે હું અષ્ટાંગ યોગ સમજાવું છું, જે બ્રહ્મને પ્રકાશિત કરતું જ્ઞાન છે; યોગમાં મન એકાગ્ર કરવું જરૂરી છે.