અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિંશાધિકે દ્વે શતે તુ અન્તરાધૌ તુ સપ્તતિઃ । ઊર્ધ્વગાઃ ષટ્ શતાન્યેવ શાખાસ્તુ કથિતાનિ તુ

બે સો બત્રીસ કુલ, વચ્ચે સિત્તેર; ઉપરના ભાગમાં છસો, અને અંગો એમ વર્ણવ્યા છે.

પઞ્ચ પેશીશતાન્યેવ ચત્વારિંશત્તથોર્ધ્વગાઃ । ચતુઃ શતં તુ શાખાસુ અન્તરાધૌ ચ ષષ્ઠિકા

પાંચસો માંસપેશીઓ, ચાલીસ ઉપર તરફ; ચારસો અંગોમાં, અને વચ્ચે સાઠ છે.

સ્ત્રીણાં ચૈકાધિકા વૈ સ્યાદ્વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા । સ્તનયોર્દશ યોનૌ ચ ત્રયોદશ તથાઽઽશયે

સ્ત્રીઓમાં એક વધારે, કુલ ચોવીસ; સ્તનમાં દસ, યોનિમાં તેર અને ગર્ભાશયમાં પણ એટલાં જ છે.

ગર્ભસ્ય ચ ચતસ્રઃ સ્યુઃ શિરાણાં ચ શરીરિણામ્ । ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ તથાઽન્યાનિ નવૈવ તુ

ગર્ભમાં ચાર નાડીઓ હોય છે અને શરીરમાં ત્રણ લાખ નસો છે. એ સિવાય નવ વધુ પણ છે.

ષટ્પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ રસં દેહે વહન્તિ તાઃ । કેદાર ઇવ કુલ્યાશ્ચ ક્લેદલેપાદિકં ચ યત્

આમાંથી છપન હજાર નસો શરીરમાં રસ વહન કરે છે, જેમ ખેતરમાં પાણી વહે છે, એ સાથે ભેજ, લપસ અને બીજું બધું પણ લઇ જાય છે.

દ્વાસપ્તતિસ્તથા 'કોટ્યો વ્યોમ્નામિહ મહામુને । મજ્જાયા મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ

મહાન ઋષિ, શરીરમાં બહેતેર કરોડ નસો છે, જે મજ્જા, ચરબી અને તેલિયાં પદાર્થોને લગતી છે.

મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્તથા । રક્તસ્ય સરસસ્યાત્ર ક્રમશોઽઞ્જલયો મતાઃ

મૂત્ર, પિત્ત, કફ, વિસર્જન, લોહી અને રસ માટે અનુક્રમણિકામાં એક-એક મઠ્ઠી જેટલું માપ ગણાયું છે.

અર્ધાર્ધાભ્યધિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વપૂર્વાઞ્જલેર્મતાઃ । અર્ધાઞ્જલિશ્ચ શુક્રસ્ય તદર્થં ચ તથૌજસઃ

દરેક પૂર્વવર્તી પદાર્થ પછીના કરતાં અડધો વધુ છે; શુક્ર અને તેજ માટે અડધી મઠ્ઠી જેટલું માપ કહેવાયું છે.

રજસસ્તુ તથા સ્ત્રીણાં ચતસ્રઃ કથિતા બુધૈઃ । શરીરં મલદોષાદિપિણ્ડં જ્ઞાત્વાઽઽત્મનિ ત્યજેત્

સ્ત્રીઓમાં ચારે પ્રકારના રજસની વાત વિદ્વાનો કરે છે; શરીર તો માળા અને દોષથી ભરેલું છે, એ જાણી એને છોડવો જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ ઉક્તાનિ યમમાર્ગાણિ વક્ષ્યેઽથ મરણે નૃણાં । ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।। ૩૭૧.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું મૃત્યુ સમયે યમના માર્ગોની વાત કહું છું. જ્યારે શરીરમાં ઉષ્ણતા ઉગ્ર વાયુથી ઉદ્વિગ્ન થાય છે—

શરીરમુપરુધ્યાઽથ કૃત્‌સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ । છિનત્તિ પ્રાણસ્થાનાનિ પુનર્મર્માણિ ચૈવ હિ ।। ૩૭૧.

એ શરીરને અટકાવે છે અને બધા દોષના માર્ગો બંધ કરે છે; પ્રાણના સ્થાન અને મર્મસ્થાનોને પણ કાપી નાખે છે.

શૈત્યાત્ પ્રકુપિતો વાયુશ્છિદ્રમન્વિષ્યતે તતઃ । દ્વે નેત્રે દ્વૌ તથા કર્ણૌ દ્વૌ તુ નાસાપુટૌ તથા ।। ૩૭૧.

ઠંડકથી વાયુ ઉદ્વિગ્ન થાય છે અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે; એટલે બે આંખ, બે કાન અને બે નાકના છિદ્રો—

ઊદ્‌ધ્વન્તુ સપ્ત ચ્છિદ્રાણિ અષ્ટમં વદનં તથા । એતૈઃ પ્રાણો વિનિર્યાતિ પ્રાયશઃ શુભકર્મણં ।। ૩૭૧.

ઉપર સાત છિદ્રો છે અને આઠમું મોં છે; આમાંથી પ્રાણ સામાન્ય રીતે સારા કર્મ કરનારાઓમાં બહાર જાય છે.

અધઃ પાયુરુપસ્થઞ્ચ અનેનાશુભકારિણાં । મૂર્દ્ધાનં યોગિનો ભિત્ત્વા જીવો યાત્યથ ચેચ્છયા ।। ૩૭૧.

નીચે પાયુ અને ગુપ્તેન્દ્રિય છે—અશુભ કર્મ કરનારાઓમાં પ્રાણ એમાંથી જાય છે; યોગીનો આત્મા મસ્તક ફોડી ઇચ્છાએ બહાર જાય છે.

અન્તકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે પ્રાણેઽપાનમુપસ્થિતે । તમસા સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ મર્મ્મસુ ।। ૩૭૧.

અંત સમય આવે ત્યારે, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન હાજર હોય, જ્ઞાન અંધકારથી ઢંકાય છે અને મર્મસ્થાનો બંધ થાય છે—

સ જીવો નાભ્યધિષ્ઠાનશ્ચાલ્યતે માતરિશ્વના । બાધ્યમાણશ્ચાનયતે અષ્ટાઙ્ગાઃ પ્રાણવૃત્તિકાઃ ।। ૩૭૧.

એ સમયે આત્મા નાભિમાં અસ્થિર થાય છે અને વાયુથી હલનચલન પામે છે; દુઃખી થઈને એ આઠ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓને ખેંચે છે.

ચ્યવન્તં જાયમાનં વા પ્રવિશન્તઞ્ચ યોનિષુ । પ્રપશ્યન્તિ ચ તં સિદ્ધા દેવા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૩૭૧.

સિદ્ધો અને દેવતાઓ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી એ આત્માને જોતા હોય છે—કેવી રીતે એ પડે છે, જન્મે છે કે યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.

ગૃહ્ણાતિ તત્ક્ષણાદ્ યોગે શરીરઞ્ચાતિવાહિકમ્ । આકાશવાયુતેજાંસિ વિગ્રહાદૂદ્‌ર્ધ્વગામિનઃ ।। ૩૭૧.

એ સમયે યોગબળથી આત્મા આકાશ, વાયુ અને અગ્નિથી બનેલું સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે, જે સ્થૂળ શરીરથી ઉપર જાય છે.

જલં મહી ચ પઞ્ચત્વમાપન્નઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । આતિવાહિકદેહન્તુ યમદૂતા નયન્તિ તં ।। ૩૭૧.

જ્યારે પાણી અને પૃથ્વીનું તત્વ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે મનુષ્યને મૃત ગણવામાં આવે છે; પછી યમદૂત એના સૂક્ષ્મ શરીરને લઈ જાય છે.

યામ્યં માર્ગં મહાઘોરં ષડ઼શીતિસહસ્રકમ્ । અન્નોદકં નીયમાનો બાન્ધવૈર્દત્તમશ્નુતે ।। ૩૭૧.

એ યમનો ભયાનક માર્ગ ચાલે છે, જે છયાસી હજાર યોજન લાંબો છે; રસ્તામાં એને સગાંઓએ આપેલું અન્ન-પાણી મળે છે.

યમં દૃષ્ટ્વા યમોક્તેન ચિત્રગુપ્તેન ચેરિતાન્ । પ્રાપ્નોતિ નરકાન્રૌદ્રાન્ધર્મી શુભપથૈર્દિવમ્ ।। ૩૭૧.

યમને અને ચિત્રગુપ્તે લખેલા કર્મોને જોઈને, એ માણસ પાપી હોય તો ભયાનક નરક પામે છે, અને ધર્મી હોય તો સારા માર્ગે સ્વર્ગ પામે છે.

ભુજ્યન્તે પાપિભિર્વક્ષ્યે નરકાંસ્તાશ્ચ યાતનાઃ । અષ્ટાવિંશતિરેવાધઃ ક્ષિતેર્નરકકોટયઃ ।। ૩૭૧.

હું પાપીઓએ ભોગવાતા નરક અને તેની યાતનાઓનું વર્ણન કરીશ. પૃથ્વીના નીચે બાવીસ કરોડ નરક છે.

સપ્તમસ્ય તલસ્યાન્તે ઘોરે તમસિ સંસ્થિતાઃ । ઘોરાખ્યા પ્રથમા કોટિઃ સુઘોરા તદધઃ સ્થિતા ।। ૩૭૧.

સાતમા તલના અંતે, ઘોર અંધકારમાં, 'ભયાનક' નામની પહેલી કરોડ છે; તેના નીચે 'અતિભયાનક' વસે છે.

અતિઘોરા મહાઘોરા ઘોરરૂપા ચ પઞ્ચમી । ષષ્ઠી તરલતારાખ્યા સપ્તમી ચ ભયાનકા ।। ૩૭૧.

'અતિભયાનક', 'મહાભયાનક', 'ભયાનક રૂપવાળી' એમ આગળની ત્રણ છે; છઠ્ઠી 'કાંપતી તારાવાળી' અને સાતમી 'ભયાનક' છે.

ભયોત્કટા કાલરાત્રી મહાચણ્ડા ચ ચણ્ડયા । કોલાહલા પ્રચણ્ડાખ્યા પદ્મા નરકનાયિકા ।। ૩૭૧.

'ભયથી ભરેલી', 'મૃત્યુની રાત', 'મહા ઉગ્ર' અને 'ઉગ્ર' પછી આવે છે; 'કોલાહલ', 'પ્રચંડ' અને 'પદ્મા', જે નરકની નાયિકા છે, એ પછી આવે છે.

પદ્માવતી ભીષણા ચ ભીમા ચૈવ કરાલિકા । વિકરાલા મહાવજ્રા ત્રિકોણા પઞ્ચકોણિકા ।। ૩૭૧.

'પદ્માવતી', 'ભયાનક', 'ભીમ', 'કરાળ', 'વિકરાળ', 'મહાવજ્ર', 'ત્રિકોણ' અને 'પંચકોણ' એમ આગળના નામ છે.

સુદીર્ખઘા વર્તુલા સપ્તભૂમા ચૈવ સુભૂમિકા । દીપ્તમાયાઽષ્ટાવિંશતયઃ કોટયઃ પાપિદુઃશદાઃ ।। ૩૭૧.

'અતિ લાંબી', 'ગોળ', 'સાત તપકાવાળી' અને 'સારી જમીનવાળી'; આવી ચમકતી માયાવાળી, પાપીઓને ભયાનક એવી બાવીસ કરોડ નરક છે.

અષ્ટાવિંશતિકોટીનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ નાયકાઃ । રૌરવાદ્યાઃ શતઞ્ચૈકં ચત્વારિંશચ્ચતુષ્ટયં ।। ૩૭૧.

આ બાવીસ કરોડમાંથી દરેકના પાંચ-પાંચ નાયક છે; રૌરવથી શરૂ કરીને, આવાં કુલ એકસો ચૌવ્વીસ છે.

તામિશ્રમન્ઘતામિશ્રં મહારૌરવરૌરવૌ । અસિપત્રં વનઞ્ચૈવ લોહભારં તથૈવ ચ ।। ૩૭૧.

તામિષ્ર, અંધતામિષ્ર, મહારૌરવ, રૌરવ, અસિપત્ર વન અને લોહાભાર એમાં આવે છે.