અગ્નિપુરાણમ્

ષટ્ કૂર્ચાનિ' સ્મૃતાનીહ હસ્તયોઃ પાદયોઃ પૃથક્ । ગ્રીવાયાં ચ તથા મેદ્રે કથિતાનિ મનીષિભિઃ

હાથ અને પગમાં છ-છ ગાંઠો ગણાય છે; એ જ રીતે ગળામાં અને લિંગમાં પણ છે, જેમ વિદ્વાનો કહે છે.

પૃષ્ઠવંશસ્યોપગતાશ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ । તાવન્ત્ય (ત્ય) શ્ચ તથા પેશ્યસ્તાસાં બન્ધનકારિકાઃ

પીઠની હાડકીઓ સાથે ચાર માંસની નાડીઓ જોડાયેલી છે; એટલાં જ સ્નાયુ પણ છે, જે તેમને બાંધે છે.

સીરણ્યશ્ચ તથા સપ્ત પઞ્ચ મૂર્ધાનમાશ્રિતાઃ । એકૈકા મેઢ્રજિહ્વાસ્તા અસ્થિષષ્ટિશતત્રયમ્

સાત નસ અને પાંચ માથામાં છે; દરેક લિંગ અને જીભમાં છે; હાડકાં ત્રેસઠ થાય છે.

સૂક્ષ્મૈઃ સહ ચતુઃ ષષ્ટિર્દશના વિંશતિર્નખાઃ । પાણિપાદશલાકાશ્ચ તાસાં સ્થાનચતુષ્ટયમ્

સૂક્ષ્મ મળીને ચૌસઠ દાંત, વીસ નખ અને હાથ-પગની લાકડીઓ છે; એના ચાર સ્થાન છે.

ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણયોર્ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । ચત્વાર્યરન્યોરસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્તદ્વદેવ તુ

સાઠ આંગળીઓમાંથી બે એડીમાં અને ચાર ગોઢાંમાં છે; ચાર હાડકાં હાથના અને એટલાં જ જાંઘમાં છે.

દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુફલકાંશસમુદ્ભવમ્ (દ્ભવે) । અક્ષસ્થાનાંશક શ્રોણિફલકે ચૈવમાદિશેત્

જાંઘ, ઘૂંટણ અને પિંડળીમાંથી બે-બે થાય છે; એ જ રીતે આંખના ખાડા અને કટિહાડકામાં પણ છે.

ભગાસ્તોકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ । ગ્રીવાયાં ચ તથાઽસ્થીનિ જત્રુકં ચ તથા હનુઃ

ભાગ, પીઠ, પિસ્તાલીસ હાડકાં, ગળામાં, કાંધની હાડકી અને જડબામાં પણ છે.

તન્મૂલં દ્વે લલાટાક્ષિગણ્ડનાસાઙ્ખ્યવસ્થિતાઃ । પર્શુકાસ્તાલુકૈઃ સાર્ધમર્બુદૈશ્ચ દ્વિસપ્તતિઃ

મૂળમાં, કપાળ, આંખ, ગાલ અને નાકમાં બે-બે છે; તાળું અને ગાંઠો મળીને બેહોતેર થાય છે.

દ્વે શઙ્ખકે કપાલાનિ ચત્વાર્યેવ શિરસ્તથા । ઉરઃ સપ્તદશાઽસ્થીનિ સંધીનાં દ્વે શતે દશ

બે કાનની બાજુ, ચાર કપાળની હાડકાં અને માથામાં છે; છદશ હાડકાં છાતીમાં, અને સાંધા બે સો દસ છે.

અષ્ટષષ્ટિસ્તુ શાખાસુ ષષ્ટિશ્ચૈકવિવર્જિતા । અન્તરા વૈ ત્ર્યશીતિશ્ચ સ્નાયોર્નવશતાનિ ચ

આઠસઠ હાથ-પગમાં, અને એક ઓછા સાઠ; વચ્ચે ત્ર્યાસી છે અને નવસો સ્નાયુ છે.

ત્રિંશાધિકે દ્વે શતે તુ અન્તરાધૌ તુ સપ્તતિઃ । ઊર્ધ્વગાઃ ષટ્ શતાન્યેવ શાખાસ્તુ કથિતાનિ તુ

બે સો બત્રીસ કુલ, વચ્ચે સિત્તેર; ઉપરના ભાગમાં છસો, અને અંગો એમ વર્ણવ્યા છે.

પઞ્ચ પેશીશતાન્યેવ ચત્વારિંશત્તથોર્ધ્વગાઃ । ચતુઃ શતં તુ શાખાસુ અન્તરાધૌ ચ ષષ્ઠિકા

પાંચસો માંસપેશીઓ, ચાલીસ ઉપર તરફ; ચારસો અંગોમાં, અને વચ્ચે સાઠ છે.

સ્ત્રીણાં ચૈકાધિકા વૈ સ્યાદ્વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા । સ્તનયોર્દશ યોનૌ ચ ત્રયોદશ તથાઽઽશયે

સ્ત્રીઓમાં એક વધારે, કુલ ચોવીસ; સ્તનમાં દસ, યોનિમાં તેર અને ગર્ભાશયમાં પણ એટલાં જ છે.

ગર્ભસ્ય ચ ચતસ્રઃ સ્યુઃ શિરાણાં ચ શરીરિણામ્ । ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ તથાઽન્યાનિ નવૈવ તુ

ગર્ભમાં ચાર નાડીઓ હોય છે અને શરીરમાં ત્રણ લાખ નસો છે. એ સિવાય નવ વધુ પણ છે.

ષટ્પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ રસં દેહે વહન્તિ તાઃ । કેદાર ઇવ કુલ્યાશ્ચ ક્લેદલેપાદિકં ચ યત્

આમાંથી છપન હજાર નસો શરીરમાં રસ વહન કરે છે, જેમ ખેતરમાં પાણી વહે છે, એ સાથે ભેજ, લપસ અને બીજું બધું પણ લઇ જાય છે.

દ્વાસપ્તતિસ્તથા 'કોટ્યો વ્યોમ્નામિહ મહામુને । મજ્જાયા મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ

મહાન ઋષિ, શરીરમાં બહેતેર કરોડ નસો છે, જે મજ્જા, ચરબી અને તેલિયાં પદાર્થોને લગતી છે.

મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્તથા । રક્તસ્ય સરસસ્યાત્ર ક્રમશોઽઞ્જલયો મતાઃ

મૂત્ર, પિત્ત, કફ, વિસર્જન, લોહી અને રસ માટે અનુક્રમણિકામાં એક-એક મઠ્ઠી જેટલું માપ ગણાયું છે.

અર્ધાર્ધાભ્યધિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વપૂર્વાઞ્જલેર્મતાઃ । અર્ધાઞ્જલિશ્ચ શુક્રસ્ય તદર્થં ચ તથૌજસઃ

દરેક પૂર્વવર્તી પદાર્થ પછીના કરતાં અડધો વધુ છે; શુક્ર અને તેજ માટે અડધી મઠ્ઠી જેટલું માપ કહેવાયું છે.

રજસસ્તુ તથા સ્ત્રીણાં ચતસ્રઃ કથિતા બુધૈઃ । શરીરં મલદોષાદિપિણ્ડં જ્ઞાત્વાઽઽત્મનિ ત્યજેત્

સ્ત્રીઓમાં ચારે પ્રકારના રજસની વાત વિદ્વાનો કરે છે; શરીર તો માળા અને દોષથી ભરેલું છે, એ જાણી એને છોડવો જોઈએ.

અગ્નિરુવાચ ઉક્તાનિ યમમાર્ગાણિ વક્ષ્યેઽથ મરણે નૃણાં । ઊષ્મા પ્રકુપિતઃ કાયે તીવ્રવાયુસમીરિતઃ ।। ૩૭૧.

અગ્નિ કહે છે: હવે હું મૃત્યુ સમયે યમના માર્ગોની વાત કહું છું. જ્યારે શરીરમાં ઉષ્ણતા ઉગ્ર વાયુથી ઉદ્વિગ્ન થાય છે—

શરીરમુપરુધ્યાઽથ કૃત્‌સ્નાન્દોષાન્રુણદ્ધિ વૈ । છિનત્તિ પ્રાણસ્થાનાનિ પુનર્મર્માણિ ચૈવ હિ ।। ૩૭૧.

એ શરીરને અટકાવે છે અને બધા દોષના માર્ગો બંધ કરે છે; પ્રાણના સ્થાન અને મર્મસ્થાનોને પણ કાપી નાખે છે.

શૈત્યાત્ પ્રકુપિતો વાયુશ્છિદ્રમન્વિષ્યતે તતઃ । દ્વે નેત્રે દ્વૌ તથા કર્ણૌ દ્વૌ તુ નાસાપુટૌ તથા ।। ૩૭૧.

ઠંડકથી વાયુ ઉદ્વિગ્ન થાય છે અને બહાર નીકળવાનો રસ્તો શોધે છે; એટલે બે આંખ, બે કાન અને બે નાકના છિદ્રો—

ઊદ્‌ધ્વન્તુ સપ્ત ચ્છિદ્રાણિ અષ્ટમં વદનં તથા । એતૈઃ પ્રાણો વિનિર્યાતિ પ્રાયશઃ શુભકર્મણં ।। ૩૭૧.

ઉપર સાત છિદ્રો છે અને આઠમું મોં છે; આમાંથી પ્રાણ સામાન્ય રીતે સારા કર્મ કરનારાઓમાં બહાર જાય છે.

અધઃ પાયુરુપસ્થઞ્ચ અનેનાશુભકારિણાં । મૂર્દ્ધાનં યોગિનો ભિત્ત્વા જીવો યાત્યથ ચેચ્છયા ।। ૩૭૧.

નીચે પાયુ અને ગુપ્તેન્દ્રિય છે—અશુભ કર્મ કરનારાઓમાં પ્રાણ એમાંથી જાય છે; યોગીનો આત્મા મસ્તક ફોડી ઇચ્છાએ બહાર જાય છે.

અન્તકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે પ્રાણેઽપાનમુપસ્થિતે । તમસા સંવૃતે જ્ઞાને સંવૃતેષુ ચ મર્મ્મસુ ।। ૩૭૧.

અંત સમય આવે ત્યારે, જ્યારે પ્રાણ અને અપાન હાજર હોય, જ્ઞાન અંધકારથી ઢંકાય છે અને મર્મસ્થાનો બંધ થાય છે—

સ જીવો નાભ્યધિષ્ઠાનશ્ચાલ્યતે માતરિશ્વના । બાધ્યમાણશ્ચાનયતે અષ્ટાઙ્ગાઃ પ્રાણવૃત્તિકાઃ ।। ૩૭૧.

એ સમયે આત્મા નાભિમાં અસ્થિર થાય છે અને વાયુથી હલનચલન પામે છે; દુઃખી થઈને એ આઠ પ્રકારના પ્રાણવાયુઓને ખેંચે છે.

ચ્યવન્તં જાયમાનં વા પ્રવિશન્તઞ્ચ યોનિષુ । પ્રપશ્યન્તિ ચ તં સિદ્ધા દેવા દિવ્યેન ચક્ષુષા ।। ૩૭૧.

સિદ્ધો અને દેવતાઓ દિવ્ય દ્રષ્ટિથી એ આત્માને જોતા હોય છે—કેવી રીતે એ પડે છે, જન્મે છે કે યોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.

ગૃહ્ણાતિ તત્ક્ષણાદ્ યોગે શરીરઞ્ચાતિવાહિકમ્ । આકાશવાયુતેજાંસિ વિગ્રહાદૂદ્‌ર્ધ્વગામિનઃ ।। ૩૭૧.

એ સમયે યોગબળથી આત્મા આકાશ, વાયુ અને અગ્નિથી બનેલું સૂક્ષ્મ શરીર ધારણ કરે છે, જે સ્થૂળ શરીરથી ઉપર જાય છે.

જલં મહી ચ પઞ્ચત્વમાપન્નઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ । આતિવાહિકદેહન્તુ યમદૂતા નયન્તિ તં ।। ૩૭૧.

જ્યારે પાણી અને પૃથ્વીનું તત્વ નષ્ટ થાય છે, ત્યારે મનુષ્યને મૃત ગણવામાં આવે છે; પછી યમદૂત એના સૂક્ષ્મ શરીરને લઈ જાય છે.