અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિવ્યામાનિ તથા સ્ત્રીણાં પ્રાહુર્વેદવિદો જનાઃ । રક્તવાયુસમાયોગાત્કામે યસ્યોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

સ્ત્રીઓમાં તે ત્રણ હાથ જેટલી માનવામાં આવે છે, એવું વેદજ્ઞ લોકો કહે છે. રક્ત અને વાયુના સંયોગથી કામ ઉત્પન્ન થાય છે.

કફપ્રસારાદ્ભવતિ હૃદયં પદ્મસંનિભમ્ । અધોમુખં તચ્છુષિરં યત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ

કફના પ્રસરણથી હૃદય કમળ જેવું બને છે. તે નીચે તરફ મોઢું ધરાવે છે અને ખોખલું છે, જ્યાં જીવ વસે છે.

ચૈતન્યાનુગતા ભાવાઃ સર્વે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ । તસ્ય વામે યથા પ્લીહા દક્ષિણે ચ યથા યકૃત્

જ્યાં ચેતનાથી જોડાયેલા બધા ભાવો સ્થિર છે. હૃદયની ડાબી બાજુએ પળી છે અને જમણી બાજુએ યકૃત છે.

દક્ષિણે ચ તથા ક્લોમ પદ્મસ્યૈવં પ્રકીર્તિતમ્ । શ્રોતાંસિ યાનિ દેહેઽસ્મિન્કફરક્તવહાનિ ચ

જમણી બાજુએ પણ ક્લોમા છે, જેમ કમળમાં વર્ણવાયું છે. શરીરમાં જે નાડીઓ છે, તે કફ અને રક્ત વહન કરે છે.

તેષાં ભૂતાનુમાનાચ્ચ ભવતીન્દ્રિયસંભવઃ । નેત્રયોર્મણ્ડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકમ્

પાંચ મહાભૂતના અનુમાનથી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ સમજાય છે. આંખોમાં જે સફેદ વર્તુળ છે, તે કફથી થાય છે અને પિતૃક છે.

કૃષ્ણં ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા ભવતિ માતૃકમ્ । પિત્તાત્ત્વઙ્મણ્ડલં જ્ઞેયં માતાપિતૃસમુદ્ભવમ્

વાતથી કાળું મંડળ બને છે, જેને માતૃક કહે છે. ચામડીનું મંડળ માતા-પિતાની સંયુક્ત કૃપાથી થાય છે.

માંસાસૃક્કફજા જિહ્વા મેદોસૃક્કફમાંસજૌ । વૃષા (ષ) ણૌ દશ પ્રાણસ્ય જ્ઞેયાન્યાયતનાનિ તુ

જીભ માંસ, લોહી અને કફથી બને છે. વાંઝણ ચરબી, લોહી, કફ અને માંસથી બને છે. પ્રાણના દસ સ્થાન સમજવા.

મૂર્ધા હૃન્નાભિકણ્ઠાશ્ચ જિહ્વા શુક્રં ચ શોણિતમ્ । ગુદં વસ્તિશ્ચ ગુલ્ફં ચ 'કણ્ડુરાઃ ષોડશેરિતાઃ

માથું, હૃદય, નાભિ, ગળું, જીભ, વિર્ય, લોહી, ગુદા, મૂત્રાશય અને ગોઢું—આ મળીને સોળ નાડીઓ છે.

દ્વે કરે દ્વે ચ ચરણે ચતસ્રઃ પૃષ્ઠતો ગલે' । દેહે પાદાદિશીર્ષાન્તે જાલાનિ ચૈવ ષોડશ

હાથમાં બે, પગમાં બે, ગળાની પાછળ ચાર; શરીરમાં પગથી માથા સુધી સોળ જાળ છે.

માંસસ્નાયુશિરાસ્થિભ્યશ્ચત્વારશ્ચ પૃથક્પૃથક્ । મણિબન્ધનગુલ્ફેષુ નિબદ્ધાનિ પરસ્પરમ્

માંસ, સ્નાયુ, નસ અને હાડકાંમાંથી ચાર-ચાર અલગ-અલગ બને છે; એ બધાં કાંડા અને ગોઢાં પર જોડાયેલા છે.

ષટ્ કૂર્ચાનિ' સ્મૃતાનીહ હસ્તયોઃ પાદયોઃ પૃથક્ । ગ્રીવાયાં ચ તથા મેદ્રે કથિતાનિ મનીષિભિઃ

હાથ અને પગમાં છ-છ ગાંઠો ગણાય છે; એ જ રીતે ગળામાં અને લિંગમાં પણ છે, જેમ વિદ્વાનો કહે છે.

પૃષ્ઠવંશસ્યોપગતાશ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ । તાવન્ત્ય (ત્ય) શ્ચ તથા પેશ્યસ્તાસાં બન્ધનકારિકાઃ

પીઠની હાડકીઓ સાથે ચાર માંસની નાડીઓ જોડાયેલી છે; એટલાં જ સ્નાયુ પણ છે, જે તેમને બાંધે છે.

સીરણ્યશ્ચ તથા સપ્ત પઞ્ચ મૂર્ધાનમાશ્રિતાઃ । એકૈકા મેઢ્રજિહ્વાસ્તા અસ્થિષષ્ટિશતત્રયમ્

સાત નસ અને પાંચ માથામાં છે; દરેક લિંગ અને જીભમાં છે; હાડકાં ત્રેસઠ થાય છે.

સૂક્ષ્મૈઃ સહ ચતુઃ ષષ્ટિર્દશના વિંશતિર્નખાઃ । પાણિપાદશલાકાશ્ચ તાસાં સ્થાનચતુષ્ટયમ્

સૂક્ષ્મ મળીને ચૌસઠ દાંત, વીસ નખ અને હાથ-પગની લાકડીઓ છે; એના ચાર સ્થાન છે.

ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણયોર્ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । ચત્વાર્યરન્યોરસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્તદ્વદેવ તુ

સાઠ આંગળીઓમાંથી બે એડીમાં અને ચાર ગોઢાંમાં છે; ચાર હાડકાં હાથના અને એટલાં જ જાંઘમાં છે.

દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુફલકાંશસમુદ્ભવમ્ (દ્ભવે) । અક્ષસ્થાનાંશક શ્રોણિફલકે ચૈવમાદિશેત્

જાંઘ, ઘૂંટણ અને પિંડળીમાંથી બે-બે થાય છે; એ જ રીતે આંખના ખાડા અને કટિહાડકામાં પણ છે.

ભગાસ્તોકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ । ગ્રીવાયાં ચ તથાઽસ્થીનિ જત્રુકં ચ તથા હનુઃ

ભાગ, પીઠ, પિસ્તાલીસ હાડકાં, ગળામાં, કાંધની હાડકી અને જડબામાં પણ છે.

તન્મૂલં દ્વે લલાટાક્ષિગણ્ડનાસાઙ્ખ્યવસ્થિતાઃ । પર્શુકાસ્તાલુકૈઃ સાર્ધમર્બુદૈશ્ચ દ્વિસપ્તતિઃ

મૂળમાં, કપાળ, આંખ, ગાલ અને નાકમાં બે-બે છે; તાળું અને ગાંઠો મળીને બેહોતેર થાય છે.

દ્વે શઙ્ખકે કપાલાનિ ચત્વાર્યેવ શિરસ્તથા । ઉરઃ સપ્તદશાઽસ્થીનિ સંધીનાં દ્વે શતે દશ

બે કાનની બાજુ, ચાર કપાળની હાડકાં અને માથામાં છે; છદશ હાડકાં છાતીમાં, અને સાંધા બે સો દસ છે.

અષ્ટષષ્ટિસ્તુ શાખાસુ ષષ્ટિશ્ચૈકવિવર્જિતા । અન્તરા વૈ ત્ર્યશીતિશ્ચ સ્નાયોર્નવશતાનિ ચ

આઠસઠ હાથ-પગમાં, અને એક ઓછા સાઠ; વચ્ચે ત્ર્યાસી છે અને નવસો સ્નાયુ છે.

ત્રિંશાધિકે દ્વે શતે તુ અન્તરાધૌ તુ સપ્તતિઃ । ઊર્ધ્વગાઃ ષટ્ શતાન્યેવ શાખાસ્તુ કથિતાનિ તુ

બે સો બત્રીસ કુલ, વચ્ચે સિત્તેર; ઉપરના ભાગમાં છસો, અને અંગો એમ વર્ણવ્યા છે.

પઞ્ચ પેશીશતાન્યેવ ચત્વારિંશત્તથોર્ધ્વગાઃ । ચતુઃ શતં તુ શાખાસુ અન્તરાધૌ ચ ષષ્ઠિકા

પાંચસો માંસપેશીઓ, ચાલીસ ઉપર તરફ; ચારસો અંગોમાં, અને વચ્ચે સાઠ છે.

સ્ત્રીણાં ચૈકાધિકા વૈ સ્યાદ્વિંશતિશ્ચતુરુત્તરા । સ્તનયોર્દશ યોનૌ ચ ત્રયોદશ તથાઽઽશયે

સ્ત્રીઓમાં એક વધારે, કુલ ચોવીસ; સ્તનમાં દસ, યોનિમાં તેર અને ગર્ભાશયમાં પણ એટલાં જ છે.

ગર્ભસ્ય ચ ચતસ્રઃ સ્યુઃ શિરાણાં ચ શરીરિણામ્ । ત્રિંશચ્છતસહસ્રાણિ તથાઽન્યાનિ નવૈવ તુ

ગર્ભમાં ચાર નાડીઓ હોય છે અને શરીરમાં ત્રણ લાખ નસો છે. એ સિવાય નવ વધુ પણ છે.

ષટ્પઞ્ચાશત્સહસ્રાણિ રસં દેહે વહન્તિ તાઃ । કેદાર ઇવ કુલ્યાશ્ચ ક્લેદલેપાદિકં ચ યત્

આમાંથી છપન હજાર નસો શરીરમાં રસ વહન કરે છે, જેમ ખેતરમાં પાણી વહે છે, એ સાથે ભેજ, લપસ અને બીજું બધું પણ લઇ જાય છે.

દ્વાસપ્તતિસ્તથા 'કોટ્યો વ્યોમ્નામિહ મહામુને । મજ્જાયા મેદસશ્ચૈવ વસાયાશ્ચ તથા દ્વિજ

મહાન ઋષિ, શરીરમાં બહેતેર કરોડ નસો છે, જે મજ્જા, ચરબી અને તેલિયાં પદાર્થોને લગતી છે.

મૂત્રસ્ય ચૈવ પિત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ શકૃતસ્તથા । રક્તસ્ય સરસસ્યાત્ર ક્રમશોઽઞ્જલયો મતાઃ

મૂત્ર, પિત્ત, કફ, વિસર્જન, લોહી અને રસ માટે અનુક્રમણિકામાં એક-એક મઠ્ઠી જેટલું માપ ગણાયું છે.

અર્ધાર્ધાભ્યધિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વપૂર્વાઞ્જલેર્મતાઃ । અર્ધાઞ્જલિશ્ચ શુક્રસ્ય તદર્થં ચ તથૌજસઃ

દરેક પૂર્વવર્તી પદાર્થ પછીના કરતાં અડધો વધુ છે; શુક્ર અને તેજ માટે અડધી મઠ્ઠી જેટલું માપ કહેવાયું છે.

રજસસ્તુ તથા સ્ત્રીણાં ચતસ્રઃ કથિતા બુધૈઃ । શરીરં મલદોષાદિપિણ્ડં જ્ઞાત્વાઽઽત્મનિ ત્યજેત્

સ્ત્રીઓમાં ચારે પ્રકારના રજસની વાત વિદ્વાનો કરે છે; શરીર તો માળા અને દોષથી ભરેલું છે, એ જાણી એને છોડવો જોઈએ.