અગ્નિપુરાણમ્

અવ્યતમાશ્રિતાનીહ રજઃ સત્ત્વતમાંસિ ચ । આન્તરઃ પુરુષો જીવઃ સ પરં બ્રહ્મ કારણમ્

અહીં અવ્યક્ત એ રજ, સત્વ અને તમનો આધાર છે. અંદરનો પુરુષ એટલે જીવ અને પરમ બ્રહ્મ એ બધાનું કારણ છે.

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યો વેત્તિ પુરુષં પરમ્ । સપ્તાઽઽશયાઃ સ્મૃતા દેહે રુધિરસ્યૈક આશયઃ

જે વ્યક્તિ પરમ પુરુષને ઓળખે છે, તે સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે. શરીરમાં સાત કોષ કહેવાય છે, જેમાં એક રક્તનો કોષ છે.

શ્લેષ્મણશ્ચાઽઽમપિત્તાભ્યાં પક્વાશયસ્તુ પઞ્ચમઃ । વાયુમૂત્રાશયઃ સપ્ત સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ

શ્લેષ્મા, અપાચિત અન્ન, પિત્ત અને પક્વાશય – આ પાંચમો છે. વાયુ અને મૂત્રના કોષ છઠ્ઠા અને સાતમા છે. સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશય આઠમો છે.

પિત્તાત્પક્વાશયોઽગ્નેઃ સ્યાદ્યોનિર્વિકશિતા દ્યુતૌ । પદ્મવદ્ગર્ભાશયઃ સ્યાત્તત્ર ધત્તે સરક્તકમ્

પિત્તથી પક્વાશય, અગ્નિથી યોનિ અને તેજથી તેનું વિસ્તરણ થાય છે. ગર્ભાશય કમળ જેવું છે, ત્યાં સર્વે રક્તમિશ્રિત વસ્તુઓ રહે છે.

શુક્રં સ્વશુક્રતશ્ચાઙ્ગં કુન્તલાન્યત્ર કાલતઃ । ન્યસ્તં શુક્રમતો યોનૌ નૈતિ ગર્ભાશયં મુને

શુક્રથી, અને પોતાના શુક્રથી, સમયાનુસાર અંગો અને વાળ ઉત્પન્ન થાય છે. જો યોનિમાં શુક્ર રહે તો, મુનિ, તે ગર્ભાશય સુધી પહોંચતું નથી.

ઋતાવપિ ચ યોનિશ્ચેદ્વાતપિત્તકફાવૃતા । ભવેત્તદા વિકાશિત્વં નૈવ તસ્યાં પ્રજાયતે

ઋતુકાળમાં પણ જો યોનિ વાયુ, પિત્ત કે શ્લેષ્મા વડે અવરોધાયેલી હોય, તો તેનું વિસ્તરણ થતું નથી અને ત્યાં સંતાન ઉત્પન્ન થતું નથી.

બુક્કાત્પુક્કસકપ્લીહકૃતકોષ્ઠાઙ્ગહૃદ્વ્રણાઃ । તણ્ડકશ્ચ મહાભાગ નિબદ્ધાન્યાશયે મતઃ

બુક્કા, પુક્કસ, પળી, આંતરડાં, હૃદય અને વ્રણ – મહાનુભાવ, તંડક પણ આ કોષોમાં બંધાયેલો માનવામાં આવે છે.

રસસ્ય પચ્યમાનસ્ય સારાદ્ભવતિ દેહિનામ્ । પ્લીહા યકૃચ્ચ ધર્મજ્ઞ રક્તફેનાચ્ચ પુક્કસઃ

પાચન પામેલા રસના સારથી શરીરમાં પળી અને યકૃત ઉત્પન્ન થાય છે, ધર્મજ્ઞ, અને રક્તના ફેનથી પુક્કસ થાય છે.

રક્તં પિત્તં ચ ભવતિ તથા તણ્ડકસંજ્ઞકઃ । ભેદો રક્તપ્રસારાચ્ચ બુક્કાયાઃ સંભવઃ સ્મૃતઃ

રક્ત અને પિત્ત ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ તંડક નામનું પદાર્થ પણ. રક્તના પ્રસરણથી બુક્કાનું ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.

રક્તમાંસપ્રકારાચ્ચ ભવન્ત્યન્ત્રાણિ દેહિનામ્ । સાર્ધત્રિવ્યાયામ (વ્યામ) સંખ્યાનિ તાનિ નૃણાં વિનિર્દિશેત્

રક્ત અને માંસના વિવિધ રૂપોથી શરીરના આંતરડાં બને છે. પુરુષોમાં તેની લંબાઈ સવા ત્રણ હાથ જેટલી કહેવાય છે.

ત્રિવ્યામાનિ તથા સ્ત્રીણાં પ્રાહુર્વેદવિદો જનાઃ । રક્તવાયુસમાયોગાત્કામે યસ્યોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

સ્ત્રીઓમાં તે ત્રણ હાથ જેટલી માનવામાં આવે છે, એવું વેદજ્ઞ લોકો કહે છે. રક્ત અને વાયુના સંયોગથી કામ ઉત્પન્ન થાય છે.

કફપ્રસારાદ્ભવતિ હૃદયં પદ્મસંનિભમ્ । અધોમુખં તચ્છુષિરં યત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ

કફના પ્રસરણથી હૃદય કમળ જેવું બને છે. તે નીચે તરફ મોઢું ધરાવે છે અને ખોખલું છે, જ્યાં જીવ વસે છે.

ચૈતન્યાનુગતા ભાવાઃ સર્વે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ । તસ્ય વામે યથા પ્લીહા દક્ષિણે ચ યથા યકૃત્

જ્યાં ચેતનાથી જોડાયેલા બધા ભાવો સ્થિર છે. હૃદયની ડાબી બાજુએ પળી છે અને જમણી બાજુએ યકૃત છે.

દક્ષિણે ચ તથા ક્લોમ પદ્મસ્યૈવં પ્રકીર્તિતમ્ । શ્રોતાંસિ યાનિ દેહેઽસ્મિન્કફરક્તવહાનિ ચ

જમણી બાજુએ પણ ક્લોમા છે, જેમ કમળમાં વર્ણવાયું છે. શરીરમાં જે નાડીઓ છે, તે કફ અને રક્ત વહન કરે છે.

તેષાં ભૂતાનુમાનાચ્ચ ભવતીન્દ્રિયસંભવઃ । નેત્રયોર્મણ્ડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકમ્

પાંચ મહાભૂતના અનુમાનથી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ સમજાય છે. આંખોમાં જે સફેદ વર્તુળ છે, તે કફથી થાય છે અને પિતૃક છે.

કૃષ્ણં ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા ભવતિ માતૃકમ્ । પિત્તાત્ત્વઙ્મણ્ડલં જ્ઞેયં માતાપિતૃસમુદ્ભવમ્

વાતથી કાળું મંડળ બને છે, જેને માતૃક કહે છે. ચામડીનું મંડળ માતા-પિતાની સંયુક્ત કૃપાથી થાય છે.

માંસાસૃક્કફજા જિહ્વા મેદોસૃક્કફમાંસજૌ । વૃષા (ષ) ણૌ દશ પ્રાણસ્ય જ્ઞેયાન્યાયતનાનિ તુ

જીભ માંસ, લોહી અને કફથી બને છે. વાંઝણ ચરબી, લોહી, કફ અને માંસથી બને છે. પ્રાણના દસ સ્થાન સમજવા.

મૂર્ધા હૃન્નાભિકણ્ઠાશ્ચ જિહ્વા શુક્રં ચ શોણિતમ્ । ગુદં વસ્તિશ્ચ ગુલ્ફં ચ 'કણ્ડુરાઃ ષોડશેરિતાઃ

માથું, હૃદય, નાભિ, ગળું, જીભ, વિર્ય, લોહી, ગુદા, મૂત્રાશય અને ગોઢું—આ મળીને સોળ નાડીઓ છે.

દ્વે કરે દ્વે ચ ચરણે ચતસ્રઃ પૃષ્ઠતો ગલે' । દેહે પાદાદિશીર્ષાન્તે જાલાનિ ચૈવ ષોડશ

હાથમાં બે, પગમાં બે, ગળાની પાછળ ચાર; શરીરમાં પગથી માથા સુધી સોળ જાળ છે.

માંસસ્નાયુશિરાસ્થિભ્યશ્ચત્વારશ્ચ પૃથક્પૃથક્ । મણિબન્ધનગુલ્ફેષુ નિબદ્ધાનિ પરસ્પરમ્

માંસ, સ્નાયુ, નસ અને હાડકાંમાંથી ચાર-ચાર અલગ-અલગ બને છે; એ બધાં કાંડા અને ગોઢાં પર જોડાયેલા છે.

ષટ્ કૂર્ચાનિ' સ્મૃતાનીહ હસ્તયોઃ પાદયોઃ પૃથક્ । ગ્રીવાયાં ચ તથા મેદ્રે કથિતાનિ મનીષિભિઃ

હાથ અને પગમાં છ-છ ગાંઠો ગણાય છે; એ જ રીતે ગળામાં અને લિંગમાં પણ છે, જેમ વિદ્વાનો કહે છે.

પૃષ્ઠવંશસ્યોપગતાશ્ચતસ્રો માંસરજ્જવઃ । તાવન્ત્ય (ત્ય) શ્ચ તથા પેશ્યસ્તાસાં બન્ધનકારિકાઃ

પીઠની હાડકીઓ સાથે ચાર માંસની નાડીઓ જોડાયેલી છે; એટલાં જ સ્નાયુ પણ છે, જે તેમને બાંધે છે.

સીરણ્યશ્ચ તથા સપ્ત પઞ્ચ મૂર્ધાનમાશ્રિતાઃ । એકૈકા મેઢ્રજિહ્વાસ્તા અસ્થિષષ્ટિશતત્રયમ્

સાત નસ અને પાંચ માથામાં છે; દરેક લિંગ અને જીભમાં છે; હાડકાં ત્રેસઠ થાય છે.

સૂક્ષ્મૈઃ સહ ચતુઃ ષષ્ટિર્દશના વિંશતિર્નખાઃ । પાણિપાદશલાકાશ્ચ તાસાં સ્થાનચતુષ્ટયમ્

સૂક્ષ્મ મળીને ચૌસઠ દાંત, વીસ નખ અને હાથ-પગની લાકડીઓ છે; એના ચાર સ્થાન છે.

ષષ્ટ્યઙ્ગુલીનાં દ્વે પાર્ષ્ણયોર્ગુલ્ફેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । ચત્વાર્યરન્યોરસ્થીનિ જઙ્ઘયોસ્તદ્વદેવ તુ

સાઠ આંગળીઓમાંથી બે એડીમાં અને ચાર ગોઢાંમાં છે; ચાર હાડકાં હાથના અને એટલાં જ જાંઘમાં છે.

દ્વે દ્વે જાનુકપોલોરુફલકાંશસમુદ્ભવમ્ (દ્ભવે) । અક્ષસ્થાનાંશક શ્રોણિફલકે ચૈવમાદિશેત્

જાંઘ, ઘૂંટણ અને પિંડળીમાંથી બે-બે થાય છે; એ જ રીતે આંખના ખાડા અને કટિહાડકામાં પણ છે.

ભગાસ્તોકં તથા પૃષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ । ગ્રીવાયાં ચ તથાઽસ્થીનિ જત્રુકં ચ તથા હનુઃ

ભાગ, પીઠ, પિસ્તાલીસ હાડકાં, ગળામાં, કાંધની હાડકી અને જડબામાં પણ છે.

તન્મૂલં દ્વે લલાટાક્ષિગણ્ડનાસાઙ્ખ્યવસ્થિતાઃ । પર્શુકાસ્તાલુકૈઃ સાર્ધમર્બુદૈશ્ચ દ્વિસપ્તતિઃ

મૂળમાં, કપાળ, આંખ, ગાલ અને નાકમાં બે-બે છે; તાળું અને ગાંઠો મળીને બેહોતેર થાય છે.

દ્વે શઙ્ખકે કપાલાનિ ચત્વાર્યેવ શિરસ્તથા । ઉરઃ સપ્તદશાઽસ્થીનિ સંધીનાં દ્વે શતે દશ

બે કાનની બાજુ, ચાર કપાળની હાડકાં અને માથામાં છે; છદશ હાડકાં છાતીમાં, અને સાંધા બે સો દસ છે.