અગ્નિપુરાણમ્

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે તતઃ । વાયૌ નષ્ટે તુ ચાકાશન્નીરવં તિષ્ઠતિ દ્વિજ ।। ૩૬૮.

પછી આકાશ પવનમાંથી સ્પર્શના ગુણને ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પવન નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર અવાજરહિત આકાશ જ રહે છે, હે દ્વિજ.

આકાશસ્યાથ વૈ શબ્દં ભૂતાદિર્ગ્રસતે ચ ખં । અબિમાનાત્મકં ખઞ્ચ ભૂતાદિ ગ્રસતે મહાન્ ।। ૩૬૮.

પછી ભૂતાદિ તત્વ આકાશના ધ્વનિને અને અહંકારરૂપ આકાશને ગ્રહણ કરે છે; પછી ભૂતાદિ તત્વ મહતમાં લીન થાય છે.

ભૂમિર્યાતિ લયઞ્ચાપ્સુ આપો જ્યોતિષિ તદ્‌વ્રજેત્ । વાયૌ વાયુશ્ચ ખે ખઞ્ચ અહઙ્કારે લયં સ ચ ।। ૩૬૮.

પૃથ્વી પાણીમાં લીન થાય છે, પાણી અગ્નિમાં, અગ્નિ પવનમાં, પવન આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં અને અહંકાર મહતમાં લીન થાય છે.

મહત્તત્ત્વે મહાન્તઞ્ચ પ્રકૃતિર્ગ્રસતે દ્વિજ । વ્યક્તાઽવ્યક્તા ચ પ્રકૃતિર્વ્યક્તસ્યાવ્યક્તકે લયઃ ।। ૩૬૮.

પ્રકૃતિ મહત્તત્વને પોતાના અંદર ગ્રહણ કરે છે, હે દ્વિજ; વ્યક્ત અને અવ્યક્ત બંને પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે અને વ્યક્ત અવ્યક્તમાં વિલય પામે છે.

પુમાનેકાક્ષરઃ શુદ્ધઃ સોઽપ્યંશઃ પરમાત્મનઃ । પ્રકૃતિઃ પુરુષશચૈચૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

પવિત્ર એક અક્ષરવાળો પુરુષ પણ પરમાત્માનો અંશ છે; પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પરમાત્મામાં લીન થાય છે.

ન સન્તિ યત્ર સર્વેશે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ । સત્તામાત્રાત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્યાત્મનઃ પરે ।। ૩૬૮.

જે પરમેશ્વરમાં નામ, જાતિ વગેરે કલ્પનાઓ નથી; જે શુદ્ધ સત્તા સ્વરૂપ છે, જ્ઞાનમય છે અને પરમ આત્મા છે.

અથ સપ્તત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ શરીરાવયવાઃ અગ્નિરુવાચ શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ધીઃ ખં ચ ભૂતગમ્ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ ખાદિષુ તદ્ગુણાઃ

હવે ત્રણસો સિત્તેરમો અધ્યાય: શરીરના અવયવો. અગ્નિ કહે છે: કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, મન અને આકાશ — આ બધું તત્વો સાથે જોડાયેલું છે; ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ એ તત્વોમાં તેમના ગુણ છે.

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાગ્ભવેત્કર્મ ખં તથા । ઉત્સર્ગાનન્દકાદાનગતિ વાગાદિકર્મ તત્

મળદ્વાર, યોનિ, હાથ, પગ અને વાણી – આ પાંચે કર્મેન્દ્રિય છે. તેમનાં કામ છે: વિસર્જન, આનંદ, પકડવું, ચાલવું અને બોલવું.

પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યત્ર પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પઞ્ચૈવ મહાભૂતા મનોધિપાઃ

અહીં પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય છે. તેમનાં વિષય પણ પાંચ છે અને પાંચ મહાભૂત છે – આ બધું મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

આત્માઽવ્યક્તશ્ચતુર્વિંશત્તત્ત્વાનિ પુરુષઃ પરઃ । સંયુક્તશ્ચ વિયુક્તશ્ચ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે

આત્મા અવ્યક્ત છે, ચોવીસ તત્ત્વો છે અને પુરુષ એ બધાથી પર છે. એ જોડાયેલો પણ છે અને અલગ પણ, જેમ માછલી પાણીમાં રહે છે.

અવ્યતમાશ્રિતાનીહ રજઃ સત્ત્વતમાંસિ ચ । આન્તરઃ પુરુષો જીવઃ સ પરં બ્રહ્મ કારણમ્

અહીં અવ્યક્ત એ રજ, સત્વ અને તમનો આધાર છે. અંદરનો પુરુષ એટલે જીવ અને પરમ બ્રહ્મ એ બધાનું કારણ છે.

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યો વેત્તિ પુરુષં પરમ્ । સપ્તાઽઽશયાઃ સ્મૃતા દેહે રુધિરસ્યૈક આશયઃ

જે વ્યક્તિ પરમ પુરુષને ઓળખે છે, તે સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે. શરીરમાં સાત કોષ કહેવાય છે, જેમાં એક રક્તનો કોષ છે.

શ્લેષ્મણશ્ચાઽઽમપિત્તાભ્યાં પક્વાશયસ્તુ પઞ્ચમઃ । વાયુમૂત્રાશયઃ સપ્ત સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ

શ્લેષ્મા, અપાચિત અન્ન, પિત્ત અને પક્વાશય – આ પાંચમો છે. વાયુ અને મૂત્રના કોષ છઠ્ઠા અને સાતમા છે. સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશય આઠમો છે.

પિત્તાત્પક્વાશયોઽગ્નેઃ સ્યાદ્યોનિર્વિકશિતા દ્યુતૌ । પદ્મવદ્ગર્ભાશયઃ સ્યાત્તત્ર ધત્તે સરક્તકમ્

પિત્તથી પક્વાશય, અગ્નિથી યોનિ અને તેજથી તેનું વિસ્તરણ થાય છે. ગર્ભાશય કમળ જેવું છે, ત્યાં સર્વે રક્તમિશ્રિત વસ્તુઓ રહે છે.

શુક્રં સ્વશુક્રતશ્ચાઙ્ગં કુન્તલાન્યત્ર કાલતઃ । ન્યસ્તં શુક્રમતો યોનૌ નૈતિ ગર્ભાશયં મુને

શુક્રથી, અને પોતાના શુક્રથી, સમયાનુસાર અંગો અને વાળ ઉત્પન્ન થાય છે. જો યોનિમાં શુક્ર રહે તો, મુનિ, તે ગર્ભાશય સુધી પહોંચતું નથી.

ઋતાવપિ ચ યોનિશ્ચેદ્વાતપિત્તકફાવૃતા । ભવેત્તદા વિકાશિત્વં નૈવ તસ્યાં પ્રજાયતે

ઋતુકાળમાં પણ જો યોનિ વાયુ, પિત્ત કે શ્લેષ્મા વડે અવરોધાયેલી હોય, તો તેનું વિસ્તરણ થતું નથી અને ત્યાં સંતાન ઉત્પન્ન થતું નથી.

બુક્કાત્પુક્કસકપ્લીહકૃતકોષ્ઠાઙ્ગહૃદ્વ્રણાઃ । તણ્ડકશ્ચ મહાભાગ નિબદ્ધાન્યાશયે મતઃ

બુક્કા, પુક્કસ, પળી, આંતરડાં, હૃદય અને વ્રણ – મહાનુભાવ, તંડક પણ આ કોષોમાં બંધાયેલો માનવામાં આવે છે.

રસસ્ય પચ્યમાનસ્ય સારાદ્ભવતિ દેહિનામ્ । પ્લીહા યકૃચ્ચ ધર્મજ્ઞ રક્તફેનાચ્ચ પુક્કસઃ

પાચન પામેલા રસના સારથી શરીરમાં પળી અને યકૃત ઉત્પન્ન થાય છે, ધર્મજ્ઞ, અને રક્તના ફેનથી પુક્કસ થાય છે.

રક્તં પિત્તં ચ ભવતિ તથા તણ્ડકસંજ્ઞકઃ । ભેદો રક્તપ્રસારાચ્ચ બુક્કાયાઃ સંભવઃ સ્મૃતઃ

રક્ત અને પિત્ત ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ તંડક નામનું પદાર્થ પણ. રક્તના પ્રસરણથી બુક્કાનું ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.

રક્તમાંસપ્રકારાચ્ચ ભવન્ત્યન્ત્રાણિ દેહિનામ્ । સાર્ધત્રિવ્યાયામ (વ્યામ) સંખ્યાનિ તાનિ નૃણાં વિનિર્દિશેત્

રક્ત અને માંસના વિવિધ રૂપોથી શરીરના આંતરડાં બને છે. પુરુષોમાં તેની લંબાઈ સવા ત્રણ હાથ જેટલી કહેવાય છે.

ત્રિવ્યામાનિ તથા સ્ત્રીણાં પ્રાહુર્વેદવિદો જનાઃ । રક્તવાયુસમાયોગાત્કામે યસ્યોદ્ભવઃ સ્મૃતઃ

સ્ત્રીઓમાં તે ત્રણ હાથ જેટલી માનવામાં આવે છે, એવું વેદજ્ઞ લોકો કહે છે. રક્ત અને વાયુના સંયોગથી કામ ઉત્પન્ન થાય છે.

કફપ્રસારાદ્ભવતિ હૃદયં પદ્મસંનિભમ્ । અધોમુખં તચ્છુષિરં યત્ર જીવો વ્યવસ્થિતઃ

કફના પ્રસરણથી હૃદય કમળ જેવું બને છે. તે નીચે તરફ મોઢું ધરાવે છે અને ખોખલું છે, જ્યાં જીવ વસે છે.

ચૈતન્યાનુગતા ભાવાઃ સર્વે તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ । તસ્ય વામે યથા પ્લીહા દક્ષિણે ચ યથા યકૃત્

જ્યાં ચેતનાથી જોડાયેલા બધા ભાવો સ્થિર છે. હૃદયની ડાબી બાજુએ પળી છે અને જમણી બાજુએ યકૃત છે.

દક્ષિણે ચ તથા ક્લોમ પદ્મસ્યૈવં પ્રકીર્તિતમ્ । શ્રોતાંસિ યાનિ દેહેઽસ્મિન્કફરક્તવહાનિ ચ

જમણી બાજુએ પણ ક્લોમા છે, જેમ કમળમાં વર્ણવાયું છે. શરીરમાં જે નાડીઓ છે, તે કફ અને રક્ત વહન કરે છે.

તેષાં ભૂતાનુમાનાચ્ચ ભવતીન્દ્રિયસંભવઃ । નેત્રયોર્મણ્ડલં શુક્લં કફાદ્ભવતિ પૈતૃકમ્

પાંચ મહાભૂતના અનુમાનથી ઇન્દ્રિયોની ઉત્પત્તિ સમજાય છે. આંખોમાં જે સફેદ વર્તુળ છે, તે કફથી થાય છે અને પિતૃક છે.

કૃષ્ણં ચ મણ્ડલં વાતાત્તથા ભવતિ માતૃકમ્ । પિત્તાત્ત્વઙ્મણ્ડલં જ્ઞેયં માતાપિતૃસમુદ્ભવમ્

વાતથી કાળું મંડળ બને છે, જેને માતૃક કહે છે. ચામડીનું મંડળ માતા-પિતાની સંયુક્ત કૃપાથી થાય છે.

માંસાસૃક્કફજા જિહ્વા મેદોસૃક્કફમાંસજૌ । વૃષા (ષ) ણૌ દશ પ્રાણસ્ય જ્ઞેયાન્યાયતનાનિ તુ

જીભ માંસ, લોહી અને કફથી બને છે. વાંઝણ ચરબી, લોહી, કફ અને માંસથી બને છે. પ્રાણના દસ સ્થાન સમજવા.

મૂર્ધા હૃન્નાભિકણ્ઠાશ્ચ જિહ્વા શુક્રં ચ શોણિતમ્ । ગુદં વસ્તિશ્ચ ગુલ્ફં ચ 'કણ્ડુરાઃ ષોડશેરિતાઃ

માથું, હૃદય, નાભિ, ગળું, જીભ, વિર્ય, લોહી, ગુદા, મૂત્રાશય અને ગોઢું—આ મળીને સોળ નાડીઓ છે.

દ્વે કરે દ્વે ચ ચરણે ચતસ્રઃ પૃષ્ઠતો ગલે' । દેહે પાદાદિશીર્ષાન્તે જાલાનિ ચૈવ ષોડશ

હાથમાં બે, પગમાં બે, ગળાની પાછળ ચાર; શરીરમાં પગથી માથા સુધી સોળ જાળ છે.