અગ્નિપુરાણમ્

સપ્તર્ષિસ્થાનમાક્રમ્ય સ્થિતેઽમ્ભસિ શતં મરુત્ । મુખનિશ્વાસતો વિષ્ણોર્નાશં નયતિ તાન્ ઘનાન્ ।। ૩૬૮.

સપ્તર્ષિઓના સ્થાન સુધી પહોંચીને, પાણીમાં ઊભેલા સો પવન, વિષ્ણુના મોઢામાંથી નીકળેલા શ્વાસથી એ વાદળોને વિખેરી દે છે.

વાયું પીત્વા હરિઃ શેષે શેતે ચૈકાર્ણવે પ્રમુઃ । બ્રહ્મરૂપધર઼ઃ સિદ્ધૈર્જલગૈર્મુનિભિસ્તુતઃ ।। ૩૬૮.

પવનને પીધા પછી હરિ એકમાત્ર મહાસાગરમાં આરામથી સુઈ જાય છે; તે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કરે છે અને સિદ્ધો, જળચર અને મુનિઓ તેની સ્તુતિ કરે છે.

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ । આત્માનં વાસુદેવાખ્યાં ચિન્તયન્મધુસૂદનઃ ।। ૩૬૮.

પછી મધુસૂદન પોતાની માયાથી બનેલી દિવ્ય યોગનિદ્રામાં સ્થિર થાય છે અને પોતાને, એટલે કે વાસુદેવને, ધ્યાનમાં લે છે.

કલ્પં શેતે પ્રબુદ્ધોઽથ બ્રહ્મરૂપી સૃજત્યઽસૌ । દ્વિપરાર્ધન્તતો વ્યક્તં પ્રકૃતૌ લીયતે દ્વિજ ।। ૩૬૮.

એ ભગવાન એક કલ્પ સુધી સુઈ રહે છે; પછી જાગીને બ્રહ્મા રૂપે સર્જન કરે છે. બે પરાર્ધ પછી, સર્વ પ્રપંચ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે, હે દ્વિજ.

સ્થાનાત્ સ્થાનં દશગુણમેકસ્માદ્ ગુણ્યતે સ્થલે । તતોઽષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્દ્ધમભિધીયતે ।। ૩૬૮.

એક સ્થાનથી બીજું સ્થાન દસ ગણું મોટું હોય છે; આ રીતે અઢારમા ભાગે પરાર્ધ ગણાય છે.

પરાર્ધં દ્વિગુણં યત્તુ પ્રાકૃતઃ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ । અનાવૃષ્ટ્યાઽગ્નિસમ્પર્કાત્ કૃતે સંજ્વલને દ્વિજ ।। ૩૬૮.

જે બે પરાર્ધ જેટલું લાંબું હોય છે, તેને પ્રાકૃત પ્રલય કહે છે, જે અનાવૃષ્ટિ અને અગ્નિના સ્પર્શથી, બળવાની વેળાએ થાય છે, હે દ્વિજ.

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે । કૃષ્ણેચ્છાકારિતે તસ્મિન્ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।। ૩૬૮.

મહત અને તેના અનુરૂપ વિશેષ રૂપોના વિનાશ સમયે, કૃષ્ણની ઇચ્છાથી, સર્વનો પુનઃસંગ્રહ થાય છે.

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્બ્વં ભૂમેર્ગન્ધાદિકં ગુણં । આત્મગન્ધાત્તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે ।। ૩૬૮.

પહેલા પાણી, પૃથ્વીના સુગંધ વગેરે ગુણોને ગ્રહણ કરે છે; પછી પૃથ્વી પોતાના સુગંધથી પ્રલય માટે તૈયાર થાય છે.

રસાત્મિકાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ હ્યાપસ્તાસાં રસો ગુણઃ । પીયતે જ્યોતિષા તાસુ નષ્ટાસ્વગ્નિશ્ચ દીપ્ય્તે ।। ૩૬૮.

પાણી, જે સ્વાદથી ભરપૂર છે, રહે છે; તેનો ગુણ સ્વાદ છે. જ્યારે અગ્નિ એ પાણીને પી જાય છે અને તે નાશ પામે છે, ત્યારે અગ્નિ તેજથી પ્રગટ થાય છે.

જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુર્ગ્રસતિ ભાસ્કરં । નષ્ટે જ્યોતિષિ વાયુશ્ચ બલી દોધૂયતે મહાન્ ।। ૩૬૮.

પવન અગ્નિમાંથી રૂપના ગુણને ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે અગ્નિ નાશ પામે છે, ત્યારે શક્તિશાળી પવન જોરથી ફૂંકાય છે.

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે તતઃ । વાયૌ નષ્ટે તુ ચાકાશન્નીરવં તિષ્ઠતિ દ્વિજ ।। ૩૬૮.

પછી આકાશ પવનમાંથી સ્પર્શના ગુણને ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પવન નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર અવાજરહિત આકાશ જ રહે છે, હે દ્વિજ.

આકાશસ્યાથ વૈ શબ્દં ભૂતાદિર્ગ્રસતે ચ ખં । અબિમાનાત્મકં ખઞ્ચ ભૂતાદિ ગ્રસતે મહાન્ ।। ૩૬૮.

પછી ભૂતાદિ તત્વ આકાશના ધ્વનિને અને અહંકારરૂપ આકાશને ગ્રહણ કરે છે; પછી ભૂતાદિ તત્વ મહતમાં લીન થાય છે.

ભૂમિર્યાતિ લયઞ્ચાપ્સુ આપો જ્યોતિષિ તદ્‌વ્રજેત્ । વાયૌ વાયુશ્ચ ખે ખઞ્ચ અહઙ્કારે લયં સ ચ ।। ૩૬૮.

પૃથ્વી પાણીમાં લીન થાય છે, પાણી અગ્નિમાં, અગ્નિ પવનમાં, પવન આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં અને અહંકાર મહતમાં લીન થાય છે.

મહત્તત્ત્વે મહાન્તઞ્ચ પ્રકૃતિર્ગ્રસતે દ્વિજ । વ્યક્તાઽવ્યક્તા ચ પ્રકૃતિર્વ્યક્તસ્યાવ્યક્તકે લયઃ ।। ૩૬૮.

પ્રકૃતિ મહત્તત્વને પોતાના અંદર ગ્રહણ કરે છે, હે દ્વિજ; વ્યક્ત અને અવ્યક્ત બંને પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે અને વ્યક્ત અવ્યક્તમાં વિલય પામે છે.

પુમાનેકાક્ષરઃ શુદ્ધઃ સોઽપ્યંશઃ પરમાત્મનઃ । પ્રકૃતિઃ પુરુષશચૈચૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

પવિત્ર એક અક્ષરવાળો પુરુષ પણ પરમાત્માનો અંશ છે; પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પરમાત્મામાં લીન થાય છે.

ન સન્તિ યત્ર સર્વેશે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ । સત્તામાત્રાત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્યાત્મનઃ પરે ।। ૩૬૮.

જે પરમેશ્વરમાં નામ, જાતિ વગેરે કલ્પનાઓ નથી; જે શુદ્ધ સત્તા સ્વરૂપ છે, જ્ઞાનમય છે અને પરમ આત્મા છે.

અથ સપ્તત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ શરીરાવયવાઃ અગ્નિરુવાચ શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ધીઃ ખં ચ ભૂતગમ્ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ ખાદિષુ તદ્ગુણાઃ

હવે ત્રણસો સિત્તેરમો અધ્યાય: શરીરના અવયવો. અગ્નિ કહે છે: કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, મન અને આકાશ — આ બધું તત્વો સાથે જોડાયેલું છે; ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ એ તત્વોમાં તેમના ગુણ છે.

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાગ્ભવેત્કર્મ ખં તથા । ઉત્સર્ગાનન્દકાદાનગતિ વાગાદિકર્મ તત્

મળદ્વાર, યોનિ, હાથ, પગ અને વાણી – આ પાંચે કર્મેન્દ્રિય છે. તેમનાં કામ છે: વિસર્જન, આનંદ, પકડવું, ચાલવું અને બોલવું.

પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યત્ર પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પઞ્ચૈવ મહાભૂતા મનોધિપાઃ

અહીં પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય છે. તેમનાં વિષય પણ પાંચ છે અને પાંચ મહાભૂત છે – આ બધું મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

આત્માઽવ્યક્તશ્ચતુર્વિંશત્તત્ત્વાનિ પુરુષઃ પરઃ । સંયુક્તશ્ચ વિયુક્તશ્ચ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે

આત્મા અવ્યક્ત છે, ચોવીસ તત્ત્વો છે અને પુરુષ એ બધાથી પર છે. એ જોડાયેલો પણ છે અને અલગ પણ, જેમ માછલી પાણીમાં રહે છે.

અવ્યતમાશ્રિતાનીહ રજઃ સત્ત્વતમાંસિ ચ । આન્તરઃ પુરુષો જીવઃ સ પરં બ્રહ્મ કારણમ્

અહીં અવ્યક્ત એ રજ, સત્વ અને તમનો આધાર છે. અંદરનો પુરુષ એટલે જીવ અને પરમ બ્રહ્મ એ બધાનું કારણ છે.

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યો વેત્તિ પુરુષં પરમ્ । સપ્તાઽઽશયાઃ સ્મૃતા દેહે રુધિરસ્યૈક આશયઃ

જે વ્યક્તિ પરમ પુરુષને ઓળખે છે, તે સર્વોચ્ચ સ્થાન પામે છે. શરીરમાં સાત કોષ કહેવાય છે, જેમાં એક રક્તનો કોષ છે.

શ્લેષ્મણશ્ચાઽઽમપિત્તાભ્યાં પક્વાશયસ્તુ પઞ્ચમઃ । વાયુમૂત્રાશયઃ સપ્ત સ્ત્રીણાં ગર્ભાશયોઽષ્ટમઃ

શ્લેષ્મા, અપાચિત અન્ન, પિત્ત અને પક્વાશય – આ પાંચમો છે. વાયુ અને મૂત્રના કોષ છઠ્ઠા અને સાતમા છે. સ્ત્રીઓમાં ગર્ભાશય આઠમો છે.

પિત્તાત્પક્વાશયોઽગ્નેઃ સ્યાદ્યોનિર્વિકશિતા દ્યુતૌ । પદ્મવદ્ગર્ભાશયઃ સ્યાત્તત્ર ધત્તે સરક્તકમ્

પિત્તથી પક્વાશય, અગ્નિથી યોનિ અને તેજથી તેનું વિસ્તરણ થાય છે. ગર્ભાશય કમળ જેવું છે, ત્યાં સર્વે રક્તમિશ્રિત વસ્તુઓ રહે છે.

શુક્રં સ્વશુક્રતશ્ચાઙ્ગં કુન્તલાન્યત્ર કાલતઃ । ન્યસ્તં શુક્રમતો યોનૌ નૈતિ ગર્ભાશયં મુને

શુક્રથી, અને પોતાના શુક્રથી, સમયાનુસાર અંગો અને વાળ ઉત્પન્ન થાય છે. જો યોનિમાં શુક્ર રહે તો, મુનિ, તે ગર્ભાશય સુધી પહોંચતું નથી.

ઋતાવપિ ચ યોનિશ્ચેદ્વાતપિત્તકફાવૃતા । ભવેત્તદા વિકાશિત્વં નૈવ તસ્યાં પ્રજાયતે

ઋતુકાળમાં પણ જો યોનિ વાયુ, પિત્ત કે શ્લેષ્મા વડે અવરોધાયેલી હોય, તો તેનું વિસ્તરણ થતું નથી અને ત્યાં સંતાન ઉત્પન્ન થતું નથી.

બુક્કાત્પુક્કસકપ્લીહકૃતકોષ્ઠાઙ્ગહૃદ્વ્રણાઃ । તણ્ડકશ્ચ મહાભાગ નિબદ્ધાન્યાશયે મતઃ

બુક્કા, પુક્કસ, પળી, આંતરડાં, હૃદય અને વ્રણ – મહાનુભાવ, તંડક પણ આ કોષોમાં બંધાયેલો માનવામાં આવે છે.

રસસ્ય પચ્યમાનસ્ય સારાદ્ભવતિ દેહિનામ્ । પ્લીહા યકૃચ્ચ ધર્મજ્ઞ રક્તફેનાચ્ચ પુક્કસઃ

પાચન પામેલા રસના સારથી શરીરમાં પળી અને યકૃત ઉત્પન્ન થાય છે, ધર્મજ્ઞ, અને રક્તના ફેનથી પુક્કસ થાય છે.

રક્તં પિત્તં ચ ભવતિ તથા તણ્ડકસંજ્ઞકઃ । ભેદો રક્તપ્રસારાચ્ચ બુક્કાયાઃ સંભવઃ સ્મૃતઃ

રક્ત અને પિત્ત ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ જ તંડક નામનું પદાર્થ પણ. રક્તના પ્રસરણથી બુક્કાનું ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.