અગ્નિપુરાણમ્

ચતુર્યગસહસ્ત્રાન્તે પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતો લયઃ લય આત્યન્તિકો જ્ઞાનાદાત્મનઃ પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

ચાર હજાર યુગના અંતે પ્રાકૃતિક પ્રલય આવે છે. અંતિમ લય તો જ્ઞાનથી થાય છે, જ્યારે આત્મા પરમાત્મામાં લીન થાય છે.

નૈમિત્તિકસ્ય કલ્પાન્તે વક્ષ્યે રૂપં લયસ્ય તે । ચતુર્યુગસહસ્નાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે ।। ૩૬૮.

હું તને કલ્પના અંતે થતા નિમિત્ત પ્રલયનું સ્વરૂપ સમજાવું છું, જ્યારે ચાર હજાર યુગ પછી પૃથ્વી લગભગ ખાલી થઈ જાય છે.

અનાવૃષ્ટિરતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી । તતઃ સત્ત્વક્ષયઃ સ્યાચ્ચ તતો વિષ્ણુર્જગત્પતિઃ ।। ૩૬૮.

પછી બહુ જ ભયાનક સુકાનો સમય આવે છે, જે સો વર્ષ સુધી ચાલે છે. પછી સર્વે સત્વ ક્ષય પામે છે અને પછી જગતના સ્વામી વિષ્ણુ ક્રિયા કરે છે.

સ્થિતો જલાનિ પિવતિ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ । ભૂપાર્તાલસમુદ્રાદિતોયં નયતિ સંક્ષયં ।। ૩૬૮.

એ સમયે, વિષ્ણુ સૂર્યના સાત કિરણો દ્વારા પાણી પી જાય છે. પૃથ્વી, તળાવો અને સમુદ્રનું પાણી સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે.

તતસ્તસ્યાનુભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ । ત એવ રશ્મયઃ સપ્ત જાયન્તે સપ્ત ભાસ્કરાઃ ।। ૩૬૮.

પછી વિષ્ણુના પ્રભાવથી એ સાત કિરણો, પાણી શોષી વધુ શક્તિશાળી બને છે અને એ જ સાત સૂર્ય બની જાય છે.

દહન્ત્યઽશેષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજ। સૂર્મ્મપૃષ્ઠસમા ભૂઃ સ્યાત્તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રકઃ ।। ૩૬૮.

એ સાત સૂર્ય આખા ત્રિલોકને, પાતાળ સહિત, દહન કરે છે, દ્વિજ. પૃથ્વી તરંગની સપાટી જેવી થઈ જાય છે અને પછી કાળાગ્નિ રૂપ રુદ્ર પ્રગટે છે.

શેષાહિશ્વાસસમ્બાતાત્ પાતાલાનિ દહત્યધઃ । પાતાલેભ્યો ભુવં વિષ્ણુર્ભુવઃ સ્વર્ગં દહત્યતઃ ।। ૩૬૮.

શેષનાગના શ્વાસથી પાતાળમાં આગ લાગી જાય છે. પાતાળમાંથી વિષ્ણુ પૃથ્વીને દહન કરે છે અને પૃથ્વીમાંથી સ્વર્ગ પણ બળી જાય છે.

અમ્બરી ષમિવાભાતિ ત્રૈલોક્યામખિલં તથા । તતસ્તાપપરીતાસ્તુ લોકદ્વયનિવાસિનઃ ।। ૩૬૮.

આકાશ સોનાની જેમ તેજસ્વી લાગે છે અને આખું ત્રિલોક પણ. પછી બંને લોકના રહેવાસીઓ તાપથી પીડાઈને ત્યાંથી વિદાય લે છે.

ગચ્છન્તિ તે મહર્લોકં મહર્લોકાજ્જનં તતઃ । રુદ્રરૂપી જગદ્દગ્ધ્વા મુખનિશ્વાસતો હરેઃ ।। ૩૬૮.

એ લોકો મહર્લોકમાં જાય છે અને ત્યાંથી જનલોક તરફ જાય છે. રુદ્ર જગતને દહન કર્યા પછી, હરિના મોઢાના શ્વાસથી સર્વે પ્રલય પામે છે.

ઉત્તિષ્ઠન્તિ તતો મેઘા નાનારૂપાઃ સવિદ્યુતઃ । શતં વંર્ષાણિ વર્ષન્તઃ શમયન્ત્યગ્નિમુત્થિતમ્ ।। ૩૬૮.

પછી વીજળી સાથે અનેક પ્રકારના વાદળો ઊભા થાય છે; એ વાદળો સો વાર વરસાદ વરસાવે છે અને ઉદ્ભવેલા અગ્નિને શમાવે છે.

સપ્તર્ષિસ્થાનમાક્રમ્ય સ્થિતેઽમ્ભસિ શતં મરુત્ । મુખનિશ્વાસતો વિષ્ણોર્નાશં નયતિ તાન્ ઘનાન્ ।। ૩૬૮.

સપ્તર્ષિઓના સ્થાન સુધી પહોંચીને, પાણીમાં ઊભેલા સો પવન, વિષ્ણુના મોઢામાંથી નીકળેલા શ્વાસથી એ વાદળોને વિખેરી દે છે.

વાયું પીત્વા હરિઃ શેષે શેતે ચૈકાર્ણવે પ્રમુઃ । બ્રહ્મરૂપધર઼ઃ સિદ્ધૈર્જલગૈર્મુનિભિસ્તુતઃ ।। ૩૬૮.

પવનને પીધા પછી હરિ એકમાત્ર મહાસાગરમાં આરામથી સુઈ જાય છે; તે બ્રહ્મા રૂપ ધારણ કરે છે અને સિદ્ધો, જળચર અને મુનિઓ તેની સ્તુતિ કરે છે.

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ । આત્માનં વાસુદેવાખ્યાં ચિન્તયન્મધુસૂદનઃ ।। ૩૬૮.

પછી મધુસૂદન પોતાની માયાથી બનેલી દિવ્ય યોગનિદ્રામાં સ્થિર થાય છે અને પોતાને, એટલે કે વાસુદેવને, ધ્યાનમાં લે છે.

કલ્પં શેતે પ્રબુદ્ધોઽથ બ્રહ્મરૂપી સૃજત્યઽસૌ । દ્વિપરાર્ધન્તતો વ્યક્તં પ્રકૃતૌ લીયતે દ્વિજ ।। ૩૬૮.

એ ભગવાન એક કલ્પ સુધી સુઈ રહે છે; પછી જાગીને બ્રહ્મા રૂપે સર્જન કરે છે. બે પરાર્ધ પછી, સર્વ પ્રપંચ પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે, હે દ્વિજ.

સ્થાનાત્ સ્થાનં દશગુણમેકસ્માદ્ ગુણ્યતે સ્થલે । તતોઽષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્દ્ધમભિધીયતે ।। ૩૬૮.

એક સ્થાનથી બીજું સ્થાન દસ ગણું મોટું હોય છે; આ રીતે અઢારમા ભાગે પરાર્ધ ગણાય છે.

પરાર્ધં દ્વિગુણં યત્તુ પ્રાકૃતઃ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ । અનાવૃષ્ટ્યાઽગ્નિસમ્પર્કાત્ કૃતે સંજ્વલને દ્વિજ ।। ૩૬૮.

જે બે પરાર્ધ જેટલું લાંબું હોય છે, તેને પ્રાકૃત પ્રલય કહે છે, જે અનાવૃષ્ટિ અને અગ્નિના સ્પર્શથી, બળવાની વેળાએ થાય છે, હે દ્વિજ.

મહદાદેર્વિકારસ્ય વિશેષાન્તસ્ય સંક્ષયે । કૃષ્ણેચ્છાકારિતે તસ્મિન્ સમ્પ્રાપ્તે પ્રતિસઞ્ચરે ।। ૩૬૮.

મહત અને તેના અનુરૂપ વિશેષ રૂપોના વિનાશ સમયે, કૃષ્ણની ઇચ્છાથી, સર્વનો પુનઃસંગ્રહ થાય છે.

આપો ગ્રસન્તિ વૈ પૂર્બ્વં ભૂમેર્ગન્ધાદિકં ગુણં । આત્મગન્ધાત્તતો ભૂમિઃ પ્રલયત્વાય કલ્પતે ।। ૩૬૮.

પહેલા પાણી, પૃથ્વીના સુગંધ વગેરે ગુણોને ગ્રહણ કરે છે; પછી પૃથ્વી પોતાના સુગંધથી પ્રલય માટે તૈયાર થાય છે.

રસાત્મિકાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ હ્યાપસ્તાસાં રસો ગુણઃ । પીયતે જ્યોતિષા તાસુ નષ્ટાસ્વગ્નિશ્ચ દીપ્ય્તે ।। ૩૬૮.

પાણી, જે સ્વાદથી ભરપૂર છે, રહે છે; તેનો ગુણ સ્વાદ છે. જ્યારે અગ્નિ એ પાણીને પી જાય છે અને તે નાશ પામે છે, ત્યારે અગ્નિ તેજથી પ્રગટ થાય છે.

જ્યોતિષોઽપિ ગુણં રૂપં વાયુર્ગ્રસતિ ભાસ્કરં । નષ્ટે જ્યોતિષિ વાયુશ્ચ બલી દોધૂયતે મહાન્ ।। ૩૬૮.

પવન અગ્નિમાંથી રૂપના ગુણને ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે અગ્નિ નાશ પામે છે, ત્યારે શક્તિશાળી પવન જોરથી ફૂંકાય છે.

વાયોરપિ ગુણં સ્પર્શમાકાશં ગ્રસતે તતઃ । વાયૌ નષ્ટે તુ ચાકાશન્નીરવં તિષ્ઠતિ દ્વિજ ।। ૩૬૮.

પછી આકાશ પવનમાંથી સ્પર્શના ગુણને ગ્રહણ કરે છે; જ્યારે પવન નાશ પામે છે, ત્યારે માત્ર અવાજરહિત આકાશ જ રહે છે, હે દ્વિજ.

આકાશસ્યાથ વૈ શબ્દં ભૂતાદિર્ગ્રસતે ચ ખં । અબિમાનાત્મકં ખઞ્ચ ભૂતાદિ ગ્રસતે મહાન્ ।। ૩૬૮.

પછી ભૂતાદિ તત્વ આકાશના ધ્વનિને અને અહંકારરૂપ આકાશને ગ્રહણ કરે છે; પછી ભૂતાદિ તત્વ મહતમાં લીન થાય છે.

ભૂમિર્યાતિ લયઞ્ચાપ્સુ આપો જ્યોતિષિ તદ્‌વ્રજેત્ । વાયૌ વાયુશ્ચ ખે ખઞ્ચ અહઙ્કારે લયં સ ચ ।। ૩૬૮.

પૃથ્વી પાણીમાં લીન થાય છે, પાણી અગ્નિમાં, અગ્નિ પવનમાં, પવન આકાશમાં, આકાશ અહંકારમાં અને અહંકાર મહતમાં લીન થાય છે.

મહત્તત્ત્વે મહાન્તઞ્ચ પ્રકૃતિર્ગ્રસતે દ્વિજ । વ્યક્તાઽવ્યક્તા ચ પ્રકૃતિર્વ્યક્તસ્યાવ્યક્તકે લયઃ ।। ૩૬૮.

પ્રકૃતિ મહત્તત્વને પોતાના અંદર ગ્રહણ કરે છે, હે દ્વિજ; વ્યક્ત અને અવ્યક્ત બંને પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે અને વ્યક્ત અવ્યક્તમાં વિલય પામે છે.

પુમાનેકાક્ષરઃ શુદ્ધઃ સોઽપ્યંશઃ પરમાત્મનઃ । પ્રકૃતિઃ પુરુષશચૈચૌ લીયેતે પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

પવિત્ર એક અક્ષરવાળો પુરુષ પણ પરમાત્માનો અંશ છે; પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પરમાત્મામાં લીન થાય છે.

ન સન્તિ યત્ર સર્વેશે નામજાત્યાદિકલ્પનાઃ । સત્તામાત્રાત્મકે જ્ઞેયે જ્ઞાનાત્મન્યાત્મનઃ પરે ।। ૩૬૮.

જે પરમેશ્વરમાં નામ, જાતિ વગેરે કલ્પનાઓ નથી; જે શુદ્ધ સત્તા સ્વરૂપ છે, જ્ઞાનમય છે અને પરમ આત્મા છે.

અથ સપ્તત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ શરીરાવયવાઃ અગ્નિરુવાચ શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ધીઃ ખં ચ ભૂતગમ્ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ ખાદિષુ તદ્ગુણાઃ

હવે ત્રણસો સિત્તેરમો અધ્યાય: શરીરના અવયવો. અગ્નિ કહે છે: કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, મન અને આકાશ — આ બધું તત્વો સાથે જોડાયેલું છે; ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને સુગંધ એ તત્વોમાં તેમના ગુણ છે.

પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાગ્ભવેત્કર્મ ખં તથા । ઉત્સર્ગાનન્દકાદાનગતિ વાગાદિકર્મ તત્

મળદ્વાર, યોનિ, હાથ, પગ અને વાણી – આ પાંચે કર્મેન્દ્રિય છે. તેમનાં કામ છે: વિસર્જન, આનંદ, પકડવું, ચાલવું અને બોલવું.

પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણ્યત્ર પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ પઞ્ચૈવ મહાભૂતા મનોધિપાઃ

અહીં પાંચ કર્મેન્દ્રિય અને પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય છે. તેમનાં વિષય પણ પાંચ છે અને પાંચ મહાભૂત છે – આ બધું મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.