અગ્નિપુરાણમ્

સ્તોકાલ્પક્ષુલ્લકાઃ સૂક્ષ્મં શ્લક્ષ્ણં દભ્રં કૃશન્તનુ । માત્રાકુટીલવકણા ભૂયિષ્ઠં પુરુહં પુરુ ।। ૩૬૭.

સ્તોક, અલ્પક અને ક્ષુલ્લક એ નાના. સૂક્ષ્મ એ સૂક્ષ્મ. શ્લક્ષ્ણ એ મૃદુ. દભ્ર એ થોડીક. કૃશ અને તનુ પાતળા. માત્રા, કુટિલ અને વકણ એ અતિ નાનાં. ભૂયિષ્ઠ, પુરુ અને પુરુ એ ઘણાં.

અખણ્ડં પૂર્ણસકલમુપકણ્ઠાન્તિકાભિતઃ । સમીપે સન્નિદાભ્યાસૌ નેદિષ્ઠં સુસમીપકં ।। ૩૬૭.

અખંડ એ અખંડિત. પૂર્ણ એ ભરપૂર. સકલ એ સંપૂર્ણ. ઉપકંઠ, અંતિક અને અભિત એ નજીક. સમીપ, સન્નિદા અને અભ્યાસ પણ નજીક. નેદિષ્ઠ એ સૌથી નજીક. સુસમિપક એ બહુ નજીક.

સુદૂરે તુ દવિષ્ઠં સ્યાદ્‌વૃત્તં નિસ્તલવર્તુલે । ઉચ્ચપ્રાંશૂન્નતોદગ્રા ધ્રુવો નિત્યઃ સનાતનઃ ।। ૩૬૭.

સુદૂર એ બહુ દૂર. દવિષ્ઠ એ સૌથી દૂર. વૃત્ત એ ગોળ. નિસ્તલ અને વર્તુલ પણ ગોળ. ઉચ્ચ, પ્રાંશુ, ઉન્નત અને ઉદગ્ર એ ઊંચા. ધ્રુવ એ અડગ. નિત્ય એ શાશ્વત. સનાતન એ સદાકાળ.

આવિદ્ધં કુટિલં ભુગ્નં વેલ્લિતં વક્રમિત્યપિ । ચઞ્ચલં ચરલઞ્ચૈવ કઠોરં જઠરં દૃઢ઼ં ।। ૩૬૭.

આવિદ્ધ એ છિદ્ર. કુટિલ વાંકું. ભુગ્ન વળેલું. વેલ્લિત વાંકડું. વક્ર પણ વાંકું. ચંચળ અને ચલ અસ્થિર. કઠોર એ કઠણ. જઠર મજબૂત. દૃઢ એ દૃઢ.

પ્રત્યગ્રોઽભિનવો નવ્યો નવીનો નૂતનો નવઃ । એકતાનોઽન્ન્યવૃત્તિરુચ્ચણ્ડમવિલમ્બિતં ।। ૩૬૭.

પ્રત્યગ્ર, અભિનવ, નવ્ય, નવીન, નૂતન અને નવ એ નવા. એકતાન એ એકસરખું. અન્યવૃત્તિ એ જુદું. ઉચ્ચંડ એ અત્યંત ઉગ્ર. અવિલંબિત એ વિલંબ વિના.

ઉચ્ચાવચં નૈકભેદં સમ્બાધકલિલં તથા । તિમિતં સ્તિમિતં ક્લિન્નમભિયોગસ્ત્વભિગ્રહઃ ।। ૩૬૭.

ઉચ્ચાવચ એ ઊંચું-નીચું. નૈકભેદ એ અનેક પ્રકારના. સંબાધ અને કલિલ એ ભીડભેર અથવા ગૂંચવણ. તિમિત અને સ્તિમિત એ ધૂંધળા કે ધીમા. ક્લિનન ભીનું. અભિયોગ આરોપ. અભિગ્રહ પકડવું.

સ્ફતિર્વૃદ્ધૌ પ્રથા ખ્યાતૌ સમાહારઃ સમુચ્ચયઃ । અપહારસ્ત્વપચયો વિહારસ્તુ પરિક્રમઃ ।। ૩૬૭.

સ્ફતિ એ વૃદ્ધિ. વૃદ્ધિ એ વધારો. પ્રથા એ પ્રસિદ્ધિ. ખ્યાતિ એ નામના. સમાહાર અને સમુચ્ચય એ એકઠું થવું. અપહાર એ દૂર કરવું. અપચય એ ઘટાડો. વિહાર એ વિહાર. પરિક્રમ એ ફરવું.

પ્રત્યાહાર ઉપાદાનં નિર્દ્ધારોઽબ્યવકર્ષણં । વિઘ્નોઽન્તરાયઃ પ્રત્યૂહઃ સ્યાદાસ્યા ત્વાસના સ્થિતિઃ ।। ૩૬૭.

પ્રત્યાહાર એ પાછું ખેંચવું. ઉપાદાન એ લેવું. નિર્ધાર એ નિશ્ચય. અવ્યવકર્ષણ એ પાછું ન ખેંચવું. વિઘ્ન, અંતરાય અને પ્રતિઉહ એ અવરોધ. આસ્ય એ મોં. આસન એ બેઠકો. સ્થિતિ એ સ્થિતિ.

સન્નિધિઃ સન્નિકર્ષઃ સ્યાત્સંક્રમો દુર્ગસઞ્ચરઃ । ઉપલમ્ભસ્ત્વનુભવઃ પ્રત્યાદેશો નિરાકૃતિઃ ।। ૩૬૭.

સન્નિધિ અને સન્નિકર્ષ એ નજીક. સંક્રમ એ પરિવર્તન. દુર્ગસંચાર એ મુશ્કેલ માર્ગ. ઉપલંભ એ સમજ. અનુભવ એ અનુભવ. પ્રતિદેશ એ વિરુદ્ધ આજ્ઞા. નિરાકૃતિ એ અસ્વીકાર.

પરિરમ્ભઃ પરિષ્વઙ્ગઃ સંશ્લેષ ઉપગૂહનં । અનુમા પક્ષહેત્વાદ્યૈડિમ્બે ભ્રમરવિપ્લવૌ ।। ૩૬૭.

પરિરંભ અને પરિષ્વંગ એ આલિંગન. સંશ્લેષ એ મિલન. ઉપગૂહન એ ઢાંકવું. અનુમાન એ અનુમાન. પક્ષ અને हेतु એ કારણ. ઐડિમ્બ એ શંકા. ભ્રમ અને વિપ્લવ એ ગેરસમજ અને ગોટાળો.

અસન્નિકૃષ્ટાર્થજ્ઞાનં શબ્દાદ્ધિ શાબ્દમીરિતં । સાદૃશ્યદર્શનાત્તુલ્યે બુદ્ધિઃ સ્યાદુપમાનકં ।। ૩૬૭.

જે અહોણે હાજર નથી એનું જ્ઞાન શબ્દથી થાય તો તેને શાબ્દ જ્ઞાન કહે છે. જે સમાનતા જોઈને સમજાય તેને ઉપમાન કહે છે.

કાય્ય દૃષ્ટ્વા વિના નસ્યાદર્થાપત્તિઃ પરાર્થધીઃ । પ્રતિયોગિન્યઽગૃહીતે ભુવિ નાસ્તીત્યભાવકઃ ૩૬૭.

કારણ વિના ફક્ત પરિણામ જોઈને જે સમજાય તેને અર્થાપત્તિ કહે છે. જ્યારે વિરોધી વસ્તુ દેખાય નહીં, ત્યારે અસ્તિત્વ ન હોવાનો જ્ઞાન અભાવ કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુર્વિધસ્તુ પ્રલયો નિત્યો યઃ પ્રાણિનાં લયઃ । સદા વિનાશો જાતાનાં બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ ।। ૩૬૮.

અગ્નિ બોલ્યા: ચાર પ્રકારના પ્રલય છે. સતત જીવાત્માઓનો લય એટલે નિત્ય પ્રલય. જન્મેલા સર્વનો સતત વિનાશ, બ્રાહ્મ પ્રલય અને નિમિત્ત પ્રલય.

ચતુર્યગસહસ્ત્રાન્તે પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતો લયઃ લય આત્યન્તિકો જ્ઞાનાદાત્મનઃ પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

ચાર હજાર યુગોના અંતે પ્રાકૃત પ્રલય થાય છે. પરંતુ જ્ઞાનથી, જ્યારે આત્મા પરમાત્મામાં લય પામે છે, ત્યારે એ અંતિમ પ્રલય કહેવાય છે.

નૈમિત્તિકસ્ય કલ્પાન્તે વક્ષ્યે રૂપં લયસ્ય તે । ચતુર્યુગસહસ્નાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે ।। ૩૬૮.

હું તને કલ્પના અંતે થનારા નૈમિત્તિક પ્રલયનું સ્વરૂપ સમજાવીશ, જ્યારે ચાર હજાર યુગ પછી પૃથ્વી લગભગ ખાલી થઈ જાય છે.

અનાવૃષ્ટિરતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી । તતઃ સત્ત્વક્ષયઃ સ્યાચ્ચ તતો વિષ્ણુર્જગત્પતિઃ ।। ૩૬૮.

પછી બહુ જ ભયાનક, સો વર્ષ લાંબી દુષ્કાળ આવે છે. એ પછી જીવજંતુઓનો નાશ થાય છે અને પછી જગતના સ્વામી વિષ્ણુ કાર્ય કરે છે.

સ્થિતો જલાનિ પિવતિ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ । ભૂપાર્તાલસમુદ્રાદિતોયં નયતિ સંક્ષયં ।। ૩૬૮.

સૂર્યના સાત કિરણોમાં ઊભા રહીને, તે બધું જળ પી જાય છે. પૃથ્વી, તળાવ અને સમુદ્રમાંથી પાણી પૂરેપૂરું ખીંચાઈ જાય છે.

તતસ્તસ્યાનુભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ । ત એવ રશ્મયઃ સપ્ત જાયન્તે સપ્ત ભાસ્કરાઃ ।। ૩૬૮.

પછી, વિષ્ણુના પ્રભાવથી એ જ સાત કિરણો, પાણી પીવાથી વધારે શક્તિશાળી બની, સાત સૂર્ય બની જાય છે.

દહન્ત્યઽશેષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજ। સૂર્મ્મપૃષ્ઠસમા ભૂઃ સ્યાત્તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રકઃ ।। ૩૬૮.

એ સાત સૂર્ય ત્રણેય લોક અને પાતાળ સહિત બધું બળી નાખે છે, દ્વિજ. પૃથ્વી તરંગની સપાટી જેવી થઈ જાય છે અને પછી કાળાગ્નિ નામે રુદ્ર પ્રગટ થાય છે.

શેષાહિશ્વાસસમ્બાતાત્ પાતાલાનિ દહત્યધઃ । પાતાલેભ્યો ભુવં વિષ્ણુર્ભુવઃ સ્વર્ગં દહત્યતઃ ।। ૩૬૮.

શેષનાગના શ્વાસથી પાતાળની નીચેના લોક બળી જાય છે. પાતાળમાંથી વિષ્ણુ પૃથ્વીને બળાવે છે અને પછી સ્વર્ગને પણ બળી નાખે છે.

અમ્બરી ષમિવાભાતિ ત્રૈલોક્યામખિલં તથા । તતસ્તાપપરીતાસ્તુ લોકદ્વયનિવાસિનઃ ।। ૩૬૮.

આકાશ ખાલી જેવું તેજસ્વી લાગે છે અને એ જ રીતે આખા ત્રણેય લોક. પછી બંને લોકમાં રહેતા લોકો તાપથી પીડાય છે.

ગચ્છન્તિ તે મહર્લોકં મહર્લોકાજ્જનં તતઃ । રુદ્રરૂપી જગદ્દગ્ધ્વા મુખનિશ્વાસતો હરેઃ ।। ૩૬૮.

એ લોકો મહર્લોકમાં જાય છે અને મહર્લોકમાંથી જનલોકમાં. રુદ્રે જગત બળી નાખ્યા પછી, હરિના મોઢાના શ્વાસથી આગળનું સર્જન થાય છે.

ઉત્તિષ્ઠન્તિ તતો મેઘા નાનારૂપાઃ સવિદ્યુતઃ । શતં વંર્ષાણિ વર્ષન્તઃ શમયન્ત્યગ્નિમુત્થિતમ્ ।। ૩૬૮.

પછી વિવિધ આકારના અને વીજળીવાળા મેઘો ઊભા થાય છે. એ સો વર્ષ સુધી વરસાદ વરસાવે છે અને ઉઠેલા અગ્નિને શમાવે છે.

સપ્તર્ષિસ્થાનમાક્રમ્ય સ્થિતેઽમ્ભસિ શતં મરુત્ । મુખનિશ્વાસતો વિષ્ણોર્નાશં નયતિ તાન્ ઘનાન્ ।। ૩૬૮.

સપ્તર્ષિનું સ્થાન ભરાઈ જાય છે અને પાણી સો વર્ષ સુધી રહે છે. પછી વિષ્ણુના મોઢાના શ્વાસથી પવન એ મેઘોને નાશ પામે છે.

વાયું પીત્વા હરિઃ શેષે શેતે ચૈકાર્ણવે પ્રમુઃ । બ્રહ્મરૂપધર઼ઃ સિદ્ધૈર્જલગૈર્મુનિભિસ્તુતઃ ।। ૩૬૮.

હરિ પવનને પી જાય છે અને એકમાત્ર મહાસાગરમાં શેષનાગ પર શયન કરે છે. તે બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરે છે અને સિદ્ધો, જળચર અને મુનિઓએ તેની સ્તુતિ કરે છે.

આત્મમાયામયીં દિવ્યાં યોગનિદ્રાં સમાસ્થિતઃ । આત્માનં વાસુદેવાખ્યાં ચિન્તયન્મધુસૂદનઃ ।। ૩૬૮.

એ પોતાની માયાથી બનેલી દિવ્ય યોગનિદ્રામાં સ્થિત થાય છે અને પોતાને વાસુદેવ, મધુસૂદન તરીકે ધ્યાન કરે છે.

કલ્પં શેતે પ્રબુદ્ધોઽથ બ્રહ્મરૂપી સૃજત્યઽસૌ । દ્વિપરાર્ધન્તતો વ્યક્તં પ્રકૃતૌ લીયતે દ્વિજ ।। ૩૬૮.

એ કલ્પ સુધી સુવે છે; પછી જાગીને, બ્રહ્મારૂપ ધારણ કરીને સર્જન કરે છે. બે પરાર્ધ પછી, દેખાતું બધું પ્રકૃતિમાં લય પામે છે, દ્વિજ.

સ્થાનાત્ સ્થાનં દશગુણમેકસ્માદ્ ગુણ્યતે સ્થલે । તતોઽષ્ટાદશમે ભાગે પરાર્દ્ધમભિધીયતે ।। ૩૬૮.

એક સ્થાનથી બીજું સ્થાન દસગણું મોટું હોય છે. આ રીતે અઢારમા ભાગે પરાર્ધ કહેવાય છે.

પરાર્ધં દ્વિગુણં યત્તુ પ્રાકૃતઃ પ્રલયઃ સ્મૃતઃ । અનાવૃષ્ટ્યાઽગ્નિસમ્પર્કાત્ કૃતે સંજ્વલને દ્વિજ ।। ૩૬૮.

પરાર્ધના બે ગણા સમયને પ્રાકૃત પ્રલય કહે છે. દુષ્કાળ અને અગ્નિના સ્પર્શથી બધું બળી જાય છે, દ્વિજ.