અગ્નિપુરાણમ્

લોલુપો ગર્ઘ્લો ગૃધ્નુર્વિનીતપ્રશ્રિતૌ તથા । ધૃષ્ટે ધૃષ્ણુર્વિયાતશ્ચ નિભૃતઃ પ્રતિબાન્વિતે ।। ૩૬૭.

લાલચી, અતિભૂખ્યો, લોભી, વિનમ્ર, નમ્ર, ધીર, નિર્ભય, ચંચળ, શાંત અને બુદ્ધિશાળી.

પ્રગલ્ભો ભીરુકો ભીરુર્વન્દારુરભિવાદકે । ભૂષ્ણુર્ભવિષ્ણુર્ભવિતા જ્ઞાતા વિદુરવિન્દુકૌ ।। ૩૬૭.

નિર્ભય, ડરપોક, ભયભીત, સૌજન્યથી અભિવાદન કરનાર, બનનાર, બનતો, બનશે એવો, જાણનાર, વિદ્વાન અને જ્ઞાનવાન.

મત્તશૌણ્ડોત્કટક્ષીવાશ્ચણ્ડસ્ત્વત્યન્તકોપનઃ । દેવાનઞ્ચતિ દેવદ્ર્યઙ્ વિશ્વદ્ર્યઙ્ વિશ્વગઞ્ચતિ ।। ૩૬૭.

મસ્ત, દારૂ પીવાવાળો, તીવ્ર નજરવાળો, ખૂબ ગુસ્સાવાળો; દેવોને મળવા જનારને દેવાનંચતિ, વિદ્વાનોને મળવા જનારને વિશ્વદ્ર્યંગ અને બધાને મળવા જનારને વિશ્વગંચતિ કહે છે.

યઃ સહાઞ્ચતિ સ સધ્ર્યઙ્ સ તિર્ય્યઙ્ યસ્તિરોઽઞ્ચતિ । વાચોયુક્તિઃ પટુર્વાગ્મી વાવદૂકશ્ચ વક્તરિ ।। ૩૬૭.

એકસાથે જનારને સહદ્ર્યંગ, આડેથી જનારને તિર્યંગ કહે છે; બોલવામાં કુશળ, વક્તા, વધુ બોલનાર કે વાદવિવાદ કરનાર.

સ્યાજ્જલ્પકસ્તુ વાચાલો વાચાટો બહુગર્હ્યવાક્ । અપધ્વસ્તો ધિક્‌કૃતઃ સ્યાદ્‌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વાતો કરનારને જલ્પક, વધારે બોલનારને વાચાલ, બકબક કરનારને વાચાટ, જેની વાતને લોકો નાપસંદ કરે; બગડેલો કે ધિક્કારપાત્ર, બંધાયેલ કે કસી દેવામાં આવેલ.

વરણઃ શબ્દનો નાન્દીવાદી નાન્દીકરઃ સમાઃ । વ્યસનાર્ત્તોપરક્તૌ દ્વૌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વરણે દરવાજા પર ઉભેલો રખેવાળ છે. શબ્દન કહે તે જાહેરાત કરનાર છે. નાંદીવાદી શુભ પ્રસંગે વાદ્ય વગાડે છે. નાંદીકર નાંદી શરૂ કરનાર છે. સમા એટલે સમાન વ્યક્તિઓ. વ્યસન અને આર્ત્ત દુઃખી લોકો છે. બદ્ધ અને કીલિત એ બંધાયેલા છે.

વિહસ્તવ્યાકુલૌ તુલ્યૌ નૃશંસક્રૂરઘાતુકાઃ । પાપો ધૂર્ત્તો વઞ્ચકઃ સ્યાન્મૂર્ખે વૈદેહવાલિશૌ ।। ૩૬૭.

વિહસ્ત અને વ્યાકુલ એ હાથ બાંધેલા અને ગભરાયેલા છે. તુલ્યau એટલે સમાન. નિષંસ અને ક્રૂરઘાતક એ ક્રૂર હત્યારા છે. પાપી પાપ કરે છે. ધૂર્ત છેતરપિંડી છે. વંચક છેતરનાર છે. મૂર્ખ મૂર્ખ છે. વૈદેહ અને વાલિશ પણ મૂર્ખ છે.

કદર્ય્યે કૃપણક્ષુદ્રૌ માર્ગણો યાચકાર્થિનૌ । અહઙ્કારવાનહંયુઃ સ્યાચ્છુભંયુસ્તુ શુભાન્વિતઃ ।। ૩૬૭.

કદર્ય, કૃપણ અને ક્ષુદ્ર એ બધા કંજુષ છે. માર્ગણ અને યાચક એ ભીખ માંગનાર છે. અહંકારવાળું અને અહંયુ એ ગર્વીલા છે. શુભંયુ એ શુભ છે અને શુભાન્વિત એ સારા ગુણવાળો છે.

કાત્તં મનોરમં રુચ્યં હૃદ્યાભીષ્ટે હ્યભીપ્સિતે । અસારં ફલ્ગુ શૂન્યં વૈ મુખ્યવર્ય્યવરેણ્યકાઃ ।। ૩૬૭.

કાત્ત એટલે કાપેલું. મનોરમ મનને ભાવે એવું. રુચ્ય મનગમતું. હૃદય મનહર. અભિષ્ટ અને અભીપ્સિત ઇચ્છિત છે. અસાર એટલે બિનમૂલ્યવાન. ફલ્ગુ તુચ્છ. શૂન્ય ખાલી. મુખ્ય, વર્ણ્ય અને વર્ણ્યક એ શ્રેષ્ઠ છે.

શ્રેયાન્ શ્રેષ્ઠઃ પુષ્કલઃ સ્યાત્પ્રાગ્ર્યાગ્ર્યગ્રીયમગ્રિમં । વડ્રોરુ વિપુલં પીનપીવ્ની તુ સ્થૂલપીવરે ।। ૩૬૭.

શ્રેયાન એ વધુ સારું. શ્રેષ્ઠ એ સૌથી સારું. પુષ્કળ એ ભરપૂર. પ્રાગ, આગ્ર્ય, અગ્રિય અને અગ્રિમ એ સર્વોપરી. વડ્ર અને ઉરુ એ વિશાળ. વિપુલ વિશાળ. પીન અને પીવના ગઠેલા. સ્થૂળ અને પીવર એ જાડા છે.

સ્તોકાલ્પક્ષુલ્લકાઃ સૂક્ષ્મં શ્લક્ષ્ણં દભ્રં કૃશન્તનુ । માત્રાકુટીલવકણા ભૂયિષ્ઠં પુરુહં પુરુ ।। ૩૬૭.

સ્તોક, અલ્પક અને ક્ષુલ્લક એ નાના. સૂક્ષ્મ એ સૂક્ષ્મ. શ્લક્ષ્ણ એ મૃદુ. દભ્ર એ થોડીક. કૃશ અને તનુ પાતળા. માત્રા, કુટિલ અને વકણ એ અતિ નાનાં. ભૂયિષ્ઠ, પુરુ અને પુરુ એ ઘણાં.

અખણ્ડં પૂર્ણસકલમુપકણ્ઠાન્તિકાભિતઃ । સમીપે સન્નિદાભ્યાસૌ નેદિષ્ઠં સુસમીપકં ।। ૩૬૭.

અખંડ એ અખંડિત. પૂર્ણ એ ભરપૂર. સકલ એ સંપૂર્ણ. ઉપકંઠ, અંતિક અને અભિત એ નજીક. સમીપ, સન્નિદા અને અભ્યાસ પણ નજીક. નેદિષ્ઠ એ સૌથી નજીક. સુસમિપક એ બહુ નજીક.

સુદૂરે તુ દવિષ્ઠં સ્યાદ્‌વૃત્તં નિસ્તલવર્તુલે । ઉચ્ચપ્રાંશૂન્નતોદગ્રા ધ્રુવો નિત્યઃ સનાતનઃ ।। ૩૬૭.

સુદૂર એ બહુ દૂર. દવિષ્ઠ એ સૌથી દૂર. વૃત્ત એ ગોળ. નિસ્તલ અને વર્તુલ પણ ગોળ. ઉચ્ચ, પ્રાંશુ, ઉન્નત અને ઉદગ્ર એ ઊંચા. ધ્રુવ એ અડગ. નિત્ય એ શાશ્વત. સનાતન એ સદાકાળ.

આવિદ્ધં કુટિલં ભુગ્નં વેલ્લિતં વક્રમિત્યપિ । ચઞ્ચલં ચરલઞ્ચૈવ કઠોરં જઠરં દૃઢ઼ં ।। ૩૬૭.

આવિદ્ધ એ છિદ્ર. કુટિલ વાંકું. ભુગ્ન વળેલું. વેલ્લિત વાંકડું. વક્ર પણ વાંકું. ચંચળ અને ચલ અસ્થિર. કઠોર એ કઠણ. જઠર મજબૂત. દૃઢ એ દૃઢ.

પ્રત્યગ્રોઽભિનવો નવ્યો નવીનો નૂતનો નવઃ । એકતાનોઽન્ન્યવૃત્તિરુચ્ચણ્ડમવિલમ્બિતં ।। ૩૬૭.

પ્રત્યગ્ર, અભિનવ, નવ્ય, નવીન, નૂતન અને નવ એ નવા. એકતાન એ એકસરખું. અન્યવૃત્તિ એ જુદું. ઉચ્ચંડ એ અત્યંત ઉગ્ર. અવિલંબિત એ વિલંબ વિના.

ઉચ્ચાવચં નૈકભેદં સમ્બાધકલિલં તથા । તિમિતં સ્તિમિતં ક્લિન્નમભિયોગસ્ત્વભિગ્રહઃ ।। ૩૬૭.

ઉચ્ચાવચ એ ઊંચું-નીચું. નૈકભેદ એ અનેક પ્રકારના. સંબાધ અને કલિલ એ ભીડભેર અથવા ગૂંચવણ. તિમિત અને સ્તિમિત એ ધૂંધળા કે ધીમા. ક્લિનન ભીનું. અભિયોગ આરોપ. અભિગ્રહ પકડવું.

સ્ફતિર્વૃદ્ધૌ પ્રથા ખ્યાતૌ સમાહારઃ સમુચ્ચયઃ । અપહારસ્ત્વપચયો વિહારસ્તુ પરિક્રમઃ ।। ૩૬૭.

સ્ફતિ એ વૃદ્ધિ. વૃદ્ધિ એ વધારો. પ્રથા એ પ્રસિદ્ધિ. ખ્યાતિ એ નામના. સમાહાર અને સમુચ્ચય એ એકઠું થવું. અપહાર એ દૂર કરવું. અપચય એ ઘટાડો. વિહાર એ વિહાર. પરિક્રમ એ ફરવું.

પ્રત્યાહાર ઉપાદાનં નિર્દ્ધારોઽબ્યવકર્ષણં । વિઘ્નોઽન્તરાયઃ પ્રત્યૂહઃ સ્યાદાસ્યા ત્વાસના સ્થિતિઃ ।। ૩૬૭.

પ્રત્યાહાર એ પાછું ખેંચવું. ઉપાદાન એ લેવું. નિર્ધાર એ નિશ્ચય. અવ્યવકર્ષણ એ પાછું ન ખેંચવું. વિઘ્ન, અંતરાય અને પ્રતિઉહ એ અવરોધ. આસ્ય એ મોં. આસન એ બેઠકો. સ્થિતિ એ સ્થિતિ.

સન્નિધિઃ સન્નિકર્ષઃ સ્યાત્સંક્રમો દુર્ગસઞ્ચરઃ । ઉપલમ્ભસ્ત્વનુભવઃ પ્રત્યાદેશો નિરાકૃતિઃ ।। ૩૬૭.

સન્નિધિ અને સન્નિકર્ષ એ નજીક. સંક્રમ એ પરિવર્તન. દુર્ગસંચાર એ મુશ્કેલ માર્ગ. ઉપલંભ એ સમજ. અનુભવ એ અનુભવ. પ્રતિદેશ એ વિરુદ્ધ આજ્ઞા. નિરાકૃતિ એ અસ્વીકાર.

પરિરમ્ભઃ પરિષ્વઙ્ગઃ સંશ્લેષ ઉપગૂહનં । અનુમા પક્ષહેત્વાદ્યૈડિમ્બે ભ્રમરવિપ્લવૌ ।। ૩૬૭.

પરિરંભ અને પરિષ્વંગ એ આલિંગન. સંશ્લેષ એ મિલન. ઉપગૂહન એ ઢાંકવું. અનુમાન એ અનુમાન. પક્ષ અને हेतु એ કારણ. ઐડિમ્બ એ શંકા. ભ્રમ અને વિપ્લવ એ ગેરસમજ અને ગોટાળો.

અસન્નિકૃષ્ટાર્થજ્ઞાનં શબ્દાદ્ધિ શાબ્દમીરિતં । સાદૃશ્યદર્શનાત્તુલ્યે બુદ્ધિઃ સ્યાદુપમાનકં ।। ૩૬૭.

જે અહોણે હાજર નથી એનું જ્ઞાન શબ્દથી થાય તો તેને શાબ્દ જ્ઞાન કહે છે. જે સમાનતા જોઈને સમજાય તેને ઉપમાન કહે છે.

કાય્ય દૃષ્ટ્વા વિના નસ્યાદર્થાપત્તિઃ પરાર્થધીઃ । પ્રતિયોગિન્યઽગૃહીતે ભુવિ નાસ્તીત્યભાવકઃ ૩૬૭.

કારણ વિના ફક્ત પરિણામ જોઈને જે સમજાય તેને અર્થાપત્તિ કહે છે. જ્યારે વિરોધી વસ્તુ દેખાય નહીં, ત્યારે અસ્તિત્વ ન હોવાનો જ્ઞાન અભાવ કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ ચતુર્વિધસ્તુ પ્રલયો નિત્યો યઃ પ્રાણિનાં લયઃ । સદા વિનાશો જાતાનાં બ્રાહ્મો નૈમિત્તિકો લયઃ ।। ૩૬૮.

અગ્નિ બોલ્યા: ચાર પ્રકારના પ્રલય છે. સતત જીવાત્માઓનો લય એટલે નિત્ય પ્રલય. જન્મેલા સર્વનો સતત વિનાશ, બ્રાહ્મ પ્રલય અને નિમિત્ત પ્રલય.

ચતુર્યગસહસ્ત્રાન્તે પ્રાકૃતઃ પ્રાકૃતો લયઃ લય આત્યન્તિકો જ્ઞાનાદાત્મનઃ પરમાત્મનિ ।। ૩૬૮.

ચાર હજાર યુગોના અંતે પ્રાકૃત પ્રલય થાય છે. પરંતુ જ્ઞાનથી, જ્યારે આત્મા પરમાત્મામાં લય પામે છે, ત્યારે એ અંતિમ પ્રલય કહેવાય છે.

નૈમિત્તિકસ્ય કલ્પાન્તે વક્ષ્યે રૂપં લયસ્ય તે । ચતુર્યુગસહસ્નાન્તે ક્ષીણપ્રાયે મહીતલે ।। ૩૬૮.

હું તને કલ્પના અંતે થનારા નૈમિત્તિક પ્રલયનું સ્વરૂપ સમજાવીશ, જ્યારે ચાર હજાર યુગ પછી પૃથ્વી લગભગ ખાલી થઈ જાય છે.

અનાવૃષ્ટિરતીવોગ્રા જાયતે શતવાર્ષિકી । તતઃ સત્ત્વક્ષયઃ સ્યાચ્ચ તતો વિષ્ણુર્જગત્પતિઃ ।। ૩૬૮.

પછી બહુ જ ભયાનક, સો વર્ષ લાંબી દુષ્કાળ આવે છે. એ પછી જીવજંતુઓનો નાશ થાય છે અને પછી જગતના સ્વામી વિષ્ણુ કાર્ય કરે છે.

સ્થિતો જલાનિ પિવતિ ભાનોઃ સપ્તસુ રશ્મિષુ । ભૂપાર્તાલસમુદ્રાદિતોયં નયતિ સંક્ષયં ।। ૩૬૮.

સૂર્યના સાત કિરણોમાં ઊભા રહીને, તે બધું જળ પી જાય છે. પૃથ્વી, તળાવ અને સમુદ્રમાંથી પાણી પૂરેપૂરું ખીંચાઈ જાય છે.

તતસ્તસ્યાનુભાવેન તોયાહારોપબૃંહિતાઃ । ત એવ રશ્મયઃ સપ્ત જાયન્તે સપ્ત ભાસ્કરાઃ ।। ૩૬૮.

પછી, વિષ્ણુના પ્રભાવથી એ જ સાત કિરણો, પાણી પીવાથી વધારે શક્તિશાળી બની, સાત સૂર્ય બની જાય છે.

દહન્ત્યઽશેષં ત્રૈલોક્યં સપાતાલતલં દ્વિજ। સૂર્મ્મપૃષ્ઠસમા ભૂઃ સ્યાત્તતઃ કાલાગ્નિરુદ્રકઃ ।। ૩૬૮.

એ સાત સૂર્ય ત્રણેય લોક અને પાતાળ સહિત બધું બળી નાખે છે, દ્વિજ. પૃથ્વી તરંગની સપાટી જેવી થઈ જાય છે અને પછી કાળાગ્નિ નામે રુદ્ર પ્રગટ થાય છે.