અગ્નિપુરાણમ્

રઙ્ગાજીવશ્ચિત્રકરસ્ત્વષ્ટા તક્ષા ચ વર્ધકિઃ । નાડિન્ધમઃ સ્વર્ણકારો નાપિતાન્તાવસાયિનઃ ।। ૩૬૬.

રંગજીવ એટલે ચિત્રકાર, ચિત્ર બનાવનારને ચિત્રકાર, લોહારીને ત્વષ્ટા, બાંધકામ કરનારને તક્ષાં કે વર્ધકી કહે છે; વાંસની પાઈપ બનાવનારને નાડિંધમ, સોનારને સ્વર્ણકાર, નાઈને નાપિત અને મૃતદેહ લઈ જનારને અંત્યવસાયી કહે છે.

જાવાલઃ સ્યાદજાજીવો દેવાજીવસ્તુ દેવલઃ । જાયાજીવાસ્તુ શૈલૂષા ભૃતકો ભૃતિભુક્તથા ।। ૩૬૬.

અગ્નિપૂજકને જાવાલ, બકરાવાળાને અજાજીવ, દેવોના પશુપાલકને દેવજીવ કે દેવલ, નટને જયાજીવ કે શૈલુષ, અને મજૂરને ભૃતક કે ભૃતિભુક કહે છે.

વિવર્ણઃ પામરો નીચઃ પ્રાકૃતશ્ચ પૃથગ્જનઃ । વિહીનોપસદો જાલ્મો ભૃત્યે દાસેરચેટકાઃ ।। ૩૬૬.

મિશ્ર જાતિનો, નીચ, સામાન્ય, સામાન્ય માણસ, યોગ્ય વ્યવહાર વગરનો, દગાબાજ, નોકર, દાસ કે ચેટી — એ બધાને આવી રીતે ઓળખે છે.

પટુસ્તુ પેશલો દક્ષે મૃગયુર્લુબ્ધકઃ સ્મૃતઃ । ચણ્ડાલસ્તુ દિવાકીર્ત્તિઃ પુસ્તં લેપ્યાદિકર્મ્મણિ ।। ૩૬૬.

વણકરને પટુ કે પેશલ, કુશળ શિકારીને મૃગયુ કે લુભ્ધક, ચંડાલને દિવાકીર્તિ, પુસ્તકને પસ્તક અને લિપ્યાદિ પેસ્ટ જેવા કામ માટે વપરાય છે.

પઞ્ચાલિકા પુત્રિકા સ્યાદ્વર્કરસ્તરુણઃ પશુઃ । મઞ્જૂષા પેટકઃ પેડા તુલ્યસાધારણૌ સમૌ ૩૬૬.

પાવડીને પંચાલિકા કે પુત્રીકા, નવયુવાન પશુને વર્કર કે તરુણ પશુ, બોક્સને મંજુષા, પેટીને પેટક અને પેઢા — છેલ્લાં બે સરખાં અને સામાન્ય રીતે વપરાય છે.

અગ્નિરુવાચ સામાન્યાન્યઽથ વક્ષ્યામિ નામલિઙ્ગાનિ તચ્છૃણુ । સુકૃતી પુણ્યવાન્ ધન્યો મહેચ્છસ્તુ મહાશયઃ ।। ૩૬૭.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું સામાન્ય નામો અને લિંગો કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. સારા કર્મો કરનાર, પુણ્યવાન, ધન્ય, મોટી ઈચ્છાવાળો અને મહાન હૃદયવાળો માણસ.

પ્રવીણનિપુણાભિજ્ઞવિજ્ઞવિજ્ઞનિષ્ણાતશિક્ષિતાઃ । સ્યુર્વદાન્યસ્થૂલલક્ષદાનશૌણ્ડા બહુપ્રદે ।। ૩૬૭.

જેણે કૌશલ્ય મેળવ્યું છે, નિપુણ છે, જાણકાર છે, વિદ્વાન છે, સારી રીતે શીખેલો છે, ઉદાર છે, મોટાં દાન આપવાથી પ્રસિદ્ધ છે અને ઘણું આપનાર છે.

કૃતી કૃતજ્ઞઃ કુશલ આસક્તોદ્યુક્ત ઉત્સુકઃ । ઇભ્ય આઢ્યઃ પરિવૃઢો હ્યધિભૂર્નાયકોઽધિપઃ ।। ૩૬૭.

કામયાબ, ઉપકાર ઓળખનાર, કુશળ, લાગણીશીલ, મહેનતી, ઉત્સુક, ધનવાન, સમૃદ્ધ, વધતો જાય છે, નેતા કે પ્રમુખ — એવો માણસ.

લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણઃ શ્રીલઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વૈર્ય્યઽપાવૃતઃ । ખલપૂઃ સ્યાદ્ધહુકરો દીર્ઘસૂત્રશ્ચિરક્રિયઃ ।। ૩૬૭.

સૌભાગ્યશાળી, શુભ લક્ષણો ધરાવનાર, શ્રીમંત, સ્વતંત્ર, મનમોજી; ગર્વીલો, મોટાં અવાજે બોલનાર, ધીરો કે મોડું કામ કરનાર.

જાલ્મોઽસમીક્ષ્યકારી સ્યાત્ કુણ્ઠો મન્દઃ ક્રિયાસુ યઃ । કર્મ્મશૂરઃ કર્મ્મઠઃ સ્યાદ્ભક્ષકો ઘસ્મરોઽદ્મરઃ ।। ૩૬૭.

દગાબાજ એ છે જે વિચારીને કામ કરતો નથી; જે કામમાં ધીરો કે મંદ છે; મહેનતી, મજૂર, ખાવામાં લાલચી, અતિશય ખાવાવાળો.

લોલુપો ગર્ઘ્લો ગૃધ્નુર્વિનીતપ્રશ્રિતૌ તથા । ધૃષ્ટે ધૃષ્ણુર્વિયાતશ્ચ નિભૃતઃ પ્રતિબાન્વિતે ।। ૩૬૭.

લાલચી, અતિભૂખ્યો, લોભી, વિનમ્ર, નમ્ર, ધીર, નિર્ભય, ચંચળ, શાંત અને બુદ્ધિશાળી.

પ્રગલ્ભો ભીરુકો ભીરુર્વન્દારુરભિવાદકે । ભૂષ્ણુર્ભવિષ્ણુર્ભવિતા જ્ઞાતા વિદુરવિન્દુકૌ ।। ૩૬૭.

નિર્ભય, ડરપોક, ભયભીત, સૌજન્યથી અભિવાદન કરનાર, બનનાર, બનતો, બનશે એવો, જાણનાર, વિદ્વાન અને જ્ઞાનવાન.

મત્તશૌણ્ડોત્કટક્ષીવાશ્ચણ્ડસ્ત્વત્યન્તકોપનઃ । દેવાનઞ્ચતિ દેવદ્ર્યઙ્ વિશ્વદ્ર્યઙ્ વિશ્વગઞ્ચતિ ।। ૩૬૭.

મસ્ત, દારૂ પીવાવાળો, તીવ્ર નજરવાળો, ખૂબ ગુસ્સાવાળો; દેવોને મળવા જનારને દેવાનંચતિ, વિદ્વાનોને મળવા જનારને વિશ્વદ્ર્યંગ અને બધાને મળવા જનારને વિશ્વગંચતિ કહે છે.

યઃ સહાઞ્ચતિ સ સધ્ર્યઙ્ સ તિર્ય્યઙ્ યસ્તિરોઽઞ્ચતિ । વાચોયુક્તિઃ પટુર્વાગ્મી વાવદૂકશ્ચ વક્તરિ ।। ૩૬૭.

એકસાથે જનારને સહદ્ર્યંગ, આડેથી જનારને તિર્યંગ કહે છે; બોલવામાં કુશળ, વક્તા, વધુ બોલનાર કે વાદવિવાદ કરનાર.

સ્યાજ્જલ્પકસ્તુ વાચાલો વાચાટો બહુગર્હ્યવાક્ । અપધ્વસ્તો ધિક્‌કૃતઃ સ્યાદ્‌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વાતો કરનારને જલ્પક, વધારે બોલનારને વાચાલ, બકબક કરનારને વાચાટ, જેની વાતને લોકો નાપસંદ કરે; બગડેલો કે ધિક્કારપાત્ર, બંધાયેલ કે કસી દેવામાં આવેલ.

વરણઃ શબ્દનો નાન્દીવાદી નાન્દીકરઃ સમાઃ । વ્યસનાર્ત્તોપરક્તૌ દ્વૌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વરણે દરવાજા પર ઉભેલો રખેવાળ છે. શબ્દન કહે તે જાહેરાત કરનાર છે. નાંદીવાદી શુભ પ્રસંગે વાદ્ય વગાડે છે. નાંદીકર નાંદી શરૂ કરનાર છે. સમા એટલે સમાન વ્યક્તિઓ. વ્યસન અને આર્ત્ત દુઃખી લોકો છે. બદ્ધ અને કીલિત એ બંધાયેલા છે.

વિહસ્તવ્યાકુલૌ તુલ્યૌ નૃશંસક્રૂરઘાતુકાઃ । પાપો ધૂર્ત્તો વઞ્ચકઃ સ્યાન્મૂર્ખે વૈદેહવાલિશૌ ।। ૩૬૭.

વિહસ્ત અને વ્યાકુલ એ હાથ બાંધેલા અને ગભરાયેલા છે. તુલ્યau એટલે સમાન. નિષંસ અને ક્રૂરઘાતક એ ક્રૂર હત્યારા છે. પાપી પાપ કરે છે. ધૂર્ત છેતરપિંડી છે. વંચક છેતરનાર છે. મૂર્ખ મૂર્ખ છે. વૈદેહ અને વાલિશ પણ મૂર્ખ છે.

કદર્ય્યે કૃપણક્ષુદ્રૌ માર્ગણો યાચકાર્થિનૌ । અહઙ્કારવાનહંયુઃ સ્યાચ્છુભંયુસ્તુ શુભાન્વિતઃ ।। ૩૬૭.

કદર્ય, કૃપણ અને ક્ષુદ્ર એ બધા કંજુષ છે. માર્ગણ અને યાચક એ ભીખ માંગનાર છે. અહંકારવાળું અને અહંયુ એ ગર્વીલા છે. શુભંયુ એ શુભ છે અને શુભાન્વિત એ સારા ગુણવાળો છે.

કાત્તં મનોરમં રુચ્યં હૃદ્યાભીષ્ટે હ્યભીપ્સિતે । અસારં ફલ્ગુ શૂન્યં વૈ મુખ્યવર્ય્યવરેણ્યકાઃ ।। ૩૬૭.

કાત્ત એટલે કાપેલું. મનોરમ મનને ભાવે એવું. રુચ્ય મનગમતું. હૃદય મનહર. અભિષ્ટ અને અભીપ્સિત ઇચ્છિત છે. અસાર એટલે બિનમૂલ્યવાન. ફલ્ગુ તુચ્છ. શૂન્ય ખાલી. મુખ્ય, વર્ણ્ય અને વર્ણ્યક એ શ્રેષ્ઠ છે.

શ્રેયાન્ શ્રેષ્ઠઃ પુષ્કલઃ સ્યાત્પ્રાગ્ર્યાગ્ર્યગ્રીયમગ્રિમં । વડ્રોરુ વિપુલં પીનપીવ્ની તુ સ્થૂલપીવરે ।। ૩૬૭.

શ્રેયાન એ વધુ સારું. શ્રેષ્ઠ એ સૌથી સારું. પુષ્કળ એ ભરપૂર. પ્રાગ, આગ્ર્ય, અગ્રિય અને અગ્રિમ એ સર્વોપરી. વડ્ર અને ઉરુ એ વિશાળ. વિપુલ વિશાળ. પીન અને પીવના ગઠેલા. સ્થૂળ અને પીવર એ જાડા છે.

સ્તોકાલ્પક્ષુલ્લકાઃ સૂક્ષ્મં શ્લક્ષ્ણં દભ્રં કૃશન્તનુ । માત્રાકુટીલવકણા ભૂયિષ્ઠં પુરુહં પુરુ ।। ૩૬૭.

સ્તોક, અલ્પક અને ક્ષુલ્લક એ નાના. સૂક્ષ્મ એ સૂક્ષ્મ. શ્લક્ષ્ણ એ મૃદુ. દભ્ર એ થોડીક. કૃશ અને તનુ પાતળા. માત્રા, કુટિલ અને વકણ એ અતિ નાનાં. ભૂયિષ્ઠ, પુરુ અને પુરુ એ ઘણાં.

અખણ્ડં પૂર્ણસકલમુપકણ્ઠાન્તિકાભિતઃ । સમીપે સન્નિદાભ્યાસૌ નેદિષ્ઠં સુસમીપકં ।। ૩૬૭.

અખંડ એ અખંડિત. પૂર્ણ એ ભરપૂર. સકલ એ સંપૂર્ણ. ઉપકંઠ, અંતિક અને અભિત એ નજીક. સમીપ, સન્નિદા અને અભ્યાસ પણ નજીક. નેદિષ્ઠ એ સૌથી નજીક. સુસમિપક એ બહુ નજીક.

સુદૂરે તુ દવિષ્ઠં સ્યાદ્‌વૃત્તં નિસ્તલવર્તુલે । ઉચ્ચપ્રાંશૂન્નતોદગ્રા ધ્રુવો નિત્યઃ સનાતનઃ ।। ૩૬૭.

સુદૂર એ બહુ દૂર. દવિષ્ઠ એ સૌથી દૂર. વૃત્ત એ ગોળ. નિસ્તલ અને વર્તુલ પણ ગોળ. ઉચ્ચ, પ્રાંશુ, ઉન્નત અને ઉદગ્ર એ ઊંચા. ધ્રુવ એ અડગ. નિત્ય એ શાશ્વત. સનાતન એ સદાકાળ.

આવિદ્ધં કુટિલં ભુગ્નં વેલ્લિતં વક્રમિત્યપિ । ચઞ્ચલં ચરલઞ્ચૈવ કઠોરં જઠરં દૃઢ઼ં ।। ૩૬૭.

આવિદ્ધ એ છિદ્ર. કુટિલ વાંકું. ભુગ્ન વળેલું. વેલ્લિત વાંકડું. વક્ર પણ વાંકું. ચંચળ અને ચલ અસ્થિર. કઠોર એ કઠણ. જઠર મજબૂત. દૃઢ એ દૃઢ.

પ્રત્યગ્રોઽભિનવો નવ્યો નવીનો નૂતનો નવઃ । એકતાનોઽન્ન્યવૃત્તિરુચ્ચણ્ડમવિલમ્બિતં ।। ૩૬૭.

પ્રત્યગ્ર, અભિનવ, નવ્ય, નવીન, નૂતન અને નવ એ નવા. એકતાન એ એકસરખું. અન્યવૃત્તિ એ જુદું. ઉચ્ચંડ એ અત્યંત ઉગ્ર. અવિલંબિત એ વિલંબ વિના.

ઉચ્ચાવચં નૈકભેદં સમ્બાધકલિલં તથા । તિમિતં સ્તિમિતં ક્લિન્નમભિયોગસ્ત્વભિગ્રહઃ ।। ૩૬૭.

ઉચ્ચાવચ એ ઊંચું-નીચું. નૈકભેદ એ અનેક પ્રકારના. સંબાધ અને કલિલ એ ભીડભેર અથવા ગૂંચવણ. તિમિત અને સ્તિમિત એ ધૂંધળા કે ધીમા. ક્લિનન ભીનું. અભિયોગ આરોપ. અભિગ્રહ પકડવું.

સ્ફતિર્વૃદ્ધૌ પ્રથા ખ્યાતૌ સમાહારઃ સમુચ્ચયઃ । અપહારસ્ત્વપચયો વિહારસ્તુ પરિક્રમઃ ।। ૩૬૭.

સ્ફતિ એ વૃદ્ધિ. વૃદ્ધિ એ વધારો. પ્રથા એ પ્રસિદ્ધિ. ખ્યાતિ એ નામના. સમાહાર અને સમુચ્ચય એ એકઠું થવું. અપહાર એ દૂર કરવું. અપચય એ ઘટાડો. વિહાર એ વિહાર. પરિક્રમ એ ફરવું.

પ્રત્યાહાર ઉપાદાનં નિર્દ્ધારોઽબ્યવકર્ષણં । વિઘ્નોઽન્તરાયઃ પ્રત્યૂહઃ સ્યાદાસ્યા ત્વાસના સ્થિતિઃ ।। ૩૬૭.

પ્રત્યાહાર એ પાછું ખેંચવું. ઉપાદાન એ લેવું. નિર્ધાર એ નિશ્ચય. અવ્યવકર્ષણ એ પાછું ન ખેંચવું. વિઘ્ન, અંતરાય અને પ્રતિઉહ એ અવરોધ. આસ્ય એ મોં. આસન એ બેઠકો. સ્થિતિ એ સ્થિતિ.

સન્નિધિઃ સન્નિકર્ષઃ સ્યાત્સંક્રમો દુર્ગસઞ્ચરઃ । ઉપલમ્ભસ્ત્વનુભવઃ પ્રત્યાદેશો નિરાકૃતિઃ ।। ૩૬૭.

સન્નિધિ અને સન્નિકર્ષ એ નજીક. સંક્રમ એ પરિવર્તન. દુર્ગસંચાર એ મુશ્કેલ માર્ગ. ઉપલંભ એ સમજ. અનુભવ એ અનુભવ. પ્રતિદેશ એ વિરુદ્ધ આજ્ઞા. નિરાકૃતિ એ અસ્વીકાર.