અગ્નિપુરાણમ્

પણ્યાજીવો હ્યાપણિકો ન્યાસશ્ચોપનિધિઃ પુમાન્ । વિપણો વિક્રયઃ સઙ્‌ખ્યા સઙ્‌ખ્યેયે હ્યાદશ ત્રિષુ ।। ૩૬૬.

વેપારથી જીવિકો ચલાવનારને વેપારી કહે છે. દુકાનદારને આપણિક કહે છે. જમા રાખેલું ધન અને વિશ્વાસપાત્ર ધનને ઉપનિધિ અને ન્યાસ કહે છે. વિપણ એટલે વેચાણ, સંખ્યા એટલે ગણતરી, અને ગણતરીમાં ત્રણ રીતે અગિયાર સુધી સંખ્યા થાય છે.

વિંશત્યાદ્યાઃ સદૈકત્વે સર્વ્વાઃ સંખ્યેયસંખ્યયોઃ । સંખ્યાર્થે દ્વિબહુત્વે સ્તસ્તાસુ ચાનવતેઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૩૬૬.

વીસથી આગળ બધી સંખ્યાઓ દ્વિવચન અને બહુવચનમાં ગણાય છે. સંખ્યા માટે દ્વિ અને બહુવચન વપરાય છે. નવ્વાણું સુધી સ્ત્રીલિંગમાં સંખ્યા કહેવાય છે.

પઙ્ક્તેઃ શતસહસ્રાદિ ક્રમમાદ્દશગુણોત્તરં । માનન્તુલાઙ્ગુલિપ્રસ્થૈર્ગુઞ્જાઃ પઞ્ચાદ્યમાષકઃ ।। ૩૬૬.

પંક્તિ પછી, ક્રમશઃ શત, સહસ્ર અને એ રીતે દસગણ વધે છે. માપમાં માન, તુલા, અંગુળી, પ્રસ્થ, ગુંજાં આવે છે. પાંચ પછી માષક કહેવાય છે.

તે ષોડ઼શાક્ષઃ કર્ષોઽસ્ત્રી પલં કર્ષચતુષ્ટયમ્ । સુવર્ણવિસ્તૌ હેમ્નોઽક્ષે કુરુવિસ્તસ્તુ તત્પલે ।। ૩૬૬.

સોળ ગુંજાથી એક કર્ષ બને છે, જે સ્ત્રીલિંગ છે. ચાર કર્ષથી એક પલ બને છે. સુવર્ણનું વજન સોનામાં, અક્ષ ફડિયામાં, અને કુરુ વજન પલમાં થાય છે.

તલા સ્ત્રિયાં પલશતં ભારઃ સ્યાદ્વિંશતિસ્તુલાઃ । કાર્ષાપણઃ કાર્ષિકઃ સ્યાત્ કાર્ષિકે તામ્રિકે પણઃ ।। ૩૬૬.

સ્ત્રીલિંગમાં એકસો પલ એટલે ભાર. વીસ તુલા એટલે એક ભાર. કાર્ષાપણ એટલે સિક્કો, કાર્ષિક એટલે વજન, અને કાર્ષિકમાં તાંબાનું સિક્કું પણ કહેવાય છે.

દ્રવ્યં વિત્તં સ્વાપતેયં રિક્થમૃક્થં ધનં વસુ । રીતિઃ સ્ત્રિયામારકૂટો ન સ્ત્રિયામથ તામ્રકમ્ ।। ૩૬૬.

દ્રવ્ય, વિત્ત, સ્વાપતેય, ઋક્ત, મૃક્ત, ધન અને વસુ બધાં ધનની જ સંજ્ઞા છે. રીતિ સ્ત્રીલિંગ છે. આરકૂટ સ્ત્રીલિંગ નથી. પછી તાંબું એટલે તામ્રક.

શુલ્વમૌદુમ્બરં લૌહે તીક્ષ્ણં કાલાયસાયસી । ક્ષારં કાચોઽથ ચપલો રસઃ સૂતશ્ચ પારદે ।। ૩૬૬.

શુલ્વ એટલે ચાંદી, ઔદુમ્બર એટલે ઉંબરના લાકડાનું, તીક્ષ્ણ એટલે લોખંડ, કાળાયસ એટલે પાટલોહિત. ક્ષાર એટલે ક્ષાર, કાચ એટલે કાચ, ચપલ એટલે પારો, સૂત પણ પારો કહેવાય છે.

ગરલં માહિષં શ્રૃઙ્ગં ત્રપુસીસકપિચ્ચટં । હિણ્ડીરોઽબ્ધિકફઃ ફેણો મધૂચ્છિષ્ટન્તુ સિક્થકમ્ ।। ૩૬૬.

ઝેર, મહિષનું શિંગ, સીસું, કાંસું, વાંદરનું માખણ, નીલ, દરિયાઈ ફીણ, થૂંક અને મધનું બચેલું ભાગ — આ બધાને 'સિક્થક' કહે છે.

રઙ્ગવઙ્ગે પિચુસ્થૂલો કૂલટી તુ મનઃશિલા । યવક્ષારશ્ચ પાક્યઃ સ્યાત્ ત્વક્ક્ષીરા વંશલોચના ।। ૩૬૬.

રંગવંગ એટલે મોટો પીચનો ભાગ; કુળટી એટલે મન:શિલા; યવક્ષાર રસોઈ માટે યોગ્ય પદાર્થ છે; ત્વક્ક્ષીર એટલે વાંસનું રસ.

વૃષલા જઘન્યજાઃ શૂદ્રાશ્ચાણ્ડાલાન્ત્યાશ્ચ શઙ્કરાઃ । કારુઃ શિલ્પી સંહતૈસ્તૈર્દ્વયોઃ શ્રેણિઃ સજાતિભિઃ ।। ૩૬૬.

વૃશલા, નીચ જાતિના, શૂદ્ર, ચંડાલ અને સૌથી નીચલા લોકોને 'શંકર' કહે છે; કારીગરને 'કારુ' કહે છે અને બે મળીને પોતપોતાની જાતિની મંડળી બનાવે છે.

રઙ્ગાજીવશ્ચિત્રકરસ્ત્વષ્ટા તક્ષા ચ વર્ધકિઃ । નાડિન્ધમઃ સ્વર્ણકારો નાપિતાન્તાવસાયિનઃ ।। ૩૬૬.

રંગજીવ એટલે ચિત્રકાર, ચિત્ર બનાવનારને ચિત્રકાર, લોહારીને ત્વષ્ટા, બાંધકામ કરનારને તક્ષાં કે વર્ધકી કહે છે; વાંસની પાઈપ બનાવનારને નાડિંધમ, સોનારને સ્વર્ણકાર, નાઈને નાપિત અને મૃતદેહ લઈ જનારને અંત્યવસાયી કહે છે.

જાવાલઃ સ્યાદજાજીવો દેવાજીવસ્તુ દેવલઃ । જાયાજીવાસ્તુ શૈલૂષા ભૃતકો ભૃતિભુક્તથા ।। ૩૬૬.

અગ્નિપૂજકને જાવાલ, બકરાવાળાને અજાજીવ, દેવોના પશુપાલકને દેવજીવ કે દેવલ, નટને જયાજીવ કે શૈલુષ, અને મજૂરને ભૃતક કે ભૃતિભુક કહે છે.

વિવર્ણઃ પામરો નીચઃ પ્રાકૃતશ્ચ પૃથગ્જનઃ । વિહીનોપસદો જાલ્મો ભૃત્યે દાસેરચેટકાઃ ।। ૩૬૬.

મિશ્ર જાતિનો, નીચ, સામાન્ય, સામાન્ય માણસ, યોગ્ય વ્યવહાર વગરનો, દગાબાજ, નોકર, દાસ કે ચેટી — એ બધાને આવી રીતે ઓળખે છે.

પટુસ્તુ પેશલો દક્ષે મૃગયુર્લુબ્ધકઃ સ્મૃતઃ । ચણ્ડાલસ્તુ દિવાકીર્ત્તિઃ પુસ્તં લેપ્યાદિકર્મ્મણિ ।। ૩૬૬.

વણકરને પટુ કે પેશલ, કુશળ શિકારીને મૃગયુ કે લુભ્ધક, ચંડાલને દિવાકીર્તિ, પુસ્તકને પસ્તક અને લિપ્યાદિ પેસ્ટ જેવા કામ માટે વપરાય છે.

પઞ્ચાલિકા પુત્રિકા સ્યાદ્વર્કરસ્તરુણઃ પશુઃ । મઞ્જૂષા પેટકઃ પેડા તુલ્યસાધારણૌ સમૌ ૩૬૬.

પાવડીને પંચાલિકા કે પુત્રીકા, નવયુવાન પશુને વર્કર કે તરુણ પશુ, બોક્સને મંજુષા, પેટીને પેટક અને પેઢા — છેલ્લાં બે સરખાં અને સામાન્ય રીતે વપરાય છે.

અગ્નિરુવાચ સામાન્યાન્યઽથ વક્ષ્યામિ નામલિઙ્ગાનિ તચ્છૃણુ । સુકૃતી પુણ્યવાન્ ધન્યો મહેચ્છસ્તુ મહાશયઃ ।। ૩૬૭.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું સામાન્ય નામો અને લિંગો કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. સારા કર્મો કરનાર, પુણ્યવાન, ધન્ય, મોટી ઈચ્છાવાળો અને મહાન હૃદયવાળો માણસ.

પ્રવીણનિપુણાભિજ્ઞવિજ્ઞવિજ્ઞનિષ્ણાતશિક્ષિતાઃ । સ્યુર્વદાન્યસ્થૂલલક્ષદાનશૌણ્ડા બહુપ્રદે ।। ૩૬૭.

જેણે કૌશલ્ય મેળવ્યું છે, નિપુણ છે, જાણકાર છે, વિદ્વાન છે, સારી રીતે શીખેલો છે, ઉદાર છે, મોટાં દાન આપવાથી પ્રસિદ્ધ છે અને ઘણું આપનાર છે.

કૃતી કૃતજ્ઞઃ કુશલ આસક્તોદ્યુક્ત ઉત્સુકઃ । ઇભ્ય આઢ્યઃ પરિવૃઢો હ્યધિભૂર્નાયકોઽધિપઃ ।। ૩૬૭.

કામયાબ, ઉપકાર ઓળખનાર, કુશળ, લાગણીશીલ, મહેનતી, ઉત્સુક, ધનવાન, સમૃદ્ધ, વધતો જાય છે, નેતા કે પ્રમુખ — એવો માણસ.

લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણઃ શ્રીલઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વૈર્ય્યઽપાવૃતઃ । ખલપૂઃ સ્યાદ્ધહુકરો દીર્ઘસૂત્રશ્ચિરક્રિયઃ ।। ૩૬૭.

સૌભાગ્યશાળી, શુભ લક્ષણો ધરાવનાર, શ્રીમંત, સ્વતંત્ર, મનમોજી; ગર્વીલો, મોટાં અવાજે બોલનાર, ધીરો કે મોડું કામ કરનાર.

જાલ્મોઽસમીક્ષ્યકારી સ્યાત્ કુણ્ઠો મન્દઃ ક્રિયાસુ યઃ । કર્મ્મશૂરઃ કર્મ્મઠઃ સ્યાદ્ભક્ષકો ઘસ્મરોઽદ્મરઃ ।। ૩૬૭.

દગાબાજ એ છે જે વિચારીને કામ કરતો નથી; જે કામમાં ધીરો કે મંદ છે; મહેનતી, મજૂર, ખાવામાં લાલચી, અતિશય ખાવાવાળો.

લોલુપો ગર્ઘ્લો ગૃધ્નુર્વિનીતપ્રશ્રિતૌ તથા । ધૃષ્ટે ધૃષ્ણુર્વિયાતશ્ચ નિભૃતઃ પ્રતિબાન્વિતે ।। ૩૬૭.

લાલચી, અતિભૂખ્યો, લોભી, વિનમ્ર, નમ્ર, ધીર, નિર્ભય, ચંચળ, શાંત અને બુદ્ધિશાળી.

પ્રગલ્ભો ભીરુકો ભીરુર્વન્દારુરભિવાદકે । ભૂષ્ણુર્ભવિષ્ણુર્ભવિતા જ્ઞાતા વિદુરવિન્દુકૌ ।। ૩૬૭.

નિર્ભય, ડરપોક, ભયભીત, સૌજન્યથી અભિવાદન કરનાર, બનનાર, બનતો, બનશે એવો, જાણનાર, વિદ્વાન અને જ્ઞાનવાન.

મત્તશૌણ્ડોત્કટક્ષીવાશ્ચણ્ડસ્ત્વત્યન્તકોપનઃ । દેવાનઞ્ચતિ દેવદ્ર્યઙ્ વિશ્વદ્ર્યઙ્ વિશ્વગઞ્ચતિ ।। ૩૬૭.

મસ્ત, દારૂ પીવાવાળો, તીવ્ર નજરવાળો, ખૂબ ગુસ્સાવાળો; દેવોને મળવા જનારને દેવાનંચતિ, વિદ્વાનોને મળવા જનારને વિશ્વદ્ર્યંગ અને બધાને મળવા જનારને વિશ્વગંચતિ કહે છે.

યઃ સહાઞ્ચતિ સ સધ્ર્યઙ્ સ તિર્ય્યઙ્ યસ્તિરોઽઞ્ચતિ । વાચોયુક્તિઃ પટુર્વાગ્મી વાવદૂકશ્ચ વક્તરિ ।। ૩૬૭.

એકસાથે જનારને સહદ્ર્યંગ, આડેથી જનારને તિર્યંગ કહે છે; બોલવામાં કુશળ, વક્તા, વધુ બોલનાર કે વાદવિવાદ કરનાર.

સ્યાજ્જલ્પકસ્તુ વાચાલો વાચાટો બહુગર્હ્યવાક્ । અપધ્વસ્તો ધિક્‌કૃતઃ સ્યાદ્‌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વાતો કરનારને જલ્પક, વધારે બોલનારને વાચાલ, બકબક કરનારને વાચાટ, જેની વાતને લોકો નાપસંદ કરે; બગડેલો કે ધિક્કારપાત્ર, બંધાયેલ કે કસી દેવામાં આવેલ.

વરણઃ શબ્દનો નાન્દીવાદી નાન્દીકરઃ સમાઃ । વ્યસનાર્ત્તોપરક્તૌ દ્વૌ બદ્ધે કીલિતસંયતૌ ।। ૩૬૭.

વરણે દરવાજા પર ઉભેલો રખેવાળ છે. શબ્દન કહે તે જાહેરાત કરનાર છે. નાંદીવાદી શુભ પ્રસંગે વાદ્ય વગાડે છે. નાંદીકર નાંદી શરૂ કરનાર છે. સમા એટલે સમાન વ્યક્તિઓ. વ્યસન અને આર્ત્ત દુઃખી લોકો છે. બદ્ધ અને કીલિત એ બંધાયેલા છે.

વિહસ્તવ્યાકુલૌ તુલ્યૌ નૃશંસક્રૂરઘાતુકાઃ । પાપો ધૂર્ત્તો વઞ્ચકઃ સ્યાન્મૂર્ખે વૈદેહવાલિશૌ ।। ૩૬૭.

વિહસ્ત અને વ્યાકુલ એ હાથ બાંધેલા અને ગભરાયેલા છે. તુલ્યau એટલે સમાન. નિષંસ અને ક્રૂરઘાતક એ ક્રૂર હત્યારા છે. પાપી પાપ કરે છે. ધૂર્ત છેતરપિંડી છે. વંચક છેતરનાર છે. મૂર્ખ મૂર્ખ છે. વૈદેહ અને વાલિશ પણ મૂર્ખ છે.

કદર્ય્યે કૃપણક્ષુદ્રૌ માર્ગણો યાચકાર્થિનૌ । અહઙ્કારવાનહંયુઃ સ્યાચ્છુભંયુસ્તુ શુભાન્વિતઃ ।। ૩૬૭.

કદર્ય, કૃપણ અને ક્ષુદ્ર એ બધા કંજુષ છે. માર્ગણ અને યાચક એ ભીખ માંગનાર છે. અહંકારવાળું અને અહંયુ એ ગર્વીલા છે. શુભંયુ એ શુભ છે અને શુભાન્વિત એ સારા ગુણવાળો છે.

કાત્તં મનોરમં રુચ્યં હૃદ્યાભીષ્ટે હ્યભીપ્સિતે । અસારં ફલ્ગુ શૂન્યં વૈ મુખ્યવર્ય્યવરેણ્યકાઃ ।। ૩૬૭.

કાત્ત એટલે કાપેલું. મનોરમ મનને ભાવે એવું. રુચ્ય મનગમતું. હૃદય મનહર. અભિષ્ટ અને અભીપ્સિત ઇચ્છિત છે. અસાર એટલે બિનમૂલ્યવાન. ફલ્ગુ તુચ્છ. શૂન્ય ખાલી. મુખ્ય, વર્ણ્ય અને વર્ણ્યક એ શ્રેષ્ઠ છે.