અગ્નિપુરાણમ્

કૃષ્યાદિવૃત્તયો જ્ઞેયાઃ કુસીદં વૃદ્ધિજીવિકા । ઉદ્ધારોઽર્થપ્રયોગઃ સ્યાત્કણિશં સસ્યમઞ્જરી ।। ૩૬૬.

ખેતર અને એ જેવા ધંધા સમજવા યોગ્ય છે. વ્યાજથી જીવિકો ચલાવવી એ કુસીદ કહેવાય. ધન ઉધાર આપવું એ અર્થપ્રયોગ છે. સૌથી નાનું દાણા એટલે સસ્યમંજરી.

સિંશારુઃ સસ્યશૂકં સ્યાત્ સ્તમ્બો ગુત્સસ્તૃણાદિનઃ । ધાન્યં વ્રીહિઃ સ્તમ્બકરિઃ કડ઼ઙ્ગરો વુષં સ્મૃતં ।। ૩૬૬.

અન્નનું છોલું એટલે સિંશારુ, ડાંગરનો દાંડો એટલે સ્ટંભ, અને ઘાસનું અંદરનું ભાગ એટલે ગુત્સ. ધાન્ય એટલે ચોખા, સ્ટંભકારી એટલે દાંડો, અને કરંગર એટલે ભૂસી કહેવાય છે.

માષાદયઃ શમીધાન્યે શુકધાન્યે યવાદયઃ । તૃણધાન્યાનિ નીવારાઃ શૂર્પં પ્રસ્ફોટનં સ્મૃતં ।। ૩૬૬.

માશ અને એ જેવા દાળવાળાં અનાજ છે. શમીના દાણા, જવાર અને યવ જેવા દાણા જાડા અનાજ છે. જંગલમાં ઉગતા ધાન્યને નીવાર કહે છે. અનાજ છાંટવાની છાણી એટલે શૂર્પ કહેવાય છે.

સ્યૂતપ્રસેવૌ કણ્ડોલપિટૌ કટકિનિઞ્જકૌ । સમાનૌ રસવત્યાન્તુ પાકસ્થાનમહાનસે ।। ૩૬૬.

સ્યૂત અને પ્રસેવ એ કડછીઓ છે. કંડોળ અને પિટા એ ચમચી જેવી વસ્તુઓ છે. કટકી અને નિંજક પણ એ જ પ્રકારની વસ્તુઓ છે. રસવતી એટલે રસ, અને રસ બનાવવાની જગ્યા એટલે રસોડું.

પૌરોગવસ્તદધ્યક્ષઃ સૂપકારાસ્તુ વલ્લવાઃ । આરાલિકા આન્ધસિકાઃ સૂદા ઔદનિકા ગુણાઃ ।। ૩૬૬.

મુખ્ય દેખરેખ રાખનારને પૌરોગવ કહે છે. રસોઈ બનાવનારા વલ્લવ કહેવાય છે. આરાલિકા, આંધસિકા, સૂદ અને ઔદનિકા એ રસોઈયાના પ્રકાર છે.

ક્લીવેઽગ્વરીષં ભ્રાષ્ટો ના કર્કર્ય્યાલુર્ગલન્તિકા । આલિઞ્જરઃ સ્યાન્મણિકં સુષવી કૃષ્ણજીરકે ।। ૩૬૬.

નપુંસકને અગ્વરીષ કહે છે. ભાંજેલા અનાજને ભ્રષ્ટ કહે છે. કર્કર્યા અને ગલંતિકા નથી. આલિન્જર એક પ્રકારનું મણિ છે. સુષવી એટલે કાળું જીરૂ.

આરનાલસ્તુ કુલ્માષં વાહ્લીકં હિઙ્ગુ રામઠં । નિશા હરિદ્રા પીતા સ્ત્રી ખણ્ડે મત્સ્યણ્ડિફાણિતે ।। ૩૬૬.

આરનાલ એટલે ખાટું ચોખાનું પાણી, કુલમાશ એટલે ઉકાળેલી દાળ, વાહ્લીક એટલે હીંગ, રામઠ એક પ્રકારનું મસાલું છે. નિશા એટલે હળદર, પીતા એટલે પીળું, સ્ત્રી એટલે સ્ત્રી, ખંડ એટલે ટુકડો, અને મત્સ્યંડી એક પ્રકારની મીઠાઈ છે.

કૂર્ચિકા ક્ષીરવિકૃતિઃ સ્નિગ્ધં મસૃણચિક્કણં । પૃથુકઃ સ્યાચ્ચિપિટકો ધાના ભ્રષ્ટયવાસ્ત્રિયઃ ।। ૩૬૬.

કૂર્ચિકા એટલે દૂધમાંથી બનેલું પદાર્થ. સ્નિગ્ધ એટલે તેલવાળું, મૃદુ એટલે નરમ અને ચીકણું. પૃથુક એટલે પોહા, ચિપિટક એટલે દબાયેલું અનાજ, અને ધાણા એટલે સ્ત્રીઓ માટેના ભાંજેલા યવના દાણા.

જેમનં લેપ આહારો માહેયી સૌરભી ચ ગૌઃ । યુગાદીનાઞ્ચ વોઢારો યુગ્યપ્રાસઙ્ગ્યશાટકાઃ ।। ૩૬૬.

જેમન એટલે લપસું, લેપ એટલે ખોરાક, માહેયી એટલે માહી પ્રદેશની ગાય, સૌરભી એટલે સુગંધવાળી ગાય. યુગના આરંભે જોતાં યુક્ત પશુઓને હાંકનારા લોકો વ્હોડાર કહે છે.

ચિરસૂતા વષ્કયણી ધેનુઃ સ્યાન્નવસૂતિકા । સન્ધિની વૃષભાક્રાન્તા વેહદ્‌ગર્ભોપઘાતિની ।। ૩૬૬.

ચિરસૂતા એટલે મોડું વાછરડું આપતી ગાય, વષ્કયણી પણ ગાયનો જ એક પ્રકાર છે. ધેનુ એટલે દૂધ આપતી ગાય, નવસૂતિકા એટલે તાજું વાછરડું આપેલી ગાય. સંધિની એટલે જોડનારી, વૃષભાક્રાંતા એટલે વાછરડું આપતી વખતે વાછરડું ધરાવેલી, અને વહદગર્ભોપઘાતિની એટલે ગર્ભમાં વિક્ષેપ થયેલી ગાય.

પણ્યાજીવો હ્યાપણિકો ન્યાસશ્ચોપનિધિઃ પુમાન્ । વિપણો વિક્રયઃ સઙ્‌ખ્યા સઙ્‌ખ્યેયે હ્યાદશ ત્રિષુ ।। ૩૬૬.

વેપારથી જીવિકો ચલાવનારને વેપારી કહે છે. દુકાનદારને આપણિક કહે છે. જમા રાખેલું ધન અને વિશ્વાસપાત્ર ધનને ઉપનિધિ અને ન્યાસ કહે છે. વિપણ એટલે વેચાણ, સંખ્યા એટલે ગણતરી, અને ગણતરીમાં ત્રણ રીતે અગિયાર સુધી સંખ્યા થાય છે.

વિંશત્યાદ્યાઃ સદૈકત્વે સર્વ્વાઃ સંખ્યેયસંખ્યયોઃ । સંખ્યાર્થે દ્વિબહુત્વે સ્તસ્તાસુ ચાનવતેઃ સ્ત્રિયઃ ।। ૩૬૬.

વીસથી આગળ બધી સંખ્યાઓ દ્વિવચન અને બહુવચનમાં ગણાય છે. સંખ્યા માટે દ્વિ અને બહુવચન વપરાય છે. નવ્વાણું સુધી સ્ત્રીલિંગમાં સંખ્યા કહેવાય છે.

પઙ્ક્તેઃ શતસહસ્રાદિ ક્રમમાદ્દશગુણોત્તરં । માનન્તુલાઙ્ગુલિપ્રસ્થૈર્ગુઞ્જાઃ પઞ્ચાદ્યમાષકઃ ।। ૩૬૬.

પંક્તિ પછી, ક્રમશઃ શત, સહસ્ર અને એ રીતે દસગણ વધે છે. માપમાં માન, તુલા, અંગુળી, પ્રસ્થ, ગુંજાં આવે છે. પાંચ પછી માષક કહેવાય છે.

તે ષોડ઼શાક્ષઃ કર્ષોઽસ્ત્રી પલં કર્ષચતુષ્ટયમ્ । સુવર્ણવિસ્તૌ હેમ્નોઽક્ષે કુરુવિસ્તસ્તુ તત્પલે ।। ૩૬૬.

સોળ ગુંજાથી એક કર્ષ બને છે, જે સ્ત્રીલિંગ છે. ચાર કર્ષથી એક પલ બને છે. સુવર્ણનું વજન સોનામાં, અક્ષ ફડિયામાં, અને કુરુ વજન પલમાં થાય છે.

તલા સ્ત્રિયાં પલશતં ભારઃ સ્યાદ્વિંશતિસ્તુલાઃ । કાર્ષાપણઃ કાર્ષિકઃ સ્યાત્ કાર્ષિકે તામ્રિકે પણઃ ।। ૩૬૬.

સ્ત્રીલિંગમાં એકસો પલ એટલે ભાર. વીસ તુલા એટલે એક ભાર. કાર્ષાપણ એટલે સિક્કો, કાર્ષિક એટલે વજન, અને કાર્ષિકમાં તાંબાનું સિક્કું પણ કહેવાય છે.

દ્રવ્યં વિત્તં સ્વાપતેયં રિક્થમૃક્થં ધનં વસુ । રીતિઃ સ્ત્રિયામારકૂટો ન સ્ત્રિયામથ તામ્રકમ્ ।। ૩૬૬.

દ્રવ્ય, વિત્ત, સ્વાપતેય, ઋક્ત, મૃક્ત, ધન અને વસુ બધાં ધનની જ સંજ્ઞા છે. રીતિ સ્ત્રીલિંગ છે. આરકૂટ સ્ત્રીલિંગ નથી. પછી તાંબું એટલે તામ્રક.

શુલ્વમૌદુમ્બરં લૌહે તીક્ષ્ણં કાલાયસાયસી । ક્ષારં કાચોઽથ ચપલો રસઃ સૂતશ્ચ પારદે ।। ૩૬૬.

શુલ્વ એટલે ચાંદી, ઔદુમ્બર એટલે ઉંબરના લાકડાનું, તીક્ષ્ણ એટલે લોખંડ, કાળાયસ એટલે પાટલોહિત. ક્ષાર એટલે ક્ષાર, કાચ એટલે કાચ, ચપલ એટલે પારો, સૂત પણ પારો કહેવાય છે.

ગરલં માહિષં શ્રૃઙ્ગં ત્રપુસીસકપિચ્ચટં । હિણ્ડીરોઽબ્ધિકફઃ ફેણો મધૂચ્છિષ્ટન્તુ સિક્થકમ્ ।। ૩૬૬.

ઝેર, મહિષનું શિંગ, સીસું, કાંસું, વાંદરનું માખણ, નીલ, દરિયાઈ ફીણ, થૂંક અને મધનું બચેલું ભાગ — આ બધાને 'સિક્થક' કહે છે.

રઙ્ગવઙ્ગે પિચુસ્થૂલો કૂલટી તુ મનઃશિલા । યવક્ષારશ્ચ પાક્યઃ સ્યાત્ ત્વક્ક્ષીરા વંશલોચના ।। ૩૬૬.

રંગવંગ એટલે મોટો પીચનો ભાગ; કુળટી એટલે મન:શિલા; યવક્ષાર રસોઈ માટે યોગ્ય પદાર્થ છે; ત્વક્ક્ષીર એટલે વાંસનું રસ.

વૃષલા જઘન્યજાઃ શૂદ્રાશ્ચાણ્ડાલાન્ત્યાશ્ચ શઙ્કરાઃ । કારુઃ શિલ્પી સંહતૈસ્તૈર્દ્વયોઃ શ્રેણિઃ સજાતિભિઃ ।। ૩૬૬.

વૃશલા, નીચ જાતિના, શૂદ્ર, ચંડાલ અને સૌથી નીચલા લોકોને 'શંકર' કહે છે; કારીગરને 'કારુ' કહે છે અને બે મળીને પોતપોતાની જાતિની મંડળી બનાવે છે.

રઙ્ગાજીવશ્ચિત્રકરસ્ત્વષ્ટા તક્ષા ચ વર્ધકિઃ । નાડિન્ધમઃ સ્વર્ણકારો નાપિતાન્તાવસાયિનઃ ।। ૩૬૬.

રંગજીવ એટલે ચિત્રકાર, ચિત્ર બનાવનારને ચિત્રકાર, લોહારીને ત્વષ્ટા, બાંધકામ કરનારને તક્ષાં કે વર્ધકી કહે છે; વાંસની પાઈપ બનાવનારને નાડિંધમ, સોનારને સ્વર્ણકાર, નાઈને નાપિત અને મૃતદેહ લઈ જનારને અંત્યવસાયી કહે છે.

જાવાલઃ સ્યાદજાજીવો દેવાજીવસ્તુ દેવલઃ । જાયાજીવાસ્તુ શૈલૂષા ભૃતકો ભૃતિભુક્તથા ।। ૩૬૬.

અગ્નિપૂજકને જાવાલ, બકરાવાળાને અજાજીવ, દેવોના પશુપાલકને દેવજીવ કે દેવલ, નટને જયાજીવ કે શૈલુષ, અને મજૂરને ભૃતક કે ભૃતિભુક કહે છે.

વિવર્ણઃ પામરો નીચઃ પ્રાકૃતશ્ચ પૃથગ્જનઃ । વિહીનોપસદો જાલ્મો ભૃત્યે દાસેરચેટકાઃ ।। ૩૬૬.

મિશ્ર જાતિનો, નીચ, સામાન્ય, સામાન્ય માણસ, યોગ્ય વ્યવહાર વગરનો, દગાબાજ, નોકર, દાસ કે ચેટી — એ બધાને આવી રીતે ઓળખે છે.

પટુસ્તુ પેશલો દક્ષે મૃગયુર્લુબ્ધકઃ સ્મૃતઃ । ચણ્ડાલસ્તુ દિવાકીર્ત્તિઃ પુસ્તં લેપ્યાદિકર્મ્મણિ ।। ૩૬૬.

વણકરને પટુ કે પેશલ, કુશળ શિકારીને મૃગયુ કે લુભ્ધક, ચંડાલને દિવાકીર્તિ, પુસ્તકને પસ્તક અને લિપ્યાદિ પેસ્ટ જેવા કામ માટે વપરાય છે.

પઞ્ચાલિકા પુત્રિકા સ્યાદ્વર્કરસ્તરુણઃ પશુઃ । મઞ્જૂષા પેટકઃ પેડા તુલ્યસાધારણૌ સમૌ ૩૬૬.

પાવડીને પંચાલિકા કે પુત્રીકા, નવયુવાન પશુને વર્કર કે તરુણ પશુ, બોક્સને મંજુષા, પેટીને પેટક અને પેઢા — છેલ્લાં બે સરખાં અને સામાન્ય રીતે વપરાય છે.

અગ્નિરુવાચ સામાન્યાન્યઽથ વક્ષ્યામિ નામલિઙ્ગાનિ તચ્છૃણુ । સુકૃતી પુણ્યવાન્ ધન્યો મહેચ્છસ્તુ મહાશયઃ ।। ૩૬૭.

અગ્નિ બોલ્યા: હવે હું સામાન્ય નામો અને લિંગો કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. સારા કર્મો કરનાર, પુણ્યવાન, ધન્ય, મોટી ઈચ્છાવાળો અને મહાન હૃદયવાળો માણસ.

પ્રવીણનિપુણાભિજ્ઞવિજ્ઞવિજ્ઞનિષ્ણાતશિક્ષિતાઃ । સ્યુર્વદાન્યસ્થૂલલક્ષદાનશૌણ્ડા બહુપ્રદે ।। ૩૬૭.

જેણે કૌશલ્ય મેળવ્યું છે, નિપુણ છે, જાણકાર છે, વિદ્વાન છે, સારી રીતે શીખેલો છે, ઉદાર છે, મોટાં દાન આપવાથી પ્રસિદ્ધ છે અને ઘણું આપનાર છે.

કૃતી કૃતજ્ઞઃ કુશલ આસક્તોદ્યુક્ત ઉત્સુકઃ । ઇભ્ય આઢ્યઃ પરિવૃઢો હ્યધિભૂર્નાયકોઽધિપઃ ।। ૩૬૭.

કામયાબ, ઉપકાર ઓળખનાર, કુશળ, લાગણીશીલ, મહેનતી, ઉત્સુક, ધનવાન, સમૃદ્ધ, વધતો જાય છે, નેતા કે પ્રમુખ — એવો માણસ.

લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણઃ શ્રીલઃ સ્વતન્ત્રઃ સ્વૈર્ય્યઽપાવૃતઃ । ખલપૂઃ સ્યાદ્ધહુકરો દીર્ઘસૂત્રશ્ચિરક્રિયઃ ।। ૩૬૭.

સૌભાગ્યશાળી, શુભ લક્ષણો ધરાવનાર, શ્રીમંત, સ્વતંત્ર, મનમોજી; ગર્વીલો, મોટાં અવાજે બોલનાર, ધીરો કે મોડું કામ કરનાર.