અગ્નિપુરાણમ્

ગણઃ સરસ્વતી પૂજ્યા નારદો નલકૂબરઃ। ગુરુર્ગરુપાદુકા ચ પરો ગુરુશ્ચ પાદુકા

સરસ્વતી અને તેની સાથે પૂજનીય ગણ, નારદ, નલકુબર; ગુરુ, ગુરુની પાદુકા, પરમ ગુરુ અને પાદુકા.

પૂર્વસિદ્ધાઃ પરસિદ્ધાઃ કેશરેષુ ચ શક્તયઃ। લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી પ્રીતિઃ કીર્ત્તિઃ શાન્તિશ્ચ કાન્તિકા

પહેલા સિદ્ધ થયેલા, પછીના સિદ્ધ, કેસરની અંદર રહેલી શક્તિઓ; લક્ષ્મી, સરસ્વતી, પ્રીતિ, કીર્તિ, શાંતિ અને કાંતિ.

પુષ્ટિસ્તુષ્ટિર્મ્મહેન્દ્રાદ્યા મધ્યે ચાવાહિતો હરિઃ । ધૃતિઃ શ્રીરતિકાન્ત્યાદ્યા મૂલેન સ્થાપિતોઽચ્યુતઃ

પોષણ, તૃપ્તિ, મધ્યમાં ઇન્દ્ર અને બીજા, અને હરિનું આવાહન; ધીરજ, શ્રી, રતિ, કાંતિ વગેરે, મૂળમાં અચ્યૂતની સ્થાપના.

ઓં અભિમુખો ભવેત્ પ્રાર્થ્ય પ્રાચ્યાં સન્નિહિતો ભવ। વિન્યસ્યાર્ઘ્યાદિકં દત્ત્વા ગન્ધાદ્યૈર્મૂલતો યજેત્

ૐ. દેવતા તરફ મોઢું કરીને, પૂર્વ દિશામાં હાજર રહી પ્રાર્થના કરવી; અર્ઘ્ય વગેરે મૂકી, સુગંધાદિથી મૂળમાં પૂજા કરવી.

ઓં ભીષય ભીષય હૃત્ શિરસ્ત્રાસય વૈ પુનઃ। મર્દ્દય મર્દ્દય શિખા અગ્ન્યાદૌ શસ્ત્રતોસ્ત્રકં

ૐ. ભય પેદા કર, ભય પેદા કર! હૃદય અને માથામાં ફરીથી ડર ઉત્પન્ન કર; દબાવી નાખ, દબાવી નાખ! શિખા, અગ્નિ વગેરેમાં શસ્ત્ર અને અસ્ત્ર.

રક્ષ રક્ષ પ્રધ્વંસય પ્રધ્વંસય કવચાય નમસ્તતઃ। ઓં હ્રૂં ફટ્ અસ્ત્રાય નમો મૂલબીજેન ચાઙ્ગકમ્

રક્ષા કર, રક્ષા કર! નાશ કર, નાશ કર! કવચને નમસ્કાર; ૐ હ્રૂં ફટ્, અસ્ત્રને, મૂળમંત્ર અને અંગોને નમસ્કાર.

પૂર્વ્વદક્ષાપ્યસૌમ્યેષુ મૂર્ત્ત્યાવરણમર્ચ્ચયેત્। વાસુદેવઃ સઙ્કર્ષણઃ પ્રદ્યુમ્નશ્ચાનિરુદ્ધકઃ

પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશામાં, આવરણવાળી મૂર્તિઓની પૂજા કરવી: વાસુદેવ, સંકર્ષણ, પ્રદ્યુમ્ન અને અનિરુદ્ધ.

અગ્ન્યાદૌ શ્રીધૃતિરતિકાન્તયો મૂર્ત્તયો હરેઃ। શઙ્ખચક્રગદાપદ્મમગ્ન્યાદૌ પૂર્વ્વકાદિકમ્

અગ્નિ વગેરે સ્થાનો પર, શ્રી, ધૃતિ, રતિ અને કાંતિ રૂપ હરીની મૂર્તિઓ; શંખ, ચક્ર, ગદા અને કમળ, અગ્નિથી શરૂ કરીને દરેક દિશામાં.

શાર્ઙ્ગઞ્ચ મુષલં ખઙ્ગં વનમાલાઞ્ચ તદ્બહિઃ। ઇન્દ્રાદ્યાશ્ચ તથાનન્તો નૈર્ઋત્યાં વરુણસ્તતઃ

શારંગ ધનુષ્ય, મુષળ, ખડગ અને વનમાલા બહાર; ઇન્દ્ર અને બીજા, અને અનંત, દક્ષિણપશ્ચિમમાં વરુણ પછી.

બ્રહ્નેન્દ્રેશાનયોર્મધ્યે અસ્ત્રાવરણકં બહિઃ। ઐરાવતસ્તતશ્છાગો મહિષો વાનરો ઝષઃ

બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને ઇશાનાના વચ્ચે, બહાર શસ્ત્ર આવરણ; પછી એરાવત, બકરો, મહિષ, વાનર અને માછલી.

મૃગઃ શશોઽથ વૃષભઃ કૂર્મ્મો હંસસ્તતો બહિઃ। પૃશ્નિગર્ભઃ કુમુદાદ્યા દ્વારપાલા દ્વયં દ્વયમ્

હરણ, સસલું, પછી વૃષભ, કાચબો, હંસ અને પછી બહાર; પૃશ્નિગર્ભ, કુમુદ વગેરે, બે-બે દ્વારપાળ.

પૂર્વ્વાદ્યુત્તરદ્વારાન્તં હરિં નત્વા બલિં બહિઃ। વિષ્ણુપાર્ષદેભ્યો નમો બલિપીઠે બલિં દદેત્

પૂર્વ અને ઉત્તર દ્વાર સુધી હરીને વંદન કરીને, બહાર બલિ અર્પણ કરવી; વિષ્ણુના પરિષદોને નમસ્કાર કરીને, બલિપીઠે બલિ આપવી.

વિશ્વાય વિશ્વક્સેનાત્મને ઈશાનકે યજેત્। દેવસ્ય દક્ષિણે હસ્તે રક્ષાસૂત્રઞ્ચ બન્ધયેત્

વિશ્વ અને વિશ્વક્ષેનને ઇશાન કોણે પૂજા કરવી; દેવના જમણા હાથ પર રક્ષાસૂત્ર બાંધવું.

સંવત્સરકૃતાર્ચાયાઃ સમ્પૂર્ણફલદાયિને। પવિત્રારોહણાયેદં કૌતુકં ધારય ઓં નમઃ

વર્ષભર પૂજાથી પૂર્ણ ફળ આપનારા માટે; પવિત્રા ધારણ માટે આ શુભ ચિહ્ન ધારણ કરો—ૐ નમઃ.

ઉપવાસાદિનિયમં કુર્યાદ્વૈ દેવસન્નિધૌ। ઉપવાસાદિનિયતો દેવં સન્તોષયામ્યહમ્

દેવની હાજરીમાં ઉપવાસ અને બીજા નિયમો રાખવા; ઉપવાસ વગેરે નિયમથી હું દેવને પ્રસન્ન કરું છું.

કામક્રોધાદયઃ સર્વે મા મે તિષ્ઠન્તુ સર્વથા। અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશ યાવદ્વૈશેષિકં દિનમ્

કામ, ક્રોધ અને બીજા બધા મારા પાસે ક્યારેય ન રહે; આજથી, હે દેવેશ, વિશેષ દિવસ સુધી.

યજમાનો હ્યશક્તશ્ચેત્ કુર્ય્યાન્નક્તાદિકં વ્રતી। હુત્વા વિસર્જયેત્ સ્તુત્વા શ્રીકરન્નિત્યપૂજનમ્

યજમાન અશક્ત હોય તો, વર્ત ધારણ કરનાર રાત્રિ ઉપવાસ વગેરે કરે; હોમ કર્યા પછી, દેવને વિદાય આપી, સ્તુતિ કરીને રોજની શુભ પૂજા કરે.

અગ્નિરુવાચ વિશેદનેન મન્ત્રેણ યાગસ્થાનઞ્ચ ભૂષયેત્। નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય શ્રીધરાયાવ્યયાત્મને

અગ્નિએ કહ્યું: આ મંત્રથી યજ્ઞસ્થળને શોભાવવું જોઈએ: 'બ્રાહ્મણોના દેવને, શ્રીધર, અવિનાશી આત્માને નમસ્કાર છે.'

ઋગ્યજુઃ સામરૂપાય શબ્દદેહાય વિષ્ણવે। વિલિખ્ય મણ્ડલં સાયં યાગદ્રવ્યાદિ ચાહરેત્

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ સ્વરૂપ, શબ્દમય શરીર ધરાવતા વિષ્ણુને સંધ્યા સમયે મંડળ દોરી, યજ્ઞના તમામ સામગ્રી લાવવી જોઈએ.

પ્રક્ષાલિતકરાઙ્ઘ્રિઃ સન્ વિન્યસ્યાર્ઘ્યકરો નરઃ। અર્ઘ્યાદ્ભિસ્તુ શિરઃ પ્રોક્ષ્ચ દ્વારદેશાદિકં તથા

હાથ અને પગ ધોઈને, પુરુષે અર્ઘ્યપાત્ર મૂકવું જોઈએ; અર્ઘ્યના પાણીથી માથું અને દ્વાર સહિતના સ્થળો છાંટવા.

આરભેદ્ દ્વારયાગઞ્ચ તોરણેશાન્ પ્રપૂજયેત્। અશ્વત્થોદુમ્બરવટપ્લક્ષાઃ પૂર્વાદિગા નગાઃ

દ્વારપૂજન આરંભી, દ્વારના રક્ષકોને પણ સન્માન આપવું. પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓમાં પવિત્ર વૃક્ષો જેમ કે અશ્વત્થ, ઉદુંબર, વટ અને પ્લક્ષ સ્થાપવા.

ઋગિન્દ્રશોભનં પ્રાચ્યાં યજુર્યમસુભદ્રકમ્। સામાપશ્ચ સુધન્વાખ્યં સોમાથર્વસુહોત્રકમ્

પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્રશોભન ઋક, યમસુભદ્રક યજુર્, સુધન્વન નામનું સામન અને સોમસુહોત્રક અથર્વણનો ઉપયોગ કરવો.

તોરણાન્તાઃ પતાકાશ્ચ કુમુદાદ્યા ઘટદ્વયમ્। દ્વારિ દ્વારિ સ્વનામ્નાર્ચ્યાઃ પૂર્વે પૂર્ણશ્ચ પુષ્કરઃ

દરેક દ્વારના અંતે ધ્વજ અને કમળથી ભરેલા બે ઘડા મૂકવા; દરેક દ્વારે તે દિશાના દેવતાનું નામ લઈને પૂજન કરવું અને પૂર્વમાં પૂર્ણ નિલકમળ રાખવું.

આનન્દનન્દનૌ દક્ષો વીરસેનઃ સુષેણકઃ। સમ્ભવપ્રભવૌ સૌમ્યે દ્વારપાંશ્ચૈવ પૂજયેત્

આનંદ, નંદન, દક્ષ, વીરસેન, સુષેણક, સંભવ અને પ્રભવ – આ સૌમ્ય દ્વારપાલોનું પણ પૂજન કરવું.

અસ્ત્રજપ્તપુષ્પક્ષેપાદ્વિઘ્નાનુત્સાર્ય સંવિશેત્। ભૂતશુદ્ધિં વિધાયાથ વિન્યસ્ય કૃતમુદ્રકઃ

અસ્ત્રમંત્ર જપીને પુષ્પો છાંટી, વિઘ્નો દૂર કરી પ્રવેશવું; પછી ભૂતશુદ્ધિ કરી અને નિર્ધારિત મુદ્રા દર્શાવવી.

ફટ્કારાન્તાં શિખાં જપ્ત્વા સર્ષપાન્ દિક્ષુ નિક્ષિપેત્। વાસુદેવેન ગોમૂત્રં સઙ્કર્ષણેન ગોમયમ્

'ફટ્'થી અંતવાળા શિખા મંત્રનો જપ કરીને, દરેક દિશામાં રાયડા નાખવા; વાસુદેવ સાથે ગૌમૂત્ર અને સંકર્ષણ સાથે ગૌમય મૂકવું.

પ્રદ્યુમ્નેન પયસ્તજ્જાદ્ દધિ નારાયણાદ્ ઘૃતમ્। એકદ્વિત્ર્યાદિવારાણિ ઘૃતાદ્વૈ ભાગતોધિકમ્

પ્રદ્યુમ્ન સાથે દુધ, નારાયણ સાથે દહીં અને ઘી; એક, બે, ત્રણ – એમ દરેક વખતે ઘીનો ભાગ વધારવો.

ઘૃતપાત્રે તદેકત્ર પઞ્ચગવ્યમુદાહૃતમ્। મણ્ડપષ્રોક્ષણાયૈકઞ્ચાપરમ્પ્રાશનાય ચ

ઘીથી ભરેલા પાત્રમાં આ બધું ભેગું કરીને તેને પંચગવ્ય કહે છે; એક ભાગ મંડપ છાંટવા અને બીજો ભાગ આચમન માટે રાખવો.

સ્નાનાય દશકુમ્ભેષુ ઇન્દ્રાદ્યાન્ લોકપાન્ યજેત્। પૂજ્યાજ્ઞાં શ્રાવયેત્તાંશ્ચ સ્થાતવ્યં ચાજ્ઞયા હરેઃ

સ્નાન માટે દસ ઘડામાં ઇન્દ્રથી શરૂ કરીને લોકપાલોનું પૂજન કરવું; તેમને પૂજનની આજ્ઞા સંભળાવવી અને હરિની આજ્ઞા પ્રમાણે રહેવું.