અગ્નિપુરાણમ્

અન્તઃપુરે ત્વધિકૃતઃ સ્યાદન્તર્વંશિકો જનઃ । સૌવિદલ્લાઃ કઞ્ચુકિનઃ સ્થાપત્યાઃ સૌવિદાશ્ચ તે ।। ૩૬૬.

અંતઃપુરમાં નિમાયેલ અધિકારી આંતરવંશીય માણસ છે; રક્ષક, કંચુકી, શિલ્પી અને સેવકો એ જ છે.

ષણ્ડો વર્ષવરસ્તુલ્યાઃ સેવકાર્થ્યનુજીવિનઃ । વિષયાનન્તરો રાજા શત્રુમિત્રમતઃ પરં ।। ૩૬૬.

હિજડો, એક વર્ષનો, અને જે પોતાનાં ફાયદા માટે સેવા કરે છે, એ બધાં એકસરખા છે; રાજા રાજ્ય પછી આવે છે, પછી દુશ્મન અને મિત્ર આવે છે.

ઉદાસીનઃ પરતરઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહસ્તુ પૃષ્ઠતઃ । ચરઃ સ્પશઃ સ્યાત્પ્રણિધિરુત્તરઃ કાલ આયતિઃ ।। ૩૬૬.

નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ વધુ દૂર હોય છે; પીઠ પાછળથી હુમલો કરનાર પાછળ રહે છે; ગુપ્તચર નજર રાખે છે, જાણકારી આપનાર વધુ મહત્વનો છે, અને સમય પછી આવનાર છે.

તત્કાલસ્તુ તદાત્વં સ્યાદુદર્કઃ ફલમુત્તરં । અદૃષ્ટં વહ્નિતોયાદિ દૃષ્ટં સ્વપરચક્રજમ્ ।। ૩૬૬.

એ સમય પોતાનું સમય છે; પરિણામ પછી મળે છે; અજાણ્યું અગ્નિ કે પાણી જેવું છે, જાણીતું પોતાનાં કે પરનાં સૈન્યમાંથી ઊભું થાય છે.

ભદ્રકુમ્ભઃ પૂર્ણકુમ્ભો ભૃઙ્ગારઃ કનકાલુકા । પ્રભિન્નો ગર્જિતો મત્તો વમથુઃ કરશીકરઃ ।। ૩૬૬.

સારો ઘડો, ભરેલો ઘડો, અંગાર, સોનાનો વાસણ, તૂટેલો, ગર્જન કરતો, ઉન્મત્ત, ઉલટી કરતો અને હાથ જેવું વાસણ.

સ્ત્રિયાં શ્રૃણિસ્ત્વઙ્કુશોઽસ્ત્રી પરિસ્તોમઃ કુથો દ્વયોઃ । કર્ણીરથઃ પ્રવહણં દોલા પ્રેઙ્‌ખાદિકા સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

સ્ત્રી માટે: દાતર, અંકુશ; પુરુષ માટે: સ્તુતિગાન, લાકડી; બંને માટે: કાન, રથ, વાહન, ઝૂલું અને સ્ત્રી માટે આવાં બીજાં સાધનો.

આધોરણા હસ્તિપકા હસ્ત્યારોહા નિષાદિનઃ । ભટા યોધાશ્ચ યોદ્ધારઃ કઞ્ચુકો વારણોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

હાથીવાળો, હાથીનો રાખવાલો, હાથી પર ચડનાર, શિકારી, સૈનિકો, યોદ્ધાઓ, લડનાર, કવચ અને સ્ત્રી માટે ઢાલ.

શીર્ષણ્યઞ્ચ શિરસ્ત્રેઽથ તનુત્રં વર્મ્મ દંશનં । આમુક્તઃ પ્રતિમુક્તશ્ચ પિનદ્ધશ્ચાપિનદ્ધવત્ ।। ૩૬૬.

શિરસ્ત્રાણ, માથાનો પટો, શરીરનું કવચ, ઢાલ, સંપૂર્ણ ઢંકાયેલો, અર્ધો ઢંકાયેલો, બાંધેલો અને અનબાંધેલા જેવો.

વ્યૂહસ્તુ બલવિન્યાસશ્ચક્રઞ્ચાનીકમસ્ત્રિયાં । એકેભૈકરથા ત્ર્યશ્વાઃ પત્તિઃ વઞ્ચપદાતિકાઃ ।। ૩૬૬.

વ્યૂહ એટલે સૈન્યની ગોઠવણી; ચક્ર અને મોખરું સ્ત્રી માટે; એક હાથી, એક રથ, ત્રણ ઘોડા, પગદળ અને છેતરપિંડી કરનાર પદાતિ.

પત્ત્યઙ્ગૈસ્ત્રિગુણૈઃ સર્વૈઃ ક્રમાદાખ્યા યથોત્તરં । સેનામુખં ગુલ્મગણૈ વાહિની પૃતના ચમૂઃ ।। ૩૬૬.

પગદળનાં ત્રણ પ્રકારના ભાગો સાથે, નામ ક્રમશઃ: સેનાનું મોખરું, ગુલ્મ, દળ, વાહિની અને ચમૂ.

અનીકિની દશાનીકિન્યોઽક્ષોહિણ્યો ગજીદિભિઃ । ધનુઃ કોદણ્ડઇષ્વાસૌ કોટિરસ્યાટની સ્મૃતા ।। ૩૬૬.

અનીકિની, દસ અનીકિનીઓ, ગજ અને ઘોડાવાળી અક્ષૌહિણી; ધનુષ્ય, કોડંડ અને ઇષુ ધનુર્ધારો માટે; કોટિર અને અતની પણ કહેવાય છે.

નસ્તકસ્તુ ધનુર્મધ્યં મૌર્વી જ્યા શિઞ્જિની ગુણઃ । પૃષત્‌કબાણવિશિખા અજિહ્મગખગાશુગાઃ ।। ૩૬૬.

ધનુષ્યનું મધ્ય ભાગને નસ્તક કહે છે; દોરીને મૌર્વી, જ્યા, અને ગુણ કહે છે; તીરો, બાણ અને શસ્ત્રો સીધા, તેજ અને ઝડપી હોય છે.

તૂણોપાસઙ્ગતૂણીરનિષઙ્ગા ઇષુધિર્દ્વયોઃ। અસિર્ઋષ્ટિશ્ચ નિસ્ત્રિશઃ કરવાલઃ કૃપાણવત્ ।। ૩૬૬.

તૂણ, બાજુ તૂણ, નિષંગ અને બંને માટે ઇષુધિ; તલવાર, ભાલું, દ્વીધારી તલવાર, વાળદાર તલવાર અને છરી.

સરુઃ ખઙ્ગસ્ય મુષ્ટૌ સ્યાદીલી તુ કરપાલિકા । દ્વયોઃ કુઠારઃ સુધિતિઃ છુરિકા ચાસિપુત્રિકા ।। ૩૬૬.

તલવાર માટે માઠું, હાથ માટે નાની ઢાલ; બંને માટે: કુહાડી, તીખું શસ્ત્ર, છરી અને નાની તલવાર.

પ્રાસસ્તુ કુન્તો વિજ્ઞેયઃ સર્વલા તોમરોઽસ્ત્રિયાં । વૈતાલિકા બોધકરા માગધા વન્દિનસ્તુતૌ ।। ૩૬૬.

પ્રાસને ભાલું કહે છે; તોમરાં બધાં માટે શસ્ત્ર છે; વૈતાલિક, જાગૃત કરનાર, માગધ ગાયક અને સ્તુતિગાન કરનાર.

સંશપ્તકાસ્તુ સમયાત્સઙ્ગ્ગ્રામાદનિવર્ત્તિનઃ । પતાકા વૈજયન્તી સ્યાત્ કેતનં ધ્વજમસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

જે યુદ્ધમાંથી પાછા ન ફરવાનો સંકલ્પ કરે છે, તેમને સંશપ્તક કહે છે; ધ્વજ, વૈજયંતી, કેતુ અને ધ્વજ સ્ત્રી માટે શસ્ત્ર છે.

અહં પૂર્વમહં પૂર્વ્વમિત્યહંપૂર્વ્વિકા સ્ત્રિયાં । અહમહમિકા સા સ્યાદ્યોઽહઙ્કારઃ પરસ્પરમ્ ।। ૩૬૬.

સ્ત્રીમાં: 'હું પહેલા', 'હું પહેલા'; પુરુષમાં: 'હું પહેલા'; તેને 'અહંપૂર્વિકા' કહે છે; એ પરસ્પર અહંકાર છે.

શક્તિઃ પરાક્રમઃ પ્રાણઃ શૌર્ય્યં સ્થાનસહોબલં । મૂર્છા તુ કશ્મલં મોહોઽપ્યવમર્દ્દસ્તુ પીડ઼़નં ।। ૩૬૬.

શક્તિ, પરાક્રમ, પ્રાણ, શૌર્ય, સ્થાનમાં બળ; બેહોશી એટલે ગૂંચવણ, મોહ પણ ભ્રમ છે, અને દમન એ પીડા છે.

અભ્યવસ્કન્દનન્ત્વભ્યાસાદનં વિજયો જયઃ । નિર્વાસનં સંજ્ઞપનં સારણં પ્રતિઘાતનં ।। ૩૬૬.

આગળ વધવું, હુમલો, અભ્યાસ, વિજય, જીત, બહાર કાઢવું, જાહેર કરવું, હલનચલન અને પ્રતિકાર.

સ્યાત્પઞ્ચતા કાલધર્ભો દિષ્ટાન્તઃ પ્રલયોઽત્ય્યઃ । વિશો ભૂમિસ્પૃશો વૈશ્યા વૃત્તિર્વર્તનજીવને ।। ૩૬૬.

પ્રકૃતિનો અંત એટલે મૃત્યુ, સમય બધું નાશ પામાડે છે, અને અંતે બધું લય પામે છે. ધરતી પર રહેતા લોકો એટલે પ્રજા. વૈશ્ય લોકોનો ઉપજીવિકા વેપાર અને જીવનયાપન પર આધાર રાખે છે.

કૃષ્યાદિવૃત્તયો જ્ઞેયાઃ કુસીદં વૃદ્ધિજીવિકા । ઉદ્ધારોઽર્થપ્રયોગઃ સ્યાત્કણિશં સસ્યમઞ્જરી ।। ૩૬૬.

ખેતર અને એ જેવા ધંધા સમજવા યોગ્ય છે. વ્યાજથી જીવિકો ચલાવવી એ કુસીદ કહેવાય. ધન ઉધાર આપવું એ અર્થપ્રયોગ છે. સૌથી નાનું દાણા એટલે સસ્યમંજરી.

સિંશારુઃ સસ્યશૂકં સ્યાત્ સ્તમ્બો ગુત્સસ્તૃણાદિનઃ । ધાન્યં વ્રીહિઃ સ્તમ્બકરિઃ કડ઼ઙ્ગરો વુષં સ્મૃતં ।। ૩૬૬.

અન્નનું છોલું એટલે સિંશારુ, ડાંગરનો દાંડો એટલે સ્ટંભ, અને ઘાસનું અંદરનું ભાગ એટલે ગુત્સ. ધાન્ય એટલે ચોખા, સ્ટંભકારી એટલે દાંડો, અને કરંગર એટલે ભૂસી કહેવાય છે.

માષાદયઃ શમીધાન્યે શુકધાન્યે યવાદયઃ । તૃણધાન્યાનિ નીવારાઃ શૂર્પં પ્રસ્ફોટનં સ્મૃતં ।। ૩૬૬.

માશ અને એ જેવા દાળવાળાં અનાજ છે. શમીના દાણા, જવાર અને યવ જેવા દાણા જાડા અનાજ છે. જંગલમાં ઉગતા ધાન્યને નીવાર કહે છે. અનાજ છાંટવાની છાણી એટલે શૂર્પ કહેવાય છે.

સ્યૂતપ્રસેવૌ કણ્ડોલપિટૌ કટકિનિઞ્જકૌ । સમાનૌ રસવત્યાન્તુ પાકસ્થાનમહાનસે ।। ૩૬૬.

સ્યૂત અને પ્રસેવ એ કડછીઓ છે. કંડોળ અને પિટા એ ચમચી જેવી વસ્તુઓ છે. કટકી અને નિંજક પણ એ જ પ્રકારની વસ્તુઓ છે. રસવતી એટલે રસ, અને રસ બનાવવાની જગ્યા એટલે રસોડું.

પૌરોગવસ્તદધ્યક્ષઃ સૂપકારાસ્તુ વલ્લવાઃ । આરાલિકા આન્ધસિકાઃ સૂદા ઔદનિકા ગુણાઃ ।। ૩૬૬.

મુખ્ય દેખરેખ રાખનારને પૌરોગવ કહે છે. રસોઈ બનાવનારા વલ્લવ કહેવાય છે. આરાલિકા, આંધસિકા, સૂદ અને ઔદનિકા એ રસોઈયાના પ્રકાર છે.

ક્લીવેઽગ્વરીષં ભ્રાષ્ટો ના કર્કર્ય્યાલુર્ગલન્તિકા । આલિઞ્જરઃ સ્યાન્મણિકં સુષવી કૃષ્ણજીરકે ।। ૩૬૬.

નપુંસકને અગ્વરીષ કહે છે. ભાંજેલા અનાજને ભ્રષ્ટ કહે છે. કર્કર્યા અને ગલંતિકા નથી. આલિન્જર એક પ્રકારનું મણિ છે. સુષવી એટલે કાળું જીરૂ.

આરનાલસ્તુ કુલ્માષં વાહ્લીકં હિઙ્ગુ રામઠં । નિશા હરિદ્રા પીતા સ્ત્રી ખણ્ડે મત્સ્યણ્ડિફાણિતે ।। ૩૬૬.

આરનાલ એટલે ખાટું ચોખાનું પાણી, કુલમાશ એટલે ઉકાળેલી દાળ, વાહ્લીક એટલે હીંગ, રામઠ એક પ્રકારનું મસાલું છે. નિશા એટલે હળદર, પીતા એટલે પીળું, સ્ત્રી એટલે સ્ત્રી, ખંડ એટલે ટુકડો, અને મત્સ્યંડી એક પ્રકારની મીઠાઈ છે.

કૂર્ચિકા ક્ષીરવિકૃતિઃ સ્નિગ્ધં મસૃણચિક્કણં । પૃથુકઃ સ્યાચ્ચિપિટકો ધાના ભ્રષ્ટયવાસ્ત્રિયઃ ।। ૩૬૬.

કૂર્ચિકા એટલે દૂધમાંથી બનેલું પદાર્થ. સ્નિગ્ધ એટલે તેલવાળું, મૃદુ એટલે નરમ અને ચીકણું. પૃથુક એટલે પોહા, ચિપિટક એટલે દબાયેલું અનાજ, અને ધાણા એટલે સ્ત્રીઓ માટેના ભાંજેલા યવના દાણા.

જેમનં લેપ આહારો માહેયી સૌરભી ચ ગૌઃ । યુગાદીનાઞ્ચ વોઢારો યુગ્યપ્રાસઙ્ગ્યશાટકાઃ ।। ૩૬૬.

જેમન એટલે લપસું, લેપ એટલે ખોરાક, માહેયી એટલે માહી પ્રદેશની ગાય, સૌરભી એટલે સુગંધવાળી ગાય. યુગના આરંભે જોતાં યુક્ત પશુઓને હાંકનારા લોકો વ્હોડાર કહે છે.