અગ્નિપુરાણમ્

પૃષદાજ્યં સદધ્યાજ્યે પરમાન્નન્તુ પાયસમ્ । ઉપાકૃતઃ પશુરસૌ યોઽભિમન્ત્ર્ય ક્રતૌ હતઃ ।। ૩૬૫.

દહીં-ઘીનું મિશ્રણ, શ્રેષ્ઠ ભાત એટલે પાયસ; યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલું પશુ, જે મંત્રોચ્ચાર સાથે બલિ આપવામાં આવે છે.

પરમ્પરાકં સમનં પ્રોક્ષણઞ્ચ બવાર્થકમ્ । પૂજા નમસ્યાઽપચિતિઃ સપર્ય્યાર્ચાર્હણાઃ સમાઃ ।। ૩૬૫.

પરંપરા, સાથે મળીને કરવું, છાંટવું અને દેવ માટે કરેલી ક્રિયા; પૂજા, વંદન, માન, સેવા, આદર અને અર્પણ — બધું એક જ છે.

વરિવસ્યા તુ શુશ્રૂષા પરિચર્ય્યાપ્યુપાસનમ્ । નિયમો વ્રતમસ્ત્રી તચ્ચોપવાસાદિ પુણ્યકમ્ ।। ૩૬૫.

સેવા એ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું, પરિચર્યા પણ ઉપાસના છે; નિયમ એ વ્રત છે અને તેમાં ઉપવાસ વગેરે પુણ્યકર્મો આવે છે.

મુખ્યઃ સ્યાત્ પ્રથમઃ કલ્પોઽનુકલ્પસ્તુ તતોઽધમઃ । કલ્પે વિધિક્રમૌ જ્ઞેયૌ વિવેકઃ પૃથગાત્મતા ।। ૩૬૫.

મુખ્ય એ પ્રથમ વિધિ છે; અનુવિધિ પછીની અને નીચલી ગણાય છે. વિધિમાં નિયમોનું ક્રમ જાણવું જોઈએ, તેમજ યોગ્યતા અને અલગપણું સમજવું જોઈએ.

સંસ્કારપૂર્વં ગ્રહણં સ્યાદુપાકરણં શ્રુતેઃ । ભિક્ષુઃ પરિવ્રાટ્ કર્મન્દો પારાશર્ય્યપિ મસ્કરી ।। ૩૬૫.

પૂર્વે સંસ્કાર કરીને ગ્રહણ કરવું એ શાસ્ત્રોક્ત તૈયારી છે. ભિક્ષુક, સંન્યાસી, કર્મ કરનાર, વ્યાસના શિષ્ય અને દંડ ધારણ કરનાર.

ઋષયઃ સત્યવચસઃ સ્નાતકશ્ચાપ્લુતબ્રતી । યે નિર્જિતેન્દ્રિયગ્રામા યતિનો યતયશ્ચ તે ।। ૩૬૫.

ઋષિઓ સત્યવચન વાળા છે; સ્નાતક અને સતત વ્રત પાલન કરનાર; જેઓ ઇન્દ્રિય પર જીત મેળવે છે તે યતિ કહેવાય છે અને આત્મસંયમી પણ.

શરીરસાધનાપેક્ષં નિત્યં યત્ કર્મ્મ તદ્યમઃ । નિયમસ્તુ સ યત્ કર્મ્માનિત્યમાગન્તુસાધનમ્ ૩૬૫.

શરીર જળવાઈ રહે માટે જે કર્મ રોજ કરવું પડે એ યમ છે; અને જે ખાસ પ્રસંગે કરવું પડે એ નિયમ કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ મૂર્દ્ધાભિષિક્તો રાજન્યો બાહુજઃ ક્ષત્રિયો વિરાટ્ । રાજા તુ પ્રણતાશેપસામન્તઃ । સ્યાદધીશ્વરઃ ।। ૩૬૬.

અગ્નિએ કહ્યું: જેના માથા પર અભિષેક થાય છે તે રાજવી છે; હાથમાંથી જન્મેલો ક્ષત્રિય છે, અને શક્તિશાળી છે. પ્રજાનો રક્ષક રાજા છે, વસીલોના સ્વામી અને રાજ્યના શાસક છે.

ચક્રવર્ત્તી સાર્વભૌમો નૃપોઽન્યો મણ્ડલેશ્વરઃ । મન્ત્રી ધીસચિવોઽમાત્યો મહામાત્રાઃ પ્રધાનકાઃ ।। ૩૬૬.

સમગ્ર ધરતીનો રાજા ચક્રવર્તી છે; બીજો રાજા પ્રદેશનો શાસક છે. મંત્રી, બુદ્ધિશાળી સલાહકાર, મુખ્ય અધિકારી અને મુખ્ય કર્મચારી.

દ્રષ્ટરિ વ્યવહારાણાં પ્રાડ્‌વિવાકાઽક્ષદર્શકૌ । ભૌરિકઃ કનકાધ્યક્ષોઽથાદ્યક્ષાધિકૃતૌ સમૌ ।। ૩૬૬.

ન્યાયના મામલામાં નિર્ણય આપનાર, મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને પાંસાંની તપાસ કરનાર; ખજાનچی, સોનાના અધિકારી અને બે મુખ્ય અધિકારીઓ.

અન્તઃપુરે ત્વધિકૃતઃ સ્યાદન્તર્વંશિકો જનઃ । સૌવિદલ્લાઃ કઞ્ચુકિનઃ સ્થાપત્યાઃ સૌવિદાશ્ચ તે ।। ૩૬૬.

અંતઃપુરમાં નિમાયેલ અધિકારી આંતરવંશીય માણસ છે; રક્ષક, કંચુકી, શિલ્પી અને સેવકો એ જ છે.

ષણ્ડો વર્ષવરસ્તુલ્યાઃ સેવકાર્થ્યનુજીવિનઃ । વિષયાનન્તરો રાજા શત્રુમિત્રમતઃ પરં ।। ૩૬૬.

હિજડો, એક વર્ષનો, અને જે પોતાનાં ફાયદા માટે સેવા કરે છે, એ બધાં એકસરખા છે; રાજા રાજ્ય પછી આવે છે, પછી દુશ્મન અને મિત્ર આવે છે.

ઉદાસીનઃ પરતરઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહસ્તુ પૃષ્ઠતઃ । ચરઃ સ્પશઃ સ્યાત્પ્રણિધિરુત્તરઃ કાલ આયતિઃ ।। ૩૬૬.

નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ વધુ દૂર હોય છે; પીઠ પાછળથી હુમલો કરનાર પાછળ રહે છે; ગુપ્તચર નજર રાખે છે, જાણકારી આપનાર વધુ મહત્વનો છે, અને સમય પછી આવનાર છે.

તત્કાલસ્તુ તદાત્વં સ્યાદુદર્કઃ ફલમુત્તરં । અદૃષ્ટં વહ્નિતોયાદિ દૃષ્ટં સ્વપરચક્રજમ્ ।। ૩૬૬.

એ સમય પોતાનું સમય છે; પરિણામ પછી મળે છે; અજાણ્યું અગ્નિ કે પાણી જેવું છે, જાણીતું પોતાનાં કે પરનાં સૈન્યમાંથી ઊભું થાય છે.

ભદ્રકુમ્ભઃ પૂર્ણકુમ્ભો ભૃઙ્ગારઃ કનકાલુકા । પ્રભિન્નો ગર્જિતો મત્તો વમથુઃ કરશીકરઃ ।। ૩૬૬.

સારો ઘડો, ભરેલો ઘડો, અંગાર, સોનાનો વાસણ, તૂટેલો, ગર્જન કરતો, ઉન્મત્ત, ઉલટી કરતો અને હાથ જેવું વાસણ.

સ્ત્રિયાં શ્રૃણિસ્ત્વઙ્કુશોઽસ્ત્રી પરિસ્તોમઃ કુથો દ્વયોઃ । કર્ણીરથઃ પ્રવહણં દોલા પ્રેઙ્‌ખાદિકા સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

સ્ત્રી માટે: દાતર, અંકુશ; પુરુષ માટે: સ્તુતિગાન, લાકડી; બંને માટે: કાન, રથ, વાહન, ઝૂલું અને સ્ત્રી માટે આવાં બીજાં સાધનો.

આધોરણા હસ્તિપકા હસ્ત્યારોહા નિષાદિનઃ । ભટા યોધાશ્ચ યોદ્ધારઃ કઞ્ચુકો વારણોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

હાથીવાળો, હાથીનો રાખવાલો, હાથી પર ચડનાર, શિકારી, સૈનિકો, યોદ્ધાઓ, લડનાર, કવચ અને સ્ત્રી માટે ઢાલ.

શીર્ષણ્યઞ્ચ શિરસ્ત્રેઽથ તનુત્રં વર્મ્મ દંશનં । આમુક્તઃ પ્રતિમુક્તશ્ચ પિનદ્ધશ્ચાપિનદ્ધવત્ ।। ૩૬૬.

શિરસ્ત્રાણ, માથાનો પટો, શરીરનું કવચ, ઢાલ, સંપૂર્ણ ઢંકાયેલો, અર્ધો ઢંકાયેલો, બાંધેલો અને અનબાંધેલા જેવો.

વ્યૂહસ્તુ બલવિન્યાસશ્ચક્રઞ્ચાનીકમસ્ત્રિયાં । એકેભૈકરથા ત્ર્યશ્વાઃ પત્તિઃ વઞ્ચપદાતિકાઃ ।। ૩૬૬.

વ્યૂહ એટલે સૈન્યની ગોઠવણી; ચક્ર અને મોખરું સ્ત્રી માટે; એક હાથી, એક રથ, ત્રણ ઘોડા, પગદળ અને છેતરપિંડી કરનાર પદાતિ.

પત્ત્યઙ્ગૈસ્ત્રિગુણૈઃ સર્વૈઃ ક્રમાદાખ્યા યથોત્તરં । સેનામુખં ગુલ્મગણૈ વાહિની પૃતના ચમૂઃ ।। ૩૬૬.

પગદળનાં ત્રણ પ્રકારના ભાગો સાથે, નામ ક્રમશઃ: સેનાનું મોખરું, ગુલ્મ, દળ, વાહિની અને ચમૂ.

અનીકિની દશાનીકિન્યોઽક્ષોહિણ્યો ગજીદિભિઃ । ધનુઃ કોદણ્ડઇષ્વાસૌ કોટિરસ્યાટની સ્મૃતા ।। ૩૬૬.

અનીકિની, દસ અનીકિનીઓ, ગજ અને ઘોડાવાળી અક્ષૌહિણી; ધનુષ્ય, કોડંડ અને ઇષુ ધનુર્ધારો માટે; કોટિર અને અતની પણ કહેવાય છે.

નસ્તકસ્તુ ધનુર્મધ્યં મૌર્વી જ્યા શિઞ્જિની ગુણઃ । પૃષત્‌કબાણવિશિખા અજિહ્મગખગાશુગાઃ ।। ૩૬૬.

ધનુષ્યનું મધ્ય ભાગને નસ્તક કહે છે; દોરીને મૌર્વી, જ્યા, અને ગુણ કહે છે; તીરો, બાણ અને શસ્ત્રો સીધા, તેજ અને ઝડપી હોય છે.

તૂણોપાસઙ્ગતૂણીરનિષઙ્ગા ઇષુધિર્દ્વયોઃ। અસિર્ઋષ્ટિશ્ચ નિસ્ત્રિશઃ કરવાલઃ કૃપાણવત્ ।। ૩૬૬.

તૂણ, બાજુ તૂણ, નિષંગ અને બંને માટે ઇષુધિ; તલવાર, ભાલું, દ્વીધારી તલવાર, વાળદાર તલવાર અને છરી.

સરુઃ ખઙ્ગસ્ય મુષ્ટૌ સ્યાદીલી તુ કરપાલિકા । દ્વયોઃ કુઠારઃ સુધિતિઃ છુરિકા ચાસિપુત્રિકા ।। ૩૬૬.

તલવાર માટે માઠું, હાથ માટે નાની ઢાલ; બંને માટે: કુહાડી, તીખું શસ્ત્ર, છરી અને નાની તલવાર.

પ્રાસસ્તુ કુન્તો વિજ્ઞેયઃ સર્વલા તોમરોઽસ્ત્રિયાં । વૈતાલિકા બોધકરા માગધા વન્દિનસ્તુતૌ ।। ૩૬૬.

પ્રાસને ભાલું કહે છે; તોમરાં બધાં માટે શસ્ત્ર છે; વૈતાલિક, જાગૃત કરનાર, માગધ ગાયક અને સ્તુતિગાન કરનાર.

સંશપ્તકાસ્તુ સમયાત્સઙ્ગ્ગ્રામાદનિવર્ત્તિનઃ । પતાકા વૈજયન્તી સ્યાત્ કેતનં ધ્વજમસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

જે યુદ્ધમાંથી પાછા ન ફરવાનો સંકલ્પ કરે છે, તેમને સંશપ્તક કહે છે; ધ્વજ, વૈજયંતી, કેતુ અને ધ્વજ સ્ત્રી માટે શસ્ત્ર છે.

અહં પૂર્વમહં પૂર્વ્વમિત્યહંપૂર્વ્વિકા સ્ત્રિયાં । અહમહમિકા સા સ્યાદ્યોઽહઙ્કારઃ પરસ્પરમ્ ।। ૩૬૬.

સ્ત્રીમાં: 'હું પહેલા', 'હું પહેલા'; પુરુષમાં: 'હું પહેલા'; તેને 'અહંપૂર્વિકા' કહે છે; એ પરસ્પર અહંકાર છે.

શક્તિઃ પરાક્રમઃ પ્રાણઃ શૌર્ય્યં સ્થાનસહોબલં । મૂર્છા તુ કશ્મલં મોહોઽપ્યવમર્દ્દસ્તુ પીડ઼़નં ।। ૩૬૬.

શક્તિ, પરાક્રમ, પ્રાણ, શૌર્ય, સ્થાનમાં બળ; બેહોશી એટલે ગૂંચવણ, મોહ પણ ભ્રમ છે, અને દમન એ પીડા છે.

અભ્યવસ્કન્દનન્ત્વભ્યાસાદનં વિજયો જયઃ । નિર્વાસનં સંજ્ઞપનં સારણં પ્રતિઘાતનં ।। ૩૬૬.

આગળ વધવું, હુમલો, અભ્યાસ, વિજય, જીત, બહાર કાઢવું, જાહેર કરવું, હલનચલન અને પ્રતિકાર.