અગ્નિપુરાણમ્

કમ્બુગ્રીવા ત્રિરેખા સાઽવટુર્ઘાટા કૃકાટિકા । અધઃ સ્યાચ્ચિવુકઞ્ચૌષ્ઠાદથ ગણ્ડૌ ગલો હનુઃ ।। ૩૬૪.

ગળામાં ત્રણ વાંકા હોય તેને કંબુગ્રીવા કહે છે. ગળાની ખીણ અવટુ અથવા ઘાટ કહેવાય છે. ગળાની બાજુ કૃતિકાટિકા કહેવાય છે. નીચે ચીંહ અને નીચેના હોઠ, પછી ગાલ, ગળું અને જડબું આવે છે.

અપાઙ્ગૌ નેત્રયોરન્તૌ કટાક્ષોઽપાઙ્ગદર્શને । ચિકુરઃ કુન્તલો બાલઃ પ્રતિકર્મ પ્રસાધનમ્ ।। ૩૬૪.

આંખના બહારના ખૂણાને અપાંગ અને અંદરના ખૂણાને અંત કહે છે. બાજુથી જોવું એટલે કટાક્ષ અથવા અપાંગદર્શન. વાળને ચિકુર અથવા કુંતલ, નાનકડા બાળકને બાલક, અને શૃંગારને પ્રતિકર્મ અથવા પ્રસાધન કહે છે.

આકલ્પવેશૌ નેપથ્યં પ્રત્યક્ષં ખેલયોગજમ્ । ચૂડ઼ામણિઃ શિરોરત્નં તરલો હારમધ્યગઃ ।। ૩૬૪.

શણગાર અને વસ્ત્રો એટલે આકલ્પ અને વેશ. રંગમંચના વસ્ત્રોને નેપથ્ય કહે છે. દેખાતું તે પ્રત્યક્ષ અને રમવા માટેનું ખેલયોગ કહેવાય છે. માથાની ટોચની મણિ ચૂડામણિ, માથાનું શણગાર શિરોમણિ, ઢીલો હાર તરલ અને મધ્યમાં પહેરાતો હાર હારમધ્યગ કહેવાય છે.

કર્ણિકા તાલપત્રં સ્યાલ્લમ્બનં સ્યાલ્લલન્તિકા । મઞ્જીરો નૂપુરં પાદે કિઙ્ગિણી ક્ષુદ્રઘણ્ટિકા ।। ૩૬૪.

મધ્યમાં કળિયાં છે, તાડપત્ર પાંદડાં છે, લટકતું આભૂષણ લંબણ છે, કપાળ પર પહેરાતું લલાટનું શણગાર લલન્ટિકા કહેવાય છે. પગમાં પહેરાતું પાયલ મંજિરું છે અને નાની ઘંટડી કિન્ગિણી કહેવાય છે.

દૈર્ઘ્યમાયામ આરોહઃ પરિણાહો વિશાલતા । પટચ્ચરં જીર્ણવસ્ત્રં સંવ્યાનઞ્ચોત્તરીયકમ્ ।। ૩૬૪.

લંબાઈ, પહોળાઈ, ઊંચાઈ, ગોળાઈ અને વિશાળતા; કપડાનું કિનારું, જૂનું વસ્ત્ર, ઉપર ઓઢવાનું અને ખભા પર નાખવાનું વસ્ત્ર.

રચના સ્યાત્ પરિસ્પન્દ આભોગઃ પરિપૂર્ણતા । સમુદ્‌ગકઃ સમ્પુટકઃ પ્રતિગ્રાહઃ પતદ્ગ્રહઃ ।। ૩૬૪.

રચના એ બંધાણ છે, હલનચલન એ સ્પંદન છે, આસપાસથી ઘેરી લેવું એ આવરણ છે, પૂર્ણતા એ સંપૂર્ણતા છે. પેટી, ડબ્બી, સ્વીકારવાનું વાસણ અને પકડી રાખવાનું વાસણ.

અગ્નિરુવાચ વંશોઽન્વવાયો ગોત્રં સ્યાત્ કુલાન્યભિજનાન્વયૌ । મન્ત્રવ્યાખ્યાકૃદાચાર્ય્ય આદેષ્ટ ત્વધ્વરે વ્રતી ।। ૩૬૫.

અગ્નિએ કહ્યું: વંશ એ કુટુંબની લાઈનેજ છે, ગોત્ર એ પૂર્વજોની વંશાવળી છે, કુટુંબો અને ઊંચા વંશ એ વંશપરંપરા છે. મંત્ર સમજાવનાર ગુરુ છે અને વિધિ શીખવનાર આચાર્ય છે; વ્રત ધારણ કરનાર ઉપવાસી છે.

યષ્ટા ચ યજમાનઃ સ્યાત્ જ્ઞાત્વારમ્ભ ઉપક્રમઃ । સતીર્થ્યાશ્ચૈકગુરવઃ સભ્યાઃ સામાજિકાસ્તથા ।। ૩૬૫.

યજ્ઞ કરનાર યજમાન છે; શરૂઆત જાણવી એ આરંભ છે. એક જ ગુરુ પાસે ભણેલા મિત્રો સહપાઠી કહેવાય છે; સભ્ય અને સામેલ થયેલા લોકો પણ.

સભાસદઃ સભાસ્તારા ઋત્વિજો યાજકાશ્ચ તે । અદ્વર્થૂદ્‌ગાતૃહોતારો યજુઃસામર્ગ્વિદઃ ક્રમાત્ ।। ૩૬૫.

સભ્ય, સભાની શોભા વધારનાર, ઋત્વિજ અને યજ્ઞકર્તા; ઉદગાતા, હોતા અને યજુર તથા સામવેદ જાણનારા, ક્રમશઃ.

ચષાલો યૂપકટકઃ સમે સ્થણ્ડિલચત્વરે । આમિક્ષા સા શ્રૃતોષ્ણે યા ક્ષઈરે સ્યાદ્દધિયોગતઃ ।। ૩૬૫.

કશાળ, યજ્ઞપોસ્ટ, સમાન જમીન અને ચૌક; ગરમ કરેલું ઘી, દૂધમાં મિશ્રિત અને દહીંમાં મિશ્રિત ઘી.

પૃષદાજ્યં સદધ્યાજ્યે પરમાન્નન્તુ પાયસમ્ । ઉપાકૃતઃ પશુરસૌ યોઽભિમન્ત્ર્ય ક્રતૌ હતઃ ।। ૩૬૫.

દહીં-ઘીનું મિશ્રણ, શ્રેષ્ઠ ભાત એટલે પાયસ; યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલું પશુ, જે મંત્રોચ્ચાર સાથે બલિ આપવામાં આવે છે.

પરમ્પરાકં સમનં પ્રોક્ષણઞ્ચ બવાર્થકમ્ । પૂજા નમસ્યાઽપચિતિઃ સપર્ય્યાર્ચાર્હણાઃ સમાઃ ।। ૩૬૫.

પરંપરા, સાથે મળીને કરવું, છાંટવું અને દેવ માટે કરેલી ક્રિયા; પૂજા, વંદન, માન, સેવા, આદર અને અર્પણ — બધું એક જ છે.

વરિવસ્યા તુ શુશ્રૂષા પરિચર્ય્યાપ્યુપાસનમ્ । નિયમો વ્રતમસ્ત્રી તચ્ચોપવાસાદિ પુણ્યકમ્ ।। ૩૬૫.

સેવા એ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું, પરિચર્યા પણ ઉપાસના છે; નિયમ એ વ્રત છે અને તેમાં ઉપવાસ વગેરે પુણ્યકર્મો આવે છે.

મુખ્યઃ સ્યાત્ પ્રથમઃ કલ્પોઽનુકલ્પસ્તુ તતોઽધમઃ । કલ્પે વિધિક્રમૌ જ્ઞેયૌ વિવેકઃ પૃથગાત્મતા ।। ૩૬૫.

મુખ્ય એ પ્રથમ વિધિ છે; અનુવિધિ પછીની અને નીચલી ગણાય છે. વિધિમાં નિયમોનું ક્રમ જાણવું જોઈએ, તેમજ યોગ્યતા અને અલગપણું સમજવું જોઈએ.

સંસ્કારપૂર્વં ગ્રહણં સ્યાદુપાકરણં શ્રુતેઃ । ભિક્ષુઃ પરિવ્રાટ્ કર્મન્દો પારાશર્ય્યપિ મસ્કરી ।। ૩૬૫.

પૂર્વે સંસ્કાર કરીને ગ્રહણ કરવું એ શાસ્ત્રોક્ત તૈયારી છે. ભિક્ષુક, સંન્યાસી, કર્મ કરનાર, વ્યાસના શિષ્ય અને દંડ ધારણ કરનાર.

ઋષયઃ સત્યવચસઃ સ્નાતકશ્ચાપ્લુતબ્રતી । યે નિર્જિતેન્દ્રિયગ્રામા યતિનો યતયશ્ચ તે ।। ૩૬૫.

ઋષિઓ સત્યવચન વાળા છે; સ્નાતક અને સતત વ્રત પાલન કરનાર; જેઓ ઇન્દ્રિય પર જીત મેળવે છે તે યતિ કહેવાય છે અને આત્મસંયમી પણ.

શરીરસાધનાપેક્ષં નિત્યં યત્ કર્મ્મ તદ્યમઃ । નિયમસ્તુ સ યત્ કર્મ્માનિત્યમાગન્તુસાધનમ્ ૩૬૫.

શરીર જળવાઈ રહે માટે જે કર્મ રોજ કરવું પડે એ યમ છે; અને જે ખાસ પ્રસંગે કરવું પડે એ નિયમ કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ મૂર્દ્ધાભિષિક્તો રાજન્યો બાહુજઃ ક્ષત્રિયો વિરાટ્ । રાજા તુ પ્રણતાશેપસામન્તઃ । સ્યાદધીશ્વરઃ ।। ૩૬૬.

અગ્નિએ કહ્યું: જેના માથા પર અભિષેક થાય છે તે રાજવી છે; હાથમાંથી જન્મેલો ક્ષત્રિય છે, અને શક્તિશાળી છે. પ્રજાનો રક્ષક રાજા છે, વસીલોના સ્વામી અને રાજ્યના શાસક છે.

ચક્રવર્ત્તી સાર્વભૌમો નૃપોઽન્યો મણ્ડલેશ્વરઃ । મન્ત્રી ધીસચિવોઽમાત્યો મહામાત્રાઃ પ્રધાનકાઃ ।। ૩૬૬.

સમગ્ર ધરતીનો રાજા ચક્રવર્તી છે; બીજો રાજા પ્રદેશનો શાસક છે. મંત્રી, બુદ્ધિશાળી સલાહકાર, મુખ્ય અધિકારી અને મુખ્ય કર્મચારી.

દ્રષ્ટરિ વ્યવહારાણાં પ્રાડ્‌વિવાકાઽક્ષદર્શકૌ । ભૌરિકઃ કનકાધ્યક્ષોઽથાદ્યક્ષાધિકૃતૌ સમૌ ।। ૩૬૬.

ન્યાયના મામલામાં નિર્ણય આપનાર, મુખ્ય ન્યાયાધીશ અને પાંસાંની તપાસ કરનાર; ખજાનچی, સોનાના અધિકારી અને બે મુખ્ય અધિકારીઓ.

અન્તઃપુરે ત્વધિકૃતઃ સ્યાદન્તર્વંશિકો જનઃ । સૌવિદલ્લાઃ કઞ્ચુકિનઃ સ્થાપત્યાઃ સૌવિદાશ્ચ તે ।। ૩૬૬.

અંતઃપુરમાં નિમાયેલ અધિકારી આંતરવંશીય માણસ છે; રક્ષક, કંચુકી, શિલ્પી અને સેવકો એ જ છે.

ષણ્ડો વર્ષવરસ્તુલ્યાઃ સેવકાર્થ્યનુજીવિનઃ । વિષયાનન્તરો રાજા શત્રુમિત્રમતઃ પરં ।। ૩૬૬.

હિજડો, એક વર્ષનો, અને જે પોતાનાં ફાયદા માટે સેવા કરે છે, એ બધાં એકસરખા છે; રાજા રાજ્ય પછી આવે છે, પછી દુશ્મન અને મિત્ર આવે છે.

ઉદાસીનઃ પરતરઃ પાર્ષ્ણિગ્રાહસ્તુ પૃષ્ઠતઃ । ચરઃ સ્પશઃ સ્યાત્પ્રણિધિરુત્તરઃ કાલ આયતિઃ ।। ૩૬૬.

નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ વધુ દૂર હોય છે; પીઠ પાછળથી હુમલો કરનાર પાછળ રહે છે; ગુપ્તચર નજર રાખે છે, જાણકારી આપનાર વધુ મહત્વનો છે, અને સમય પછી આવનાર છે.

તત્કાલસ્તુ તદાત્વં સ્યાદુદર્કઃ ફલમુત્તરં । અદૃષ્ટં વહ્નિતોયાદિ દૃષ્ટં સ્વપરચક્રજમ્ ।। ૩૬૬.

એ સમય પોતાનું સમય છે; પરિણામ પછી મળે છે; અજાણ્યું અગ્નિ કે પાણી જેવું છે, જાણીતું પોતાનાં કે પરનાં સૈન્યમાંથી ઊભું થાય છે.

ભદ્રકુમ્ભઃ પૂર્ણકુમ્ભો ભૃઙ્ગારઃ કનકાલુકા । પ્રભિન્નો ગર્જિતો મત્તો વમથુઃ કરશીકરઃ ।। ૩૬૬.

સારો ઘડો, ભરેલો ઘડો, અંગાર, સોનાનો વાસણ, તૂટેલો, ગર્જન કરતો, ઉન્મત્ત, ઉલટી કરતો અને હાથ જેવું વાસણ.

સ્ત્રિયાં શ્રૃણિસ્ત્વઙ્કુશોઽસ્ત્રી પરિસ્તોમઃ કુથો દ્વયોઃ । કર્ણીરથઃ પ્રવહણં દોલા પ્રેઙ્‌ખાદિકા સ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

સ્ત્રી માટે: દાતર, અંકુશ; પુરુષ માટે: સ્તુતિગાન, લાકડી; બંને માટે: કાન, રથ, વાહન, ઝૂલું અને સ્ત્રી માટે આવાં બીજાં સાધનો.

આધોરણા હસ્તિપકા હસ્ત્યારોહા નિષાદિનઃ । ભટા યોધાશ્ચ યોદ્ધારઃ કઞ્ચુકો વારણોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૬.

હાથીવાળો, હાથીનો રાખવાલો, હાથી પર ચડનાર, શિકારી, સૈનિકો, યોદ્ધાઓ, લડનાર, કવચ અને સ્ત્રી માટે ઢાલ.

શીર્ષણ્યઞ્ચ શિરસ્ત્રેઽથ તનુત્રં વર્મ્મ દંશનં । આમુક્તઃ પ્રતિમુક્તશ્ચ પિનદ્ધશ્ચાપિનદ્ધવત્ ।। ૩૬૬.

શિરસ્ત્રાણ, માથાનો પટો, શરીરનું કવચ, ઢાલ, સંપૂર્ણ ઢંકાયેલો, અર્ધો ઢંકાયેલો, બાંધેલો અને અનબાંધેલા જેવો.

વ્યૂહસ્તુ બલવિન્યાસશ્ચક્રઞ્ચાનીકમસ્ત્રિયાં । એકેભૈકરથા ત્ર્યશ્વાઃ પત્તિઃ વઞ્ચપદાતિકાઃ ।। ૩૬૬.

વ્યૂહ એટલે સૈન્યની ગોઠવણી; ચક્ર અને મોખરું સ્ત્રી માટે; એક હાથી, એક રથ, ત્રણ ઘોડા, પગદળ અને છેતરપિંડી કરનાર પદાતિ.