અગ્નિપુરાણમ્

વુક્કાઽગ્રમાંસં હૃદયં હૃન્મેદસ્તુ વપા વસા । પશ્ચાદ્ગ્રીવા શિરા મન્યા નાડી તુ ધમનિઃ શિરા ।। ૩૬૪.

જીભનો છેડો વુક્કા કહેવાય છે. આગળનું માંસ અગ્રામાંસ છે. હૃદય એટલે હૃદય, હૃદયની આસપાસનું ચરબી હૃન્મેદ છે. વપા એટલે પેટની ચરબી અને વસા એટલે ચરબી. પીઠનું પછડું ભાગ પશ્ચાદ્ગ્રીવા છે. શિરા એટલે નસ, મન્યા એટલે ધમની, નાડી પણ નસ માટે છે.

તિલકં ક્લોમ મસ્તિષ્કં દૂષિકા નેત્રયોર્મલમ્ । અન્ત્રં પુરી તદ્‌ગુલ્મસ્તુ પ્લીહા પુંસ્યઽથ વસ્નસા ।। ૩૬૪.

માથા પરનું ટપકું એટલે તિલક. કલોમા એટલે પેન્ક્રિયાસ, મસ્તિષ્ક એટલે મગજ. આંખમાંથી નીકળતું પદાર્થ દુષિકા અને આંખમાં રહેલું મલમ કહેવાય છે. આંતરડું એટલે અંત્ર, પાયુ એટલે પુરી, ગાંઠને ગુલ્મ, પળીહા એટલે પળીહા, વંશણ એટલે પુંસ્ય અને વાસનસા એટલે વંશણની નળી.

સ્નાયુઃ સ્રિયાં કાલખણ્ડયકૃતી તુ ઽસમે ઇમે । સ્યાત્ કર્પૂરઃ કપાલોઽસ્ત્રી કીકસઙ્કુલ્યમસ્થિ ચ ।। ૩૬૪.

નસને સ્નાયુ કહે છે, સ્ત્રીઓમાં તેને શ્રિયા કહે છે. સમયનો ભાગ એટલે કાળખંડ. મજ્જા બનાવનાર યકૃત છે. કપૂર એટલે કંપૂર, માથાની હાડકડી કપાળ, સ્ત્રીઓમાં અસ્ત્રી કહેવાય છે. કીકા એટલે કાટરિજ, સાંધાની ગાંઠ સંકુલી અને હાડકું એટલે અસ્થિ.

સ્યાચ્છરીરાસ્થિન કઙ્કાલઃ પૃષ્ઠાસ્થિન તુ કશેરુકા । શિરોઽલ્થનિ કરોટિઃ સ્ત્રી પાર્શ્વાસ્થનિ તુ પર્શુકા ।। ૩૬૪.

શરીરનાં હાડકાંનો ઢાંચો કંકાળ કહેવાય છે. પીઠની હાડકાંને કશેરુકા કહે છે. માથાની હાડકડી કરોટિ કહેવાય છે. સ્ત્રીઓમાં પાર્શ્વની હાડકડી પરશુકા કહેવાય છે.

અઙ્ગં પ્રતીકોઽવયવઃ શરીરં વર્ષ્મ વિગ્રહઃ । કટો ના શ્રોણિફલકં કટિઃ શ્રોણિઃ કકુદ્મતી ।। ૩૬૪.

અંગ એટલે શરીરનો ભાગ, પ્રતીક એટલે અવયવ, અવયવ એટલે અંગ. શરીરને શરીર, વર્ષ્મા અથવા વિગ્રહ કહે છે. કટા એટલે કટિની હાડકડી, શ્રોણિફલક એટલે પેલ્વિસની થાળી, કમર એટલે કટિ, નિતંબ એટલે શ્રોણિ અને કૂદવાળીને કકુદમતી કહે છે.

પશ્ચાન્નિતમ્વઃ સ્ત્રીકટ્યાઃ ક્લીવે તુ જઘનં પુરઃ । કૂપકૌ તુ નિતમ્બસ્થૌ દ્વયહીને કકુન્દરે ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં પાછળના નિતંબને નિતંબ કહે છે. ક્લીવમાં આગળના ભાગને જઘન કહે છે. નિતંબના બાજુએ બે ખાડા કૂપક કહેવાય છે. બંને ખાડા ન હોય તો તેને કકુંદર કહે છે.

સ્ત્રિયાં સ્પિચૌ કટિપ્રોથાવુપસ્થો વક્ષ્યમાણયોઃ । ભગં યોનિર્દ્વયોઃ શિશ્નો મેઢ્રો મેહનશેફસી ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં કમરની બાજુના બે ઉંચા ભાગોને સ્પિચા અને કટિપ્રોથ કહે છે. યોનિ પાસેનો ભાગ ઉપસ્થ છે, જે પછી સમજાવાશે. યોનિ અથવા ભગ સ્ત્રી અંગ છે. પુરુષમાં શિશ્ન, મેઢ્ર અથવા મેહનશેફસ કહે છે.

પિચિણ્ડકુક્ષી જઠરોદરં તુન્દં કુચૌ સ્તનૌ । ચૂચુકન્તુ કુચાગ્રં સ્યાન્ન ના ક્રોડં ભુજાન્તરમ્ ।। ૩૬૪.૨೦ ।। સ્કન્ધો ભુજશિરોંઽશોઽસ્ત્રી સન્ધી તસ્યૈવ જત્રુણી । પુનર્ભવઃ કરરુહો નખોઽસ્ત્રી નખરોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

પ્રાદેશતાલગોકર્ણાસ્તર્જન્યાદિયુતે તતે । અઙ્ગુષ્ઠે સકનિષ્ઠો સ્યાદ્વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।। ૩૬૪.

હાથની હથેળી, પગની તળીયે અને કાનને પ્રાદેશ, તાલ અને ગોકર્ણ કહે છે. તर्जની અને બીજા આંગળા તટ કહેવાય છે. અંગૂઠો અને નાનકડું આંગળું સાથે હોય તેને સકનિષ્ઠ કહે છે. વિતસ્તિ એટલે બાર અંગુળ જેટલું માપ.

પાણૌ ચપેટપ્રતલપ્રહસ્તા વિસ્તૃતાઙ્ગુલૌ । બદ્ધમુષ્ટિકરો રત્નિરરત્નિઃ સ કનિષ્ઠવાન્ ।। ૩૬૪.

હાથને પાણિ, હથેળીના સપાટ ભાગને ચપેટ અથવા પ્રતલપ્રહસ્ત, ફેલાયેલા આંગળાવાળો હાથ વિસ્તૃતાંગુલ કહેવાય છે. મુઠી બાંધેલી હોય તેને બંધમુષ્ટિ, હાથને કર કહે છે. આંગળની પહોળાઈ રત્નિ, હાથની લંબાઈ અરત્નિ, અને નાનકડા આંગળા સાથે હોય તેને સકનિષ્ઠવાન કહે છે.

કમ્બુગ્રીવા ત્રિરેખા સાઽવટુર્ઘાટા કૃકાટિકા । અધઃ સ્યાચ્ચિવુકઞ્ચૌષ્ઠાદથ ગણ્ડૌ ગલો હનુઃ ।। ૩૬૪.

ગળામાં ત્રણ વાંકા હોય તેને કંબુગ્રીવા કહે છે. ગળાની ખીણ અવટુ અથવા ઘાટ કહેવાય છે. ગળાની બાજુ કૃતિકાટિકા કહેવાય છે. નીચે ચીંહ અને નીચેના હોઠ, પછી ગાલ, ગળું અને જડબું આવે છે.

અપાઙ્ગૌ નેત્રયોરન્તૌ કટાક્ષોઽપાઙ્ગદર્શને । ચિકુરઃ કુન્તલો બાલઃ પ્રતિકર્મ પ્રસાધનમ્ ।। ૩૬૪.

આંખના બહારના ખૂણાને અપાંગ અને અંદરના ખૂણાને અંત કહે છે. બાજુથી જોવું એટલે કટાક્ષ અથવા અપાંગદર્શન. વાળને ચિકુર અથવા કુંતલ, નાનકડા બાળકને બાલક, અને શૃંગારને પ્રતિકર્મ અથવા પ્રસાધન કહે છે.

આકલ્પવેશૌ નેપથ્યં પ્રત્યક્ષં ખેલયોગજમ્ । ચૂડ઼ામણિઃ શિરોરત્નં તરલો હારમધ્યગઃ ।। ૩૬૪.

શણગાર અને વસ્ત્રો એટલે આકલ્પ અને વેશ. રંગમંચના વસ્ત્રોને નેપથ્ય કહે છે. દેખાતું તે પ્રત્યક્ષ અને રમવા માટેનું ખેલયોગ કહેવાય છે. માથાની ટોચની મણિ ચૂડામણિ, માથાનું શણગાર શિરોમણિ, ઢીલો હાર તરલ અને મધ્યમાં પહેરાતો હાર હારમધ્યગ કહેવાય છે.

કર્ણિકા તાલપત્રં સ્યાલ્લમ્બનં સ્યાલ્લલન્તિકા । મઞ્જીરો નૂપુરં પાદે કિઙ્ગિણી ક્ષુદ્રઘણ્ટિકા ।। ૩૬૪.

મધ્યમાં કળિયાં છે, તાડપત્ર પાંદડાં છે, લટકતું આભૂષણ લંબણ છે, કપાળ પર પહેરાતું લલાટનું શણગાર લલન્ટિકા કહેવાય છે. પગમાં પહેરાતું પાયલ મંજિરું છે અને નાની ઘંટડી કિન્ગિણી કહેવાય છે.

દૈર્ઘ્યમાયામ આરોહઃ પરિણાહો વિશાલતા । પટચ્ચરં જીર્ણવસ્ત્રં સંવ્યાનઞ્ચોત્તરીયકમ્ ।। ૩૬૪.

લંબાઈ, પહોળાઈ, ઊંચાઈ, ગોળાઈ અને વિશાળતા; કપડાનું કિનારું, જૂનું વસ્ત્ર, ઉપર ઓઢવાનું અને ખભા પર નાખવાનું વસ્ત્ર.

રચના સ્યાત્ પરિસ્પન્દ આભોગઃ પરિપૂર્ણતા । સમુદ્‌ગકઃ સમ્પુટકઃ પ્રતિગ્રાહઃ પતદ્ગ્રહઃ ।। ૩૬૪.

રચના એ બંધાણ છે, હલનચલન એ સ્પંદન છે, આસપાસથી ઘેરી લેવું એ આવરણ છે, પૂર્ણતા એ સંપૂર્ણતા છે. પેટી, ડબ્બી, સ્વીકારવાનું વાસણ અને પકડી રાખવાનું વાસણ.

અગ્નિરુવાચ વંશોઽન્વવાયો ગોત્રં સ્યાત્ કુલાન્યભિજનાન્વયૌ । મન્ત્રવ્યાખ્યાકૃદાચાર્ય્ય આદેષ્ટ ત્વધ્વરે વ્રતી ।। ૩૬૫.

અગ્નિએ કહ્યું: વંશ એ કુટુંબની લાઈનેજ છે, ગોત્ર એ પૂર્વજોની વંશાવળી છે, કુટુંબો અને ઊંચા વંશ એ વંશપરંપરા છે. મંત્ર સમજાવનાર ગુરુ છે અને વિધિ શીખવનાર આચાર્ય છે; વ્રત ધારણ કરનાર ઉપવાસી છે.

યષ્ટા ચ યજમાનઃ સ્યાત્ જ્ઞાત્વારમ્ભ ઉપક્રમઃ । સતીર્થ્યાશ્ચૈકગુરવઃ સભ્યાઃ સામાજિકાસ્તથા ।। ૩૬૫.

યજ્ઞ કરનાર યજમાન છે; શરૂઆત જાણવી એ આરંભ છે. એક જ ગુરુ પાસે ભણેલા મિત્રો સહપાઠી કહેવાય છે; સભ્ય અને સામેલ થયેલા લોકો પણ.

સભાસદઃ સભાસ્તારા ઋત્વિજો યાજકાશ્ચ તે । અદ્વર્થૂદ્‌ગાતૃહોતારો યજુઃસામર્ગ્વિદઃ ક્રમાત્ ।। ૩૬૫.

સભ્ય, સભાની શોભા વધારનાર, ઋત્વિજ અને યજ્ઞકર્તા; ઉદગાતા, હોતા અને યજુર તથા સામવેદ જાણનારા, ક્રમશઃ.

ચષાલો યૂપકટકઃ સમે સ્થણ્ડિલચત્વરે । આમિક્ષા સા શ્રૃતોષ્ણે યા ક્ષઈરે સ્યાદ્દધિયોગતઃ ।। ૩૬૫.

કશાળ, યજ્ઞપોસ્ટ, સમાન જમીન અને ચૌક; ગરમ કરેલું ઘી, દૂધમાં મિશ્રિત અને દહીંમાં મિશ્રિત ઘી.

પૃષદાજ્યં સદધ્યાજ્યે પરમાન્નન્તુ પાયસમ્ । ઉપાકૃતઃ પશુરસૌ યોઽભિમન્ત્ર્ય ક્રતૌ હતઃ ।। ૩૬૫.

દહીં-ઘીનું મિશ્રણ, શ્રેષ્ઠ ભાત એટલે પાયસ; યજ્ઞ માટે તૈયાર કરેલું પશુ, જે મંત્રોચ્ચાર સાથે બલિ આપવામાં આવે છે.

પરમ્પરાકં સમનં પ્રોક્ષણઞ્ચ બવાર્થકમ્ । પૂજા નમસ્યાઽપચિતિઃ સપર્ય્યાર્ચાર્હણાઃ સમાઃ ।। ૩૬૫.

પરંપરા, સાથે મળીને કરવું, છાંટવું અને દેવ માટે કરેલી ક્રિયા; પૂજા, વંદન, માન, સેવા, આદર અને અર્પણ — બધું એક જ છે.

વરિવસ્યા તુ શુશ્રૂષા પરિચર્ય્યાપ્યુપાસનમ્ । નિયમો વ્રતમસ્ત્રી તચ્ચોપવાસાદિ પુણ્યકમ્ ।। ૩૬૫.

સેવા એ શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું, પરિચર્યા પણ ઉપાસના છે; નિયમ એ વ્રત છે અને તેમાં ઉપવાસ વગેરે પુણ્યકર્મો આવે છે.

મુખ્યઃ સ્યાત્ પ્રથમઃ કલ્પોઽનુકલ્પસ્તુ તતોઽધમઃ । કલ્પે વિધિક્રમૌ જ્ઞેયૌ વિવેકઃ પૃથગાત્મતા ।। ૩૬૫.

મુખ્ય એ પ્રથમ વિધિ છે; અનુવિધિ પછીની અને નીચલી ગણાય છે. વિધિમાં નિયમોનું ક્રમ જાણવું જોઈએ, તેમજ યોગ્યતા અને અલગપણું સમજવું જોઈએ.

સંસ્કારપૂર્વં ગ્રહણં સ્યાદુપાકરણં શ્રુતેઃ । ભિક્ષુઃ પરિવ્રાટ્ કર્મન્દો પારાશર્ય્યપિ મસ્કરી ।। ૩૬૫.

પૂર્વે સંસ્કાર કરીને ગ્રહણ કરવું એ શાસ્ત્રોક્ત તૈયારી છે. ભિક્ષુક, સંન્યાસી, કર્મ કરનાર, વ્યાસના શિષ્ય અને દંડ ધારણ કરનાર.

ઋષયઃ સત્યવચસઃ સ્નાતકશ્ચાપ્લુતબ્રતી । યે નિર્જિતેન્દ્રિયગ્રામા યતિનો યતયશ્ચ તે ।। ૩૬૫.

ઋષિઓ સત્યવચન વાળા છે; સ્નાતક અને સતત વ્રત પાલન કરનાર; જેઓ ઇન્દ્રિય પર જીત મેળવે છે તે યતિ કહેવાય છે અને આત્મસંયમી પણ.

શરીરસાધનાપેક્ષં નિત્યં યત્ કર્મ્મ તદ્યમઃ । નિયમસ્તુ સ યત્ કર્મ્માનિત્યમાગન્તુસાધનમ્ ૩૬૫.

શરીર જળવાઈ રહે માટે જે કર્મ રોજ કરવું પડે એ યમ છે; અને જે ખાસ પ્રસંગે કરવું પડે એ નિયમ કહેવાય છે.

અગ્નિરુવાચ મૂર્દ્ધાભિષિક્તો રાજન્યો બાહુજઃ ક્ષત્રિયો વિરાટ્ । રાજા તુ પ્રણતાશેપસામન્તઃ । સ્યાદધીશ્વરઃ ।। ૩૬૬.

અગ્નિએ કહ્યું: જેના માથા પર અભિષેક થાય છે તે રાજવી છે; હાથમાંથી જન્મેલો ક્ષત્રિય છે, અને શક્તિશાળી છે. પ્રજાનો રક્ષક રાજા છે, વસીલોના સ્વામી અને રાજ્યના શાસક છે.

ચક્રવર્ત્તી સાર્વભૌમો નૃપોઽન્યો મણ્ડલેશ્વરઃ । મન્ત્રી ધીસચિવોઽમાત્યો મહામાત્રાઃ પ્રધાનકાઃ ।। ૩૬૬.

સમગ્ર ધરતીનો રાજા ચક્રવર્તી છે; બીજો રાજા પ્રદેશનો શાસક છે. મંત્રી, બુદ્ધિશાળી સલાહકાર, મુખ્ય અધિકારી અને મુખ્ય કર્મચારી.