અગ્નિપુરાણમ્

કાન્તાર્થિની તુ યા યાતિ સઙ્કેતં સાઽભિસારિકા । કુલટા પુંશ્ચલ્યસતી નગ્નિકા સ્ત્રી ચ કોટવી ।। ૩૬૪.

જે પ્રેમી સાથે મળવા જાય છે તે અભિસારિકા કહેવાય છે; કુટિલ સ્ત્રી, વેશ્યા, દુષ્ટ સ્ત્રી, નગ્ન સ્ત્રી અને કોટવી બધું સ્ત્રીલિંગ છે.

કાત્યાયન્યર્દ્ધવૃદ્ધા યા સૈરિન્ધ્રી પરવેશ્મગા । અસિક્ની સ્યાદવૃદ્ધા યા મલિની તુ રજસ્વલા ।। ૩૬૪.

કાત્યાયની એ અડધી વયની સ્ત્રી છે; સૈરિંધ્રી એ પરના ઘરમાં જતી સ્ત્રી છે; અસિક્ની એ યુવાન સ્ત્રી છે; મલિની એ રજસ્વલા સ્ત્રી છે.

વારસ્ત્રી ગણિકા વેશ્યા ભ્રાતૃજાયાસ્તુ યાતરઃ । નનાન્દા તુ સ્વસા પત્યુઃ સપિણ્ડાસ્તુ સનાભયઃ ।। ૩૬૪.

વારસ્ત્રી, ગણિકા, વેશ્યા અને ભ્રાતૃજાયાને યાતર કહેવાય છે; નનંદ એ પતિની બહેન છે; સપીંડ એ એક જ કુળના અને સનાભય એ એક જ પેટના.

સમાનોદર્ય્યસોદર્ય્યસગર્ભસહજાસ્સમાઃ । યગોત્રબન્ધવજ્ઞાતિબન્ધુસ્વસ્વજનાઃ સમાઃ ।। ૩૬૪.

સમાનોદર્યા, સોદર્યા, સગર્ભા, સહજા એ બધા સમાન છે; ગોત્રબંધુ, વજ્ઞાતિ, બંધુ અને સ્વજન પણ સમાન છે.

દમ્પતી જમ્પતી ભાર્ય્યાપતી જાયાપતી ચ તૌ । ગર્ભાશયો જરાયુઃ સ્યાદુલ્વઞ્ચ કલલોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

દંપતી, જંપતી, ભાર્યાપતિ, જાયાપતિ એ પતિ-પત્ની છે; ગર્ભાશય, જરાયુ, ઉલ્બ અને કલલાં સ્ત્રીલિંગ છે.

ગર્ભો ભ્રુણ ઇમૌ તુલ્યૌ ક્લીવં શણ્ડો નપુંસકમ્ । સ્યાદુત્તાનશ્યો ડિમ્ભો બાલો માણવકઃ સ્મૃતઃ ।। ૩૬૪.

ગર્ભ અને ભ્રૂણ બંને સમાન છે. નિપુંસક પુરુષને ક્લીવ, શંડ અથવા નિપુંસક કહે છે. પીઠ પર પડેલું બાળક ડિમ્બ કહેવાય છે. નાનકડા બાળકને બાલક અથવા માનવક કહે છે.

પિચિણ્ડિલો વૃહત્‌કુક્ષિરવભ્રટો નતનાસિકે । વિકલાઙ્ગસ્તુ પોગણ્ડ આરોગ્યં સ્યાદનામયમ્ ।। ૩૬૪.

પેટ ફૂલેલું બાળક પિચિંડિલ કહેવાય છે. મોટું પેટ હોય તેને વૃહત્કુક્ષિ કહે છે. બહાર નીકળેલું નાભિ હોય તેને અવભ્રટ કહે છે. ચપટી નાક વાળાને નતનાસિક કહે છે. અંગ ખોટું હોય તેને વિકલાંગ કહે છે. થોડી મોટી ઉંમરનું બાળક પોગંડ કહેવાય છે. આરોગ્ય એટલે તંદુરસ્તી અને અનામય એટલે બીમારી ન હોવી.

સ્યાદેડે વધિરઃ કુબ્જે ગડુલઃ કુકરે કુનિઃ । ક્ષયઃ શોષશ્ચ યક્ષ્મા ચ પ્રતિશ્યાયસ્તુ પીનસઃ ।। ૩૬૪.

વાંકા અંગ વાળાને એડ કહે છે. કાન બંધ હોય તેને વધીર કહે છે. પીઠ વાંકી હોય તેને કુબ્જ કહે છે. બોલવામાં અટકાટ હોય તેને ગડુલ કહે છે. કરકશ અવાજ વાળાને કુકર કહે છે. વાંકા હાથ વાળાને કુનિ કહે છે. શરીર સુકાઈ જવું એટલે ક્ષય, બહુ સુકાઈ જવું એટલે શોષ, યક્ષ્મા એટલે ક્ષયરોગ. સતત ઠંડી લાગવી એટલે પ્રતિશ્યાય અને નાક બંધ રહેવી એટલે પીનસ.

અનાહસ્તુ વિબન્ધઃ સ્યાદ્‌ગ્રહણી રુક્‌પ્રવાહિકા । વીજવીર્ય્યેન્દ્રિયં શુક્રં પલલં ક્રવ્યમામિષં ।। ૩૬૪.

પેટ ફૂલવું એટલે અનાહ, પેટ બંધાઈ જવું એટલે વિબંધ. ગ્રહણી એટલે પાચનનો રોગ, દુખાવો એટલે રુક, અને પાતળું થવું એટલે પ્રવાહિકા. બીજ, વીર્ય અને ઇન્દ્રિય એ બધું શુક્ર છે. પાલલ એટલે માંસ, ક્રવ્ય એટલે કાચું માંસ અને આમિષ એટલે માંસ.

વુક્કાઽગ્રમાંસં હૃદયં હૃન્મેદસ્તુ વપા વસા । પશ્ચાદ્ગ્રીવા શિરા મન્યા નાડી તુ ધમનિઃ શિરા ।। ૩૬૪.

જીભનો છેડો વુક્કા કહેવાય છે. આગળનું માંસ અગ્રામાંસ છે. હૃદય એટલે હૃદય, હૃદયની આસપાસનું ચરબી હૃન્મેદ છે. વપા એટલે પેટની ચરબી અને વસા એટલે ચરબી. પીઠનું પછડું ભાગ પશ્ચાદ્ગ્રીવા છે. શિરા એટલે નસ, મન્યા એટલે ધમની, નાડી પણ નસ માટે છે.

તિલકં ક્લોમ મસ્તિષ્કં દૂષિકા નેત્રયોર્મલમ્ । અન્ત્રં પુરી તદ્‌ગુલ્મસ્તુ પ્લીહા પુંસ્યઽથ વસ્નસા ।। ૩૬૪.

માથા પરનું ટપકું એટલે તિલક. કલોમા એટલે પેન્ક્રિયાસ, મસ્તિષ્ક એટલે મગજ. આંખમાંથી નીકળતું પદાર્થ દુષિકા અને આંખમાં રહેલું મલમ કહેવાય છે. આંતરડું એટલે અંત્ર, પાયુ એટલે પુરી, ગાંઠને ગુલ્મ, પળીહા એટલે પળીહા, વંશણ એટલે પુંસ્ય અને વાસનસા એટલે વંશણની નળી.

સ્નાયુઃ સ્રિયાં કાલખણ્ડયકૃતી તુ ઽસમે ઇમે । સ્યાત્ કર્પૂરઃ કપાલોઽસ્ત્રી કીકસઙ્કુલ્યમસ્થિ ચ ।। ૩૬૪.

નસને સ્નાયુ કહે છે, સ્ત્રીઓમાં તેને શ્રિયા કહે છે. સમયનો ભાગ એટલે કાળખંડ. મજ્જા બનાવનાર યકૃત છે. કપૂર એટલે કંપૂર, માથાની હાડકડી કપાળ, સ્ત્રીઓમાં અસ્ત્રી કહેવાય છે. કીકા એટલે કાટરિજ, સાંધાની ગાંઠ સંકુલી અને હાડકું એટલે અસ્થિ.

સ્યાચ્છરીરાસ્થિન કઙ્કાલઃ પૃષ્ઠાસ્થિન તુ કશેરુકા । શિરોઽલ્થનિ કરોટિઃ સ્ત્રી પાર્શ્વાસ્થનિ તુ પર્શુકા ।। ૩૬૪.

શરીરનાં હાડકાંનો ઢાંચો કંકાળ કહેવાય છે. પીઠની હાડકાંને કશેરુકા કહે છે. માથાની હાડકડી કરોટિ કહેવાય છે. સ્ત્રીઓમાં પાર્શ્વની હાડકડી પરશુકા કહેવાય છે.

અઙ્ગં પ્રતીકોઽવયવઃ શરીરં વર્ષ્મ વિગ્રહઃ । કટો ના શ્રોણિફલકં કટિઃ શ્રોણિઃ કકુદ્મતી ।। ૩૬૪.

અંગ એટલે શરીરનો ભાગ, પ્રતીક એટલે અવયવ, અવયવ એટલે અંગ. શરીરને શરીર, વર્ષ્મા અથવા વિગ્રહ કહે છે. કટા એટલે કટિની હાડકડી, શ્રોણિફલક એટલે પેલ્વિસની થાળી, કમર એટલે કટિ, નિતંબ એટલે શ્રોણિ અને કૂદવાળીને કકુદમતી કહે છે.

પશ્ચાન્નિતમ્વઃ સ્ત્રીકટ્યાઃ ક્લીવે તુ જઘનં પુરઃ । કૂપકૌ તુ નિતમ્બસ્થૌ દ્વયહીને કકુન્દરે ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં પાછળના નિતંબને નિતંબ કહે છે. ક્લીવમાં આગળના ભાગને જઘન કહે છે. નિતંબના બાજુએ બે ખાડા કૂપક કહેવાય છે. બંને ખાડા ન હોય તો તેને કકુંદર કહે છે.

સ્ત્રિયાં સ્પિચૌ કટિપ્રોથાવુપસ્થો વક્ષ્યમાણયોઃ । ભગં યોનિર્દ્વયોઃ શિશ્નો મેઢ્રો મેહનશેફસી ।। ૩૬૪.

સ્ત્રીઓમાં કમરની બાજુના બે ઉંચા ભાગોને સ્પિચા અને કટિપ્રોથ કહે છે. યોનિ પાસેનો ભાગ ઉપસ્થ છે, જે પછી સમજાવાશે. યોનિ અથવા ભગ સ્ત્રી અંગ છે. પુરુષમાં શિશ્ન, મેઢ્ર અથવા મેહનશેફસ કહે છે.

પિચિણ્ડકુક્ષી જઠરોદરં તુન્દં કુચૌ સ્તનૌ । ચૂચુકન્તુ કુચાગ્રં સ્યાન્ન ના ક્રોડં ભુજાન્તરમ્ ।। ૩૬૪.૨೦ ।। સ્કન્ધો ભુજશિરોંઽશોઽસ્ત્રી સન્ધી તસ્યૈવ જત્રુણી । પુનર્ભવઃ કરરુહો નખોઽસ્ત્રી નખરોઽસ્ત્રિયાં ।। ૩૬૪.

પ્રાદેશતાલગોકર્ણાસ્તર્જન્યાદિયુતે તતે । અઙ્ગુષ્ઠે સકનિષ્ઠો સ્યાદ્વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।। ૩૬૪.

હાથની હથેળી, પગની તળીયે અને કાનને પ્રાદેશ, તાલ અને ગોકર્ણ કહે છે. તर्जની અને બીજા આંગળા તટ કહેવાય છે. અંગૂઠો અને નાનકડું આંગળું સાથે હોય તેને સકનિષ્ઠ કહે છે. વિતસ્તિ એટલે બાર અંગુળ જેટલું માપ.

પાણૌ ચપેટપ્રતલપ્રહસ્તા વિસ્તૃતાઙ્ગુલૌ । બદ્ધમુષ્ટિકરો રત્નિરરત્નિઃ સ કનિષ્ઠવાન્ ।। ૩૬૪.

હાથને પાણિ, હથેળીના સપાટ ભાગને ચપેટ અથવા પ્રતલપ્રહસ્ત, ફેલાયેલા આંગળાવાળો હાથ વિસ્તૃતાંગુલ કહેવાય છે. મુઠી બાંધેલી હોય તેને બંધમુષ્ટિ, હાથને કર કહે છે. આંગળની પહોળાઈ રત્નિ, હાથની લંબાઈ અરત્નિ, અને નાનકડા આંગળા સાથે હોય તેને સકનિષ્ઠવાન કહે છે.

કમ્બુગ્રીવા ત્રિરેખા સાઽવટુર્ઘાટા કૃકાટિકા । અધઃ સ્યાચ્ચિવુકઞ્ચૌષ્ઠાદથ ગણ્ડૌ ગલો હનુઃ ।। ૩૬૪.

ગળામાં ત્રણ વાંકા હોય તેને કંબુગ્રીવા કહે છે. ગળાની ખીણ અવટુ અથવા ઘાટ કહેવાય છે. ગળાની બાજુ કૃતિકાટિકા કહેવાય છે. નીચે ચીંહ અને નીચેના હોઠ, પછી ગાલ, ગળું અને જડબું આવે છે.

અપાઙ્ગૌ નેત્રયોરન્તૌ કટાક્ષોઽપાઙ્ગદર્શને । ચિકુરઃ કુન્તલો બાલઃ પ્રતિકર્મ પ્રસાધનમ્ ।। ૩૬૪.

આંખના બહારના ખૂણાને અપાંગ અને અંદરના ખૂણાને અંત કહે છે. બાજુથી જોવું એટલે કટાક્ષ અથવા અપાંગદર્શન. વાળને ચિકુર અથવા કુંતલ, નાનકડા બાળકને બાલક, અને શૃંગારને પ્રતિકર્મ અથવા પ્રસાધન કહે છે.

આકલ્પવેશૌ નેપથ્યં પ્રત્યક્ષં ખેલયોગજમ્ । ચૂડ઼ામણિઃ શિરોરત્નં તરલો હારમધ્યગઃ ।। ૩૬૪.

શણગાર અને વસ્ત્રો એટલે આકલ્પ અને વેશ. રંગમંચના વસ્ત્રોને નેપથ્ય કહે છે. દેખાતું તે પ્રત્યક્ષ અને રમવા માટેનું ખેલયોગ કહેવાય છે. માથાની ટોચની મણિ ચૂડામણિ, માથાનું શણગાર શિરોમણિ, ઢીલો હાર તરલ અને મધ્યમાં પહેરાતો હાર હારમધ્યગ કહેવાય છે.

કર્ણિકા તાલપત્રં સ્યાલ્લમ્બનં સ્યાલ્લલન્તિકા । મઞ્જીરો નૂપુરં પાદે કિઙ્ગિણી ક્ષુદ્રઘણ્ટિકા ।। ૩૬૪.

મધ્યમાં કળિયાં છે, તાડપત્ર પાંદડાં છે, લટકતું આભૂષણ લંબણ છે, કપાળ પર પહેરાતું લલાટનું શણગાર લલન્ટિકા કહેવાય છે. પગમાં પહેરાતું પાયલ મંજિરું છે અને નાની ઘંટડી કિન્ગિણી કહેવાય છે.

દૈર્ઘ્યમાયામ આરોહઃ પરિણાહો વિશાલતા । પટચ્ચરં જીર્ણવસ્ત્રં સંવ્યાનઞ્ચોત્તરીયકમ્ ।। ૩૬૪.

લંબાઈ, પહોળાઈ, ઊંચાઈ, ગોળાઈ અને વિશાળતા; કપડાનું કિનારું, જૂનું વસ્ત્ર, ઉપર ઓઢવાનું અને ખભા પર નાખવાનું વસ્ત્ર.

રચના સ્યાત્ પરિસ્પન્દ આભોગઃ પરિપૂર્ણતા । સમુદ્‌ગકઃ સમ્પુટકઃ પ્રતિગ્રાહઃ પતદ્ગ્રહઃ ।। ૩૬૪.

રચના એ બંધાણ છે, હલનચલન એ સ્પંદન છે, આસપાસથી ઘેરી લેવું એ આવરણ છે, પૂર્ણતા એ સંપૂર્ણતા છે. પેટી, ડબ્બી, સ્વીકારવાનું વાસણ અને પકડી રાખવાનું વાસણ.

અગ્નિરુવાચ વંશોઽન્વવાયો ગોત્રં સ્યાત્ કુલાન્યભિજનાન્વયૌ । મન્ત્રવ્યાખ્યાકૃદાચાર્ય્ય આદેષ્ટ ત્વધ્વરે વ્રતી ।। ૩૬૫.

અગ્નિએ કહ્યું: વંશ એ કુટુંબની લાઈનેજ છે, ગોત્ર એ પૂર્વજોની વંશાવળી છે, કુટુંબો અને ઊંચા વંશ એ વંશપરંપરા છે. મંત્ર સમજાવનાર ગુરુ છે અને વિધિ શીખવનાર આચાર્ય છે; વ્રત ધારણ કરનાર ઉપવાસી છે.

યષ્ટા ચ યજમાનઃ સ્યાત્ જ્ઞાત્વારમ્ભ ઉપક્રમઃ । સતીર્થ્યાશ્ચૈકગુરવઃ સભ્યાઃ સામાજિકાસ્તથા ।। ૩૬૫.

યજ્ઞ કરનાર યજમાન છે; શરૂઆત જાણવી એ આરંભ છે. એક જ ગુરુ પાસે ભણેલા મિત્રો સહપાઠી કહેવાય છે; સભ્ય અને સામેલ થયેલા લોકો પણ.

સભાસદઃ સભાસ્તારા ઋત્વિજો યાજકાશ્ચ તે । અદ્વર્થૂદ્‌ગાતૃહોતારો યજુઃસામર્ગ્વિદઃ ક્રમાત્ ।। ૩૬૫.

સભ્ય, સભાની શોભા વધારનાર, ઋત્વિજ અને યજ્ઞકર્તા; ઉદગાતા, હોતા અને યજુર તથા સામવેદ જાણનારા, ક્રમશઃ.